<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.tei-c.org/ns/1.0 nzetc-p5.xsd" xml:id="BIM1308Judg" xml:lang="en">
<teiHeader>
<fileDesc xml:id="fileDesc-0001">
<titleStmt>
<title type="marc245">Ko te Whakataunga mo Maraehara me Kopu Poraka.</title>
<title type="sort">Whakataunga mo Maraehara me Kopu Poraka.</title>
<title type="gmd">[electronic resource]</title>
<respStmt xml:id="respStmt-0001">
<resp>Creation of machine-readable version</resp>
<name key="name-401529" type="organisation">Keyboarded by Planman Technologies</name>
</respStmt>
<respStmt xml:id="respStmt-0002">
<resp>Creation of digital images</resp>
<name key="name-401529" type="organisation">Planman Technologies</name>
</respStmt>
<respStmt xml:id="respStmt-0003">
<resp>Conversion to TEI-conformant markup</resp>
<name key="name-401529" type="organisation">Planman Technologies</name>
</respStmt>
</titleStmt>
<extent>ca. 47.7 kilobytes</extent>
<publicationStmt>
<publisher><name key="name-121602" type="organisation">New Zealand Electronic Text Centre</name></publisher>
<pubPlace>Wellington, New Zealand</pubPlace>
<idno type="ETC">Modern English, BIM1308Judg</idno>
<availability status="unknown">
<p>Publicly accessible</p>
<p n="public">URL: http://www.nzetc.org/collections.html</p>
<p>Copyright 2009, by Victoria University of Wellington</p>
</availability>
<date when="2009">2009</date>
</publicationStmt>
<notesStmt xml:id="notesStmt-0001">
<note xml:id="note-0001">Line breaks have only been retained for non-prose elements
</note>
</notesStmt>
<sourceDesc xml:id="sourceDesc-0001">
<biblFull>
<titleStmt>
<title><name key="name-437199" type="work">Ko te Whakataunga mo Maraehara me Kopu Poraka</name>.</title>
<author><name key="name-411170" type="organisation">Native Land Court</name></author>
</titleStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Ko Wirihana ma ratou ko hotene, nga Kai-ta</publisher>
<pubPlace>Akarana</pubPlace>
<date when="1891">[1891]</date>
<idno type="callno">Source copy consulted: National Library of New Zealand, indexed in Books in Maori 1308 (BIM 1308).</idno>
<idno type="bim">BIM 1308</idno>
</publicationStmt>
</biblFull>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
      <projectDesc xml:id="projectDesc-0004">
        <p>Prepared for the <name key="name-121602" type="organisation">New Zealand Electronic Text Centre</name></p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>All unambiguous end-of-line hyphens have been removed, and
                the trailing part of a word has been joined to the preceding
                line. Every effort has been made to preserve the Māori macron
                using unicode.</p>
        <p xml:id="ETC">Some keywords in the header are a local Electronic
                Text Centre scheme to aid in establishing analytical
                groupings.</p>
      </editorialDecl>
      <classDecl>
        <taxonomy xml:id="nzetc-subjects">
          <bibl>
            <title>NZETC Subject Headings</title>
          </bibl>
        </taxonomy>
      </classDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc xml:id="profileDesc-0004">
      <langUsage>
        <language ident="en">English</language>
        <language ident="mi">Māori</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords scheme="http://www.nzetc.org/nzetc-subjects">
          <list>
            <item>
              <rs key="subject-000001" type="subject">General NZ History</rs>
            </item>
          </list>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
<revisionDesc><change n="validateSupplierTei"><date when="2009-04-28T16:38:44">16:38:44, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Schematron validation of supplier TEI</change><change n="quickProof"><date when="2009-04-28T16:38:49">16:38:49, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Text-proofing of a sample of the text</change><change n="teiMarkup"><date when="2009-04-28T16:38:53">16:38:53, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Conversion to TEI.2-conformat markup</change><change n="scriptedMarkup"><date when="2009-04-28T16:38:58">16:38:58, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Adding name markup</change><change n="addBibls"><date when="2009-04-28T16:39:02">16:39:02, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Addition of bibls</change><change n="assembleImages"><date when="2009-04-28T16:39:06">16:39:06, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Assembled all images</change><change n="derivativeCreation"><date when="2009-04-28T16:39:12">16:39:12, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Creation of derivative images</change><change n="teiValidation"><date when="2009-04-28T16:39:17">16:39:17, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Validation of TEI</change><change n="nameValidation"><date when="2009-04-28T16:39:26">16:39:26, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Validation of names</change><change n="makeProduction"><date when="2009-04-28T16:39:30">16:39:30, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Promotion to production</change><change n="drmAddition"><date when="2009-04-28T16:39:37">16:39:37, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Addition of text to access control</change><change n="harvestTopicMap"><date when="2009-04-28T16:40:39">16:40:39, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Harvest into Topic Map</change><change n="browserCheck"><date when="2009-04-28T16:40:45">16:40:45, Tuesday 28 April 2009</date><name type="person" key="name-134482">Max Sullivan</name>Checking of text using browser</change><change n="epubPreparation"><date when="2009-08-04T14:06:25">14:06:25, Tuesday 4 August 2009</date><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Preparation of EPUB (and other formats such as DaisyBook)</change><change n="corpusAddition"><date when="2009-08-26T17:24:49">17:24:49, Wedsnesday 26 August 2009</date><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of text to corpus</change><change n="live"><date when="2009-08-26T17:24:49">17:24:49, Wedsnesday 26 August 2009</date><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Make text available on NZETC website</change><change n="catalogueAddition"><date when="2009-08-28T15:16:24">15:16:24, Friday 28 August 2009</date><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of text to Library Catalogue<!-- BBID=1188431 --></change></revisionDesc></teiHeader>
<text xml:id="t1" xml:lang="mi">
<front xml:id="t1-front1">
<div xml:id="t1-front1-d1" type="covers">
<p><!--<figure xml:id="BIM1308JudgFCo">
<graphic url="BIM1308JudgFCo" mimeType="image/jpg" xml:id="BIM1308JudgFCo-g"/>
<figDesc><foreign xml:lang="en">Front Cover</foreign></figDesc>
</figure></p>
<p><figure xml:id="BIM1308JudgBCo">
<graphic url="BIM1308JudgBCo" mimeType="image/jpg" xml:id="BIM1308JudgBCo-g"/>
<figDesc><foreign xml:lang="en">Back Cover</foreign></figDesc>
</figure></p>
<p><figure xml:id="BIM1308JudgTit">
<graphic url="BIM1308JudgTit" mimeType="image/jpg" xml:id="BIM1308JudgTit-g"/>
<figDesc><foreign xml:lang="en">Title Page</foreign></figDesc>
</figure>--></p>
</div>
<pb xml:id="n1"/>
<pb xml:id="n2"/>
<titlePage xml:id="t1-front1-tp1" rend="center">
<docTitle>
<titlePart type="main"><hi rend="c">Ko te Whakataunga mo Maraehara me Kopu Poraka.</hi></titlePart>
</docTitle>
</titlePage>
</front>
<body xml:id="t1-body1">
<div xml:id="t1-body1-d1" type="section" n="whakatuwheratanga">
<p><hi rend="sc">I Tenei</hi> keihi, i timataria i te 24 o nga ra o Akuhata, a i oti i te 23 o nga ra o Hepetema, 1891, e tono ana a <name type="person">Te Hāpi Haerewa</name>, mo Ngatimahanga, kia whakaputaina ki a ia he Ota o te Kooti mo aua poraka e rua, i runga i te whakaahuatanga ki te Mapi Nama 555<hi rend="lsc">A</hi>, a ko te nui e tae ana ki te 1481 eka o ta tetahi, ki te 86 eka o ta tetahi.</p>
<p>I runga i taua tono ka tu enei kai-tawari:—</p>
<p><hi rend="c">Tuatahi.</hi>—Ko Hemi Tapeka raua ko <name type="person">Mere Karaka</name> e kereeme ana mo te Whanau-a-<name type="person">Te Rarawa</name> i tena wahi katoa o Maraehara Poraka whaka-te-rawhiti o Pohatukarekare, me Kopu Poraka, a e ki pono ana raua ko taua whenua i a Hinepare i mua; a no muri iho kua raupatutia e te ope a Ruataupare; a no muri i tena kua whakahokia e taua wahine tena whenua katoa, timata mai i Pohatukarekare tae noa ki Makirikiri, ki nga tangata no ratou ake taua whenua i mua; a ko te Whanau-a-<name type="person">Te Rarawa</name> kua noho tuturu ki runga ki taua whenua no te wa o te pare tae noa mai ki naianei.</p>
<p>Itemea kihai ano i whakahengia e tetahi o nga hunga e uru ana ki roto ki tenei whakawhakanga taua raupatu me taua pare ki tetahi hunga, ara, mo te wahi i tangohia ai e Rerekohu, heoi te mea hei whakaarohanga ma te Kooti i roto i tenei kereeme ko tenei anake:—I nohoia tuturutia ranei tenei whenua e <name type="person">Te Rarawa</name> i te wa i raupatutia ai; a i whakahokia e Ruataupare ki a wai taua whenua?</p>
<p><hi rend="c">Tuarua.</hi>—Ko Pineaha Koia e kereeme ana, mo te Whanau-a-Uenukukahutia, i tena wahi o Maraehara Poraka whaka-te-hauauru-ma-tonga i tetahi raina timata mai i <name type="person">Te Tūnga</name>-o-te-Kanohi-o-Porou, kei runga i te rohe whaka-te-tonga o te Poraka, ka haere, Taumatakaihinu, ka haere, te kongutuawa o Mangahoanga me Pohatukarekare, ka haere whaka-runga i roto i Pohatukarekare tae noa ki te rohe whaka-te-tonga, ka huri, ka haere ma taua rohe tae noa ki te timatanga.</p>
<p>Ko te mea hei whakaarohanga, ma te Kooti i roto i tenei keihi, koia tenei:—Ko tenei wahi whenua, he wahi ranei no te whenua i parea ki a Uenukukahutia e <name type="person">Te Aokairau</name>, he wahi ranei no te papatupu o Maraehara Poraka o mua iho?</p>
<p><hi rend="c">Tuatoru.</hi>—Ko Te Kooti Pakura, mo Ngatihokopu, e kereeme ana i te taha whaka-te-tonga o Kopu Poraka, a e ki pono ana ia ko tenei whenua i parea e Tamahikitiaterangi, me te whakaae hoki a <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ki taua parenga, ki a Kakatarao raua ko <name type="person">Te Mokena Kohere</name> i te wa i marenatia ai enei tangata tokorua ki nga whanaunga wahine o ena rangatira. I roto i tenei keihi, koia nei nga mea kia whakataua:—
<list>
<label>1.</label> <item>I a Tamahikitia ranei te whenua, i tino whai-mana ai ranei ia ki runga i te whenua, kia ahei ai a ia ki te pare atu ki ona whanaunga?</item>
<label>2.</label> <item>He tika ranei taua parenga, a, mei peratia, i parea hei mahinga-kai mo tena wa anake ranei, mo ake tonu atu ranei, e ai ki ta <name type="person">Te Kooti</name> ki?</item></list></p>
<p><hi rend="c">Tuawha.</hi>—Ko nga kereeme a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>:—</p>
<list>
<label>1.</label> <item>E kereeme ana a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>, mo te Whanau-a-Tawhiri, i tena wahi o te poraka kua whakahuatia nga rohe i roto i te kereeme a Pineaha Koia i raro i te tupuna, i a Tawhiri; a,</item>
<label>2.</label> <item>E kereeme ana hoki ia i raro i te raupatu a Tokitahi ki runga i tena wahi whenua, timata mai i <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Tuhaua, ka haere, Tawhitikorokoro, ka haere, te hukitau o Pikopiko, ka haere whaka-raro i roto i taua awa tae noa ki Pohatukarekare, ka haere whakarunga i roto i taua awa tae noa ki te kongutuawa o Mangahoanga, i reira ka haere ma te rohe whaka-te-hauraro o te whenua e kereemetia ana e Pineaha Koia tae noa ki te rohe whaka-te-tonga o te poraka, a i reira ka haere ma taua rohe tae noa ki te timatanga.</item>
</list>
<pb xml:id="n3" n="2"/>
<p>Ko te kereeme tuatahi ka whakataua āna ka whakataua ai te keihi a Pineaha Koia.</p>
<p><unclear>I</unclear> roto i te kereeme tuarua, koia nei te mea kia whakaarohia, ae ranei, he tika te raupatutanga penei me te raupatu e kereemetia ana e <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>, a, mehemea he tika, i <unclear>whaimana</unclear> ai ranei ia i runga i taua raupatu ki runga ki te whenua e kereemetia ana e ia?</p>
<p><hi rend="c">Tuarima</hi>.—E kereeme ana a <name type="person">Hakaraia Mauheni</name>, mo te Whanau-a-Hikatoa, i Kopu Poraka katoa me tena wahi o Maraehara Poraka whaka-te-marangai-ma-rakiraki o te wahi e kereemetia ana e Pineaha Koia, me whaka-te-rawhiti o Pohatukarekare, a e ki pono ana ia, no muri iho i te raupatutanga i te whenua e te ope a Ruataupare, ka haere nga tangata kainga e noho ana ki runga i te whenua ki te kawe atu ki a Ruataupare nga manu me nga kiore kua hopukia e ratou ki runga ki te whenua i nga tau e toru, a i te haerenga tuawha, ka haere a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name>, mokopuna a Tuwhakairiora, i roto i te ope kawe kai, a kitea ana raua e taua rangatira, a tonoa ana e ia tona hoa wahine kia kiia atu ki te ope kia noho atu, a na reira ka ki atu a Ruataupare ki taua ope kia whakamutua te kawe kai ake ki a ia, a kia hoatu ki a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name>, no reira ka whakaturia ko aua taitamariki tokorua hei rangatira ki runga i te whenua. A e ki pono ana hoki a Hakaraia, no muri iho i whakatakotoria ai he rohe ki waenganui i aua tangata tokorua, a no tena wa kua nohoia te whenua e tetahi whanau e tetahi whanau tae noa mai ki naianei.</p>
<p>Ko te tuarua o aua kereeme, e kereemetia ana hoki e ia tetahi wahi iti o te whenua e huaina ana ko Matawera te ingoa, whaka-te-hauraro o Taiki, i runga i te take pare, e mea ana ia ko taua wahi kua parea e Hinemaka, mokopuna a Kautaharua, ki a Turehe raua ko Tahuuma hei whakautu mo nga kopura kumara i hoatu e raua ki a ia.</p>
<p>Ko nga mea hei whakaarohanga ma te Kooti i roto i tenei keihi, koia enei:—
<list>
<label>1.</label> <item>I a wai tenei whenua i mua atu i te raupatutanga?</item>
<label>2.</label> <item>I whakahokia ranei tenei whenua ki a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name>?</item>
<label>3.</label> <item>He tika ranei, i whakatakotoria he rohe ki waenganui i a raua tokorua?</item>
<label>4.</label> <item>He tika ranei, i parea tena whenua, a Matawera, e tetehi tangata ki a Turehe raua ko Tahuumu?</item>
</list></p>
<p><hi rend="c">Tuaono</hi>.—Itemea kua huia tahitia e <name type="person">Paora Haenga</name> raua ko <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> o raua keihi, e kereeme ana raua, mo te Whanau-a-<name type="person">Te Whakaohonga</name>, i tenei poraka katoa, ka korerotia nei nga rohe, ara:—</p>
<list>
<label>1.</label> <item><p>Timata mai i <name type="person">Te Tunga</name>-o-te-Kanohi-o-Porou, ka haere, Taumatakaihinu, ka haere, te kongutuawa o Mangahoanga, ka haere whaka-runga i roto i taua awa, ka tae ki Turi-o-Kohea, kei runga i te rohe whaka-te-hauauru o te poraka, ka huri, ka haere whaka-te-tonga, whaka-te-rawhiti hoki, ma runga i te raina ruritanga tae noa ki te timatanga.</p>
<p>Ko tena wahi e kereemetia ana i runga i te take tupuna, i a Putaanga, me te parenga ki a Uenukukahutia, me te raupatutanga i taua tangata e nga tamariki o Whiunga, tangohia ana e Whakarongomaiiwaho te whenua whaka-te-rawhiti o Pohatukarekare, a tangohia ana e ana teina, e Porouhekeiho raua ko Kokakui, te whenua whaka-te-hauauru o taua awa, a, no muri iho i taua raupatutanga, i parea e Kurawhaia tena wahi whenua whaka-te-hauauru o Pohatukarekare me whaka-te-tonga o Mangahoanga ki a Rangitaiki, he tupuna no <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> raua ko <name type="person">Paora Haenga</name>. Heoi anake o enei mea kia whakaarohia e te Kooti ko enei mea e rua, ara:—</p>
<p>He tika ranei, i a Porouhekeiho raua ko Kokakui te whenua whaka-te-tonga o Mangahoanga me whaka-te-hauauru o Pohatukarekare, a he tika ranei te parenga e Kurawhaia ki a Rangitaiki?</p></item>
<label>2.</label> <item><p>Ko te tuarua o nga kereeme i roto i tenei keihi, he kereeme mo te toenga o te whenua whaka-te-hauauru o Pohatukarekare e kiia ana i parea e Kautaharua ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name>.</p>
<p>I roto i tenei keihi, kahore ano kia whakahengia te parenga i te whenua e <name type="person" key="name-110510">Paratene Ngata</name>, te tangata e tino whaitikanga ana ki taua wahi, ara, te wahi kei roto i nga rohe kua korerotia e ia, na reira heoi nga mea hei whakaarohanga ko enei anake:—Ko ehea nga rohe tika o te whenua i parea, a ko wai ma nga tangata e whai-take-tika ana ki taua wahi inaianei?</p></item>
<label>3.</label> <item><p>Ko te tuatoru o nga kereeme i roto i tenei keihi, he kereeme mo te toenga o te whenua o Maraehara huia atu ki Kopu.</p>
<p>E kiia ana ko Tawara te tupuna nona taua wahi, na tona papa, na Rongokahekeiterangi i tuku atu ki a ia, a no muri iho kua raupatutia e te ope a Ruataupare, a parea ana e taua wahine ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name>, a nana i whakaaro kia whiwhi tahi raua ko Hikatoa, me te whakatakoto i te rohe.</p>
<pb xml:id="n4" n="3"/>
<p>I roto i tenei keihi, ko te mea kia whakataua e rite ana te ahua ki to nga keihi a Hakaraia raua ko <name type="person">Hemi Tapeka</name>, a ka pa te whakataunga kotahi ki enei keihi katoa.</p></item>
</list>
<p><hi rend="c"><name type="person">Te Keihi</name> O <name type="person">Nga Kai-Kereeme</name>-</hi>—I roto i te keihi o nga kai-kereeme, e whakaae ana a <name type="person" key="name-110510">Paratene Ngata</name>, mo te Whanau-a-Karuai, he tika te parenga a Kautaharua ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name> i tena wahi whenua timata mai nga rohe, i te taha whaka-te-hauraro, i te kongutuawa o Otaiki, ka haere whakarunga i taua awa, i reira ka rere tika tonu te raina ki <name type="person">Te Taumata</name>-o-Tupatangaroa, ka haere whaka-te-tonga ma te rohe hauauru o te poraka tae noa ki Paraparaumu, i reira ka rere tika tonu te raina whaka <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Hinemaka, a tapahi noa taua raina i te rohe whaka-te-tonga o te poraka, i reira ka huri ka haere ma taua rohe, ka tae ki Pohatukarekare, ka haere i roto i taua awa whakararo, Maraehara, ka haere i roto i taua awa whaka-runga tae noa ki te kongutuawa o Otaiki, te timatanga. E whakahe ana a Paratene i te parenga i te wahi e huaina ana ko Matawera e Hinemaka, a e kereeme ana ia i te whenua katoa i a Kautaharua kei waho i te rohe kua whakaaturia ki runga ake nei.</p>
<p>Ko Te Hāpi Haerewa, mo nga kai-kereeme, ara, mo Ngatimahanga, e ki pono ana ko nga uri o Mahanga kua noho tuturu ki runga ki tenei whenua no mua atu no muri iho hoki i te raupatutanga, a i whakahokia te whenua e Ruataupare ki a ratou, a kahore he iwi ke atu i whai-mana ki runga i tenei whenua. E kereeme ana ano hoki a <name type="person">Te Hāpi</name> i te whenua i parea e Kautaharua ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name> i runga i te parenga e <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ki a <name type="person">Rawiri Katia</name> raua ko tona whaea-whangai, ko Tipare.</p>
<p>Na, ki ta te Kooti mahara, he mea tika kia matua whai kupu te Kooti mo runga i nga korero katoa kua homai ki te Kooti i roto i tenei keihi, muri iho ka whakaarohia te tika te he ranei o ia kereeme o ia kereeme. Ki ta te Kooti whakaaro, he korero tino tautohetohe nga korero kua homai ki te aroaro o tenei Kooti. Katahi nga korero tino rere-ke rawa te ahua! Kahore ano kia rangona i mua ake he korero e rite ana te ahua ki enei tu korero, ahakoa i roto i tenei Kooti ranei, i era atu Kooti ranei.</p>
<p>I roto i tana korero, ka mea a <name type="person">Te Hati Rairi</name>, ko <name type="person">Te Takapau</name>-a-<name type="person">Te Uruahi</name> e mau ana ki nga uri o Mahanga i runga i ta ratou marenarenatanga ki te Whanau-a-Hikatoa. Na, i a ia e whakapuaki ana i taua korero, kei te tino mohio ia i rere-ke tana korero i te tau 1880, i te aroaro o tetahi Komiti o Ngatiporou, o tena wahanga o te iwi e noho ana ki Tokomaru. I tena wa, i kereemetia e ia taua wahi, a <name type="person">Te Takapau</name>-a-<name type="person">Te Uruahi</name>, ka mea ia nona tena whenua, a ko Kowhaki tona tupuna i wahi-take ai ia ki reira. Kei te mohio hoki ia, ko ia e whakatete ana i tena wa ki tona hoa onaianei, ki a Hakaraia, i a ia e uru ana ki roto ki te hunga e hapai ana i te kereeme o Mahanga ki Kopu Poraka. Tenei ano hoki tetehi mea nui, i mohio hoki a <name type="person">Te Hati</name> i penei te whakatau a te Komiti, he take paanga pea tona ki <name type="person">Te Takapau</name>-a-<name type="person">Te Uruahi</name> i raro i a Kowhaki, a ko Ngatimahanga te hunga nona a Kopu Poraka.</p>
<p>E whakawhetai atu ana te Kooti ki a <name type="person">Hemi Tapeka</name> mo tona homaitanga i te pukapuka o te whakataunga a taua Komiti kia tirohia e te Kooti.</p>
<p>Itemea kua whakaaturia mai te mahi a Hakaraia i mua, i era tau kotahi-tekau-ma-tahi kua pahemo ake nei, i whakaturia ai e ratou ko nga rangatira o Ngaitane i te kereeme o Mahanga ki Kopu Poraka, a tau tika ana i runga i ta ratou whakahaere, katahi ka mea a Hakaraia ki te whakamarama i te take i rere-ke ai tana whakahaere i roto i tenei keihi, i a ia e tautoko ana i a Hikatoa, e whakahe ana hoki i te take o Mahanga. E mea ana ia, no muri iho i te whakahaerenga i te keihi i te aroaro o te Komiti i te tau 1880, i korerotia ki a ia e tona papa i he tana whakatunga i a Mahanga, a ko te take tika kei a Hinepare. Ki tena, ka mea nga kai-kereeme, kahore ano kia whakapuakina tetahi kupu pera ki te katoa e <name type="person">Ihaia Mauheni</name>, otira, e mohiotia ana e kore ia e pera, itemea ehara ia i te tino pu-korero mo nga tangata ranei mo nga whenua ranei. Mo runga i tenei mea ka whakaaturia e te Kooti tona tino whakaaro, koia tenei:—E hara i te mea nonaianei, no enei tau kua pahemo tata ake nei, i akona ai e <name type="person">Te Hati Rairi</name> ranei, e <name type="person">Hakaraia Mauheni</name> ranei, nga kauwhau mo tenei whenua, mo era atu whenua hoki o Ngatiporou. He kaumatua anake raua, a e kore e whakaponohia e te Kooti tena kupu a raua, no muri iho i te tau 1880 i rongo ai raua i tetahi korero hou, na reira i rere-ke ai ta raua whakaaro o mua ko Mahanga te tupuna nona te take ki tenei whenua.</p>
<p>Ahakoa ko Mahanga ranei te tangata nona tenei whenua i mua, ehara ranei i a ia, ehara <unclear>tena</unclear> i te mea tino nui rawa. E tae ana ki te iwa, ki te tekau-ma-tahi ranei, nga whakatupuranga i muri iho i tena wa o Mahanga, a kua maha maha noatu nga marenarenatanga i muri iho i taua wa, na reira kua tino rere-ke te ahua o nga iwi. Heoi anake te huarahi e taea ai i tenei wa te whakatau i nga paanga whaitaketanga ki te whenua, ko te ata rapu ko wai ma te <unclear>hunga</unclear> kua noho tuturu ki runga ki te whenua e whakawakia ana.</p>
<p>Kua whakina mai ki te Kooti e <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ko te wahi whaka-te-rawhiti o Maraehara Poraka te wahi i a Tawara, mokopuna a Hinepare, i mua, a e mea ana ia kia whakaponohia e te Kooti na Rongokahekeiterangi i tuku tenei whenua ki a Tawara, otiia kihai i whakatakotoria <unclear>ae</unclear> rohe, heoi anake tana kupu ko tenei anake, "Ko te ngaherehere ki a Tawara." Itemea kua <unclear>tonoa</unclear> a Neho kia whakaaturia e ia te wahi i tu ai te ngaherehere i taua wa, kihai i taea e ia; <unclear>otira,</unclear> ehara tera i te mea whakamiharo ki te Kooti, tatemea e kore e taea e tetahi tangata te <pb xml:id="n5" n="4"/>whakaatu mai i te rohe mutunga mai o te ngaherehere i era tau o nehe, e tae ana pea ki te rua rau, rima tekau, nga tau kua pahemo ake inaianei. Me i ata whakatakotoria paitia nga <unclear>rohe</unclear>, he awa ranei, he taumata ranei, he hiwi ranei, penei me nga rohe o era atu wahi whenua e tukutukua ana, kua taea te titiro te tohutohu inaianei; tena ko te ngaherehere, e pau ana tera i te ahi i te ra kotahi, ngaro tonu atu. Itemea no Ngatimahanga nga tane tokorua a Tawara, koia nei pea te take i hangaa tenei korero hei whakaatu mai i te take i noho ai a Ngatimahanga ki Tutemahurangi. E whakaae ana a Neho, he tika te nohoanga o tena iwi ki reira, engari ko ta ratou take tika ki te whenua e whakahengia ana e ia. E kore e whakaponohia e te Kooti te tukunga whenua, o hea ranei, o hea ranei, meikore nga rohe e whakatakotoria paitia ana.</p>
<p>Ko etahi o nga kai-tawari i roto i tenei keihi i ki ko Tawhiti-<hi rend="i">o</hi>-Paka te tikanga o te ingoa o te wahi e huaina ana ko Tawhiti-<unclear><hi rend="i">a</hi></unclear>-Paka, he mea na ratou kia whakahaweatia nga korero a nga kai-kereeme. Me i tau te tika ki a ratou, kua whiwhi ratou i te painga; otira, i pa he mate ki aua kai-korero, tatema kua kitea i roto i nga tono whakawa katoa kei roto i nga pukapuka i te aroaro o te Kooti e mau ana, ahakoa na nga kai-kereeme ranei, na nga kai-tawari ranei, i tuhi, ko taua ingoa e tuhia tonutia aua ki te reta "a," ehara i te reta "o." Mo runga i era tu mahi, ka whaikupu tohutohu a te Kooti. I tenei keihi e takoto noa ana te rapunga i te tika, i te <unclear>he</unclear> ranei, o te kupu i whakina mai, na reira ka miharo te Kooti ki te whakapuakitanga i taua kupu, tatemea ka ruarua noa iho te hinengaro o te Kooti mo era atu korero a aua kai-korero, he <unclear>tiki</unclear> ranei, he pehea ranei.</p>
<p>Ko te raupatutanga o Maraehara e te ope a Ruataupare kahore ano kia whakahengia <gap reason="illegible"/> tetahi taha ranei e tetahi taha ranei, engari ko nga whakahaerenga katoa i muri iho i te <unclear>raupatutanga</unclear> e tautohetia ana, ko ia taha ko ia taha e tohe ana ko tana te korero tika, he mea kia tau te tika ki tona kereeme.</p>
<p>Kia whai ponongatanga te kauwhau i roto i te keihi penei me tenei te ahua, me tino whakaae te iwi ki te tika o te nuinga o nga korero, ma tena anake e whakaponohia ai, kahore hoki e pai kia rere-ke nga whakaaro mo runga i nga take nunui. Kitemea ka pena, ka rere-ke nga whakaaro, heoi, me tau te Kooti ki runga ki nga korero o waho e taea ai te rapu, a, i roto i tenei keihi koia tenei, ko te ahua o te whakahaere o nga taha katoa i mua atu i te wa i ruritia ai te whenua.</p>
</div>
<div xml:id="t1-body1-d2" type="section">
<head><hi rend="c">Mo Hemi Tapeka Raua ko <name type="person">Mere Karaka</name>.</hi></head>
<p>Mo te kereeme a <name type="person">Hemi Tapeka</name> raua ko <name type="person">Mere Karaka</name>:—</p>
<p>Kia whakaarohia raano te keihi a te Whanau-a-Hikatoa, hei reira ka whakataua ai te hunga i whaitake ki te whenua i mua atu i te raupatutanga, me te hunga i whaitake i runga i te whakahokinga i te whenua i muri iho i te raupatutanga.</p>
<p>Ki ta te Kooti whakaaro kahore ano kia kitea, i roto i nga korero kua whakina mai, he take tika ki te whenua a enei kai-tawari i runga i te take tupuna. Ko nga kai-kereeme me era atu kai-tawari e whakahe ana i enei kai-tawari, a e mea ana ratou he noho noa iho ta raua ki runga ki te whenua hei mahi-kai anake.</p>
<p>Ko nga kaumatua me nga rangatira o Ngatihokopu e kereeme ana i tetahi wahi iti anake o Kopu Poraka, a ko ta ratou take he pare, ehara i te take tupuna.</p>
<p>Kahore ano kia kitea e te Kooti he take i tika ai te mahara a <name type="person">Hemi Tapeka</name> ko tana kereeme e neke atu ana i to tona iwi, a Ngatihokopu. I roto i tana korero, ka mea ia, kahore ia i te mohio he aha ra te take i whakarerea ai e <name type="person">Te Kooti Pakura</name> tona take tipuna ki te poraka nui katoa, a i whakaturia ai e ia he take pare. Kati, ka whakamaramatia nei e te Kooti ki a Hemi, kia kore ai he awangawanga i roto i tona hinengaro, ka ki penei atu ki a ia, ko te take i kore ai a <name type="person" key="name-110539">Mohi Turei</name> raua ko <name type="person">Te Kooti Pakura</name> i whakatu i te take tupuna, he kore take tupuna ano hoki.</p>
<p>E tino marama ana ki te Kooti, ko etahi o nga tangata o Ngatiporou e noho pohehe noa iho ana, e mahara ana ratou ma te ahunga mai i te tupuna anake ka whaitake ai ratou ki nga whenua i whai-mana ai tena tupuna ki runga. E kore te Kooti e whakaae ki tena tikanga, <unclear>a</unclear> ka whakapuaki, ka tautoko tonu, i tenei tikanga, ara kahore he take tika a nga Piri-Tipuna, mehemea kahore he take ke atu; engari, ma te noho tuturu me te noho marire ki runga ki te whenua, me te whakaae marire a te iwi e whai-mana ana, katahi ka kiia he take tika to <unclear>ratou—a</unclear> ki nga whenua kahore ano kia nohoia ana, ma te whakaae marire a te iwi e whai-mana ana <unclear>i</unclear> runga i ngatikanga Maori, katahi ratou ka whai take.</p>
<p>Mehemea he kereeme ta <name type="person">Hemi Tapeka</name>, e tau ana ki runga ki Kopu Poraka, e uru ana <unclear>ki</unclear> roto i to Ngatihokopu.</p>
<p>Ko tona kereeme, ara, to raua ko <name type="person">Mere Karaka</name>, kua patua, kua tukua ki raro.</p>
</div>
<pb xml:id="n6" n="5"/>
<div xml:id="t1-body1-d3" type="section">
<head><hi rend="c">Mo te Kereeme a Ngatihokopu.</hi></head>
<p>Mo runga i te kereeme kua whakaturia e <name type="person">Te Kooti Pakura</name>, e <name type="person" key="name-110539">Mohi Turei</name> me era atu tangata o Ngatihokopu mo te wahi whaka-te-tonga o Kopu Poraka i runga i tetahi pare e kiia ana na <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ki a Kakatarao raua ko <name type="person" key="name-110504">Mokena Kohere</name>:</p>
<p>E kitea ana e te Kooti i roto i nga korero kua whakapuakina e <name type="person">Te Hāpi Haerewa</name>, ratou ko <name type="person">Hemi Tepeka</name>, ko <name type="person">Mere Karaka</name>, me <name type="person">Te Kooti</name> ake hoki, ko <name type="person">Te Rangimatemoana</name> te tangata tuatahi o tena whanau i noho i whaimana ranei ki runga ki Kopu Poraka. Ana ka whakaarohia te kereeme i raro i a <name type="person">Te Whakaohonga</name>, ka whakaarohia ano tenei moka o te keihi; kati inaianei ko te whakaatu i te whakaaro a te Kooti mo <name type="person">Te Rangimatemoana</name>, koia tenei, ahakoa he rangatira whaimana ia, kihai tana mana i eke ki runga ki Kopu Poraka, a na runga anake pea i te take o tana hoa wahine i nohoia e ia tena wahi. Ka mea a <name type="person">Te Kooti</name> i roto i tana korero ko Koutu Pa he pa na <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ratou ko Ngatiahi, a e mahara ana te Kooti ko ratou pea te hunga e whakaingoa ana i a ratou inaianei ko Ngatimahanga. Ka mea hoki a <name type="person">Te Kooti</name> na taua iwi te urupa ki reira.</p>
<p>Itemea kua tirohia e te Kooti te urupa e tata ana ki <name type="person">Te Koutu</name>, kahore he awangawanga a te Kooti mo runga i te noho me te take tika a Ngatimahanga. I pera ano hoki te whakaaro a te Komiti Maori na ratou i whakawa tenei kereeme i te tau 1880.</p>
<p>Kahore ano kia whakahengia te noho a Ngatihokopu ki runga ki Kopu Poraka, a tera pera he tika na <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ratou ko ona hoa te kupu ki a ratou kia noho ratou ki reira, otira kihai ratou i whaitake i runga i tena kupu ki te whenua katoa i nohoia ai e ratou. Heoi ra te mea kia whakaarohia, ko te nui o te whaitake me te whaipaanga e tau ana ki a ratou i runga i ta ratou noho. Mo runga i tena, e whakaaro ana te Kooti mehemea ka whakataua kia rua-tekau eka ki a ratou ka ea nga paanga katoa a Ngatihokopu.</p>
<p>Ka whakataua nei e te Kooti ki a <name type="person">Te Kooti Pakura</name> ratou ko Ngatihokopu e rua-tekau eka i roto i Kopu Poraka, a ka whakataua ki a Ngatimahanga te toenga Katoa o taua Kopu Poraka. Mehemea he kereeme ta <name type="person">Te Hati Rairi</name> i raro i a Kowhaki ranei, i tehea tupuna ranei, ka taea tena te whakahaere a te wa e whakahaerengia ana te rarangi ingoa ki te aroaro o te Kooti.</p>
</div>
<div xml:id="t1-body1-d4" type="section">
<head><hi rend="c">Mo Nga Kereeme i Raro i a <name type="person">Hikatoa Raua</name> ko te Whakaohonga.</hi></head>
<p>Inaianei ka whakaarohia e te Kooti nga kereeme a nga Whanau a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name> kia whakataua ki a ratou tena wahi o Maraehara Poraka whaka-te-rawhiti o Pohatukarekare.</p>
<p>Ko Te Hati Rairi raua ko Hakaraia, nga kai-whakahaere mo te Whanau-a-Hikatoa, e kereeme ana ko taua whenua na <name type="person">Te Rarawa</name>, rangatira o te Whanau-a-Hinepare, i mua, a, i <unclear>muri</unclear> iho i te raupatutanga, i whakahokia te whenua e Rautaupare ki a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name>.</p>
<p>Ko te Whanau-a-<name type="person">Te Whakaohonga</name> e kereeme ana ko te whenua i whakahokia ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name> anake, engari i puritia e Hikatoa tetahi wahi.</p>
<p>Ko te mea tuatahi kia whakaarohia, koia tenei:—I a wai tenei whenua i mua atu i <unclear>te</unclear> raupatutanga e Ruataupare?</p>
<p>I roto i nga korero e tino kitea ana kahore a <name type="person">Te Rarawa</name> i noho ki runga ki tenei whenua, tae atu ki ona tangata. I roto i nga korero a <name type="person">Mere Karaka</name> raua ko <name type="person">Hemi Tapeka</name>, i a ratou hoki ko nga kai-kereeme, e tino marama ana ko te hunga e huaina ana inaianei ko Ngatimahanga nga tangata i noho ki Tutemahurangi Pa i mua tata atu i te wa i kohurutia ai a Kiterangi raua ko Kowhaki, a ko Kiterangi i patua ki reira.</p>
<p>Ko Neho Kopuka, mo te taha ki te Whanau-a-<name type="person">Te Whakaohanga</name> e mea ana na Tawara, tuahine o <name type="person">Te Rarawa</name>, te whenua, (kua oti nei te whakaatu atu i ena korero ki runga ake nei), engari e whakaae ana ia he tika i noho a Ngatimahanga ki Tutemahurangi.</p>
<p>Tena ano hoki tetahi take nui atu i tera e whakaarohia ai he tika i nga kai-kereeme tenei whenua i mua, ahakoa pehea ranei pehea ranei ta ratou whakaingoatanga i a ratou, koia tenei:—I te wa i tae atu ai te rongo ki a Ruataupare kua kohurutia a Kowhaki, ka whakatika, ka karanga ia ki ona whanaunga kia ngakia te mate o tona tungane, a ka mea ia, "Patua te peka kainga, ko te peka tangata kia ora." I te mea ka whakatika te ope, ka whakaaro a Tuwhakairiora, ko tona tamahine kua noho ki a <name type="person">Te Rarawa</name>, a ko tona tamaiti, a <name type="person">Te Aowehea</name>, te tangata nana i kohuru i a Kowhaki,—katahi ka tonoa e ia tetahi o ona tamariki, a Tinatoka, kia haere ia ki te whakaatu atu ki tona taokete tena te ope te haere ake ana ki te raupatu i tana whenua.</p>
<pb xml:id="n7" n="6"/>
<p>Haere ana a Tinatoka, otira ehara i te mea ko te whakaatu i te kupu anake i oti i a ia, ka haere hoki ia, me te ope a <name type="person">Te Rarawa</name> raua ko <name type="person">Te Aowehea</name>, ka tutaki i te ope a Ruataupare ki Makirikiri, i reira ka araitia e ia taua ope kia kaua e raupatutia te whenua a <name type="person">Te Rarawa</name>. Me penei ke te kupu—I tonoa a Tinatoka kia araitia te raupatu i te whenua a <name type="person">Te Rarawa</name>, a i kaha ai ia ki te aria, otira i tukua katoatia e ia tenei poraka kia raupatutia, te take, he take tika hoki taua take, koia tenei:—E hara i ona hoa taua whenua. Muri iho, ka whakaturia e Tinatoka he rahui i tetahi wahi e huaina ana ko Turanga-rahui te ingoa hei tohu mo te rohe whaka-te-hauraro i te whenua o Hinepare.</p>
<p>Kihai rawa i rite nga korero a nga kai-tawari mo runga i nga mea nunui, otira e whakaae ana ratou katoa ki te tika o nga kai-kereeme ki runga ki te whenua mehemea ka whakaae ratou ki te uru ki raro i te mana o nga kia-tawari.</p>
<p>Ko Hemi Tapeka raua ko <name type="person">Mere Karaka</name> e mea aoa i a <name type="person">Te Rarawa</name> tenei whenua i mua, a i whakahokia ano ki a ia.</p>
<p>Ko Te Hati Rairi raua ko Hakaraia e whakaae ana he tika i a <name type="person">Te Rarawa</name> to whenuai mua, engari e ki ana raua i whakahokia ki tona tamaiti, ki a Hikatoa, raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name>, he wahine tena e kitea ana kore rawa he take tika, take paanga ranei, ona ki te whenua.</p>
<p>Ko Paora Haenga raua ko <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> e mea ana i a Tawara te whenua i mua, ai whakahokia ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name> anake.</p>
<p>Kore noa iho i rite enei kauwhau tetahi ki tetahi, a e tino marama ana ko ia kai-tawari ko ia kai-tawari i hanga i te korero i maharatia e ia he painga mo tona keihi.</p>
<p>No roto i nga uri katoa o Hinepare, ko Tawara anake i noho ki runga ki tenei whenua, a itemea no Ngatimahanga ana tane e tino marama ana te take o tona noho. E tonoa ana te Kooti kia whakaponohia tetahi tikanga rere-ke rawa, ara:—I hoatu e Ruataupare te whenua o te iwi e whanaunga tata ana ki tona tungane, ki a Kowhoki, ki nga iramutu o te tangata nana ia i kohuru, ko Hikatoa hoki te tamaiti o te tangata nana i tautoko i taua kohuru.</p>
<p>Na, ko te mea kia whakaarohia inaianei, koia tenei:—I whakahokia tanei whenua ki a wai? Ki mua i te whakahokinga i tena patai, ka whai kupu torutoru te Kooti mo runga i te ingoa kua whiriwhiria e nga kai-kereeme hei ingoa mo to ratou iwi.</p>
<p>Ki ta te Kooti whakaaro, he ingoa hou taua ingoa, a Ngatimahanga, a ko taua iwi e mohiotia ana i mua ko Ngaitane, ko Ngatinua hoki. Kua whakaaetia mai e <name type="person">Te Hāpi Haerewa</name> kahore rawa he tangata inaianei no Mahanga anake, a kua whakaaturia i roto i nga korero ko nga tangata o te taha e whakahaerengia ana e ia ko ratou te tuturu o Ngaitane me Ngatinua, a ko aua iwi te hunga i kawe kai ki a Ruataupare i muri i te raupatutanga, e ai nga korero a <name type="person">Hemi Tapeka</name> ratou ko <name type="person">Mere Karaka</name>, ko <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> me nga kai-kereeme.</p>
<p>Ki ta te Kooti whakaaro, i aua iwi, i a Ngatiane me Ngatinua, te whenua i mua atu i te raupatutanga, a i whakahokia ki a ratou ano, a nohoia ana e ratou anake tae noa mai ki naianei.</p>
<p>Ko nga taha e rua o te keihi e whakaarohia ana inaianei kua whai kupu mo tetahi rohe e kiia ana i whakatakotoria ki waenganui i a <name type="person">Te Whakaohonga</name> raua ko Hikatoa, otira e pa ana he mate ki a ratou itemea kihai i rite nga korero a nga kai-korero o te keihi kotahi—ehara i te mea e taupatupatu ana ratou i a ratou ano mo runga i te rohe anake, e pera ana ano ratou mo runga i nga tangata na ratou i whakatakoto taua rohe. E ki ana a <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> he tika te whakatakotoranga rohe na Tahuumu raua ko <name type="person">Te Hikitai</name> i whakatakoto, a kihai tetahi tangata o te Whanau-a-<name type="person">Te Whakaohonga</name> i uru ki roto ki taua mahi. Ko Paora Haenga, no roto i taua kereeme ano, e ki ana na Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name> i whakatakoto taua rohe. E mea ana a <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ko Takimoana raua ko Hineauta nga tangata tuatahi o nga uri o <name type="person">Te Whakaohonga</name> i noho tuturu ki runga ki tenei whenua. E mea ana a <name type="person">Te Kooti Pakura</name> ko tana i rongo ai ia ko <name type="person">Te Rangimatemoana</name> te tangata tuatahi o roto i tena kawai i noho ki reira, a ko <name type="person">Hemi Tapeka</name> ratou ko <name type="person">Mere Karaka</name> me <name type="person">Te Hāpi Haerewa</name> e mea ana heoi anake te whenua a nga uri o <name type="person">Te Whakaohonga</name> ko tena wahi whaka-te-hauauru o Pohatukarekare, he mea pare na Kautaharua. No runga i te marenatanga a <name type="person">Te Rangimatemoana</name> ki a Mairanga, o Ngatimahanga, e marama ai te whaitaketanga a tena tangata ratou ko ona uri ki tenei whenua. Mehemea ka whai tikanga kia peratia, ka taea te whakaatu i nga korero whakaaro-kore maha maha noatu kua whakapuakina i roto i tenei keihi. E mea ana a <name type="person">Te Hati Rairi</name> heoi anake te take i noho ai a Te <unclear>Rangimatemoana</unclear> ki <name type="person">Te Koutu</name>, ko te kapinga i tona wahi katoa i roto i tenei poraka i te ngaherehere, kahore hoki he wahi atea hei nohoanga mona. E ki ana a <name type="person">Te Kooti Pakura</name>, i a ia e korero ana mo taua mea,—"I toku wa, ka noho a Ngatiahi ki Pikopiko." Na, e mohiotia ana ko tena wa no muri tata tonu i te wa i korerotia e <name type="person">Te Hati</name>, a tera ano hoki te korero hei whakaatu mai i te nohoanga o tena wahi e kereemetia ana mo <name type="person">Te Rangimatemoana</name> i tona wa ano.</p>
<pb xml:id="n8" n="7"/>
<p>Ki ta te Kooti whakaaro, kahore he rohe i whakatakotoria ki waenganui i a Hikatoa raua ko <name type="person">Te Whakaohonga</name> ki runga ki tenei whenua, tatemea tera ano te take nunui i kore ai he rohe pera, he kore ano na aua tupuna i whaitake, i whaimana ranei, ki runga ki tenei whenua.</p>
<p>I roto i te whakahaerenga i tenei keihi i te aroaro o te Kooti, kua kitea he take tika mo te kupu a <name type="person">Te Hāpi</name> mo te nuinga o nga kai-tawari, i a ia i ki e mahi kamupene ana ratou ki te turaki i a ratou ko ona hoa. Ko ia ropu ko ia ropu o ratou kua whakatu he keihi motuhake mo tetahi wahi o te poraka, me ta ratou kereeme hoki i te paanga ki runga ki te poraka katoa, he mea kia uru ai ratou ki roto.</p>
<p>E kore rawa e taea te whakariterite i te ahua o ta ratou whakahaere i te tau 1880, me nga tau e rima i muri iho, ki ta ratou whakahaere inaianei. I taua tau kua retia tenei whenua ki tetahi Pakeha mo te £100 i te tau, a ko enei tangata o nga kai-kereeme i whakaturia i reira hei kai-tango i nga moni reti, ara, ko Pineaha Haerewa, ko Tuteri Mautoko me Haira Popata. Ko Erana te Umutara hoki tetahi, engari e kiia ana i whakaturia ia mo tena wahi whaka-te-hauauru o Pohatukarekare e huaina ana ko <name type="person">Te Titoki</name>-a-<name type="person">Te Whakaohonga</name>. Ko nga rohe o te wahi i retia e whakaaturia ana i roto i te pukapuka riihi kua homai e Paratene ki te Kooti, a e rite tonu ana ki nga rohe i runga i te mapi i te aroaro o te Kooti. Heoi anake nga ingoa rohe i whakahengia ai ko nga rohe o Pukemanuhiri Poraka, a patua ana. Kihai i whakapuakina he kupu whakahe i taua wa tae noa ki nga tau e rima i pahemo mai i muri iho, a i roto i aua tau kua riro atu i nga kai-kereeme nga moni reti, a na ratou i whakahaere aua moni; engari i te tau 1886, ka tono a <name type="person">Wi Keiha</name>, te tangata e kitea ana nona te paanga iti rawa ki Maraehara, ka tono ia ki a Tiati Make kia tuhia he kupu whakatupato ki a Ropitini, kia kaua ia e whakaputa i te moni <unclear>roti</unclear>. Na, e tino marama ana, no te tau 1880 tae noa ki te tau 1886 i whakaaetia ai e nga kai-tawari te take tika a nga kai-kereeme ki tenei whenua. Ko Neho Kopuka anake o ratou te tangata i mohio he take tika tona kia uru ai ia ki te tuhi i tona ingoa ki te pukapuka riihi, a tuhia ana e ia. Ko era atu tangata o nga kai-tawari, kihai ratou i haina i te riihi, a kihai hoki ratou i tahuri ki te whakararuraru i nga kai-kereeme na ratou i haina taua riihi—otira, e marama ana, kihai ano ratou i kite noa i tena takiwa he kereeme ta ratou ki tenei whenua; me whakarite ranei ki ta <name type="person">Te Hāpi</name> i mea ai, kihai ano ratou i kite noa i ta ratou kamupene. He kereeme ano ta <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ki te whenua, ratou tahi ko nga kai-kereeme, engari kahore ona kereeme motuhake i ta ratou. Ki ta te Kooti titiro, kahore rawa he take paanga a <name type="person">Paora Haenga</name> ki te whenua. Kitea ana, heoi anake te ahua o tona noho, i noho ia ki tona tupuna, ki a <name type="person">Tamati Mokoera</name>, a e ki ana hoki a Paora kahore he take a tena koroua ki te whenua. Mehemea he kereeme ta Hakaraia, ta <name type="person">Te Hati Rairi</name> ranei, kei roto ia i ta nga kai-kereeme—kahore a raua kereeme motuhake i ta ratou. Na reira ka patua enei keihi e rua, ka tukua ki raro.</p>
</div>
<div xml:id="t1-body1-d5" type="section">
<head><hi rend="c">Mo te Kereeme a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>.</hi></head>
<p>E kereeme ana a <name type="person">Wi Keiha</name> i runga i tetahi raupatutanga e Tokitahi i te whenua whaka-te-tonga i tetahi raina e ahu mai ana i <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Tuhaua ki Tawhitikorokoro, ka haere, te hukitau o Pikopiko, ka haere i roto i taua awa whaka-raro tae noa ki Pohatukarekare, he wahi tena whaka-te-hauraro i te whenua e kereemetia ana e Pineaha Koia. Ki ta te Kooti titiro, itemea no Ngatimahanga a Tokitahi, e kore e taea e ia te raupatu i tona ake whenua, a kihai i peratia e ia.</p>
<p>Kei te mahara ranei a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name> e kuare ana tenei Kooti ki te whakahaere i ana mahi, kia whakarangona nga korero wairangi noa iho kua whakina e ia mo taua raupatu? E ki ana ia, ko te take o taua raupatu, he tahaetanga kiore na Tumaperetahi, a patua ana taua tangata, otira kahore ia i te mohio, kahore hoki ia i ahei te whakaatu mai ki te Kooti, no tehea iwi a Tumaperetahi, a kihai i taea e ia te whakaatu mai i tona tatanga ki a Tuhaua, te tangata e kiia ana i hinga.</p>
<p>E ki ana a <name type="person">Wi Keiha</name> i patua a Tuhaua e Tokitahi mo tana karinga i te whakaumu e huaina ana ko <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Tuhaua, otira e tino marama ana ehara rawa tana karinga whakaumu i te take i patua ai a Tuhaua. Tetahi, i wareware a <name type="person">Wi Keiha</name> ki te whakaatu mai i roto i tana korero roa i te pare e kiia ana na Hineauta, i ahua mohiotia ai koia tetahi o nga take i roto i tona kereeme. No te putanga atu i tetahi kupu whakamahara ki a ia, katahi ka puta ake he whakaaro i roto i a ia, ae, he mea pai kia korerotia e ia taua pare, otira he torutoru noa iho nga kupu i whakapuakina e ia mo runga i taua take.</p>
<p>Ehara tenei i te kereeme ahua tika kia roa ai te whakapau taima a te Kooti. Kahore he take tika a <name type="person">Wi Keiha</name> i runga i tetahi raupatu a Tokitahi; kahore hoki he pare a Hineauta ki a Meha ranei, ki a <name type="person">Te Huirangi</name> ranei, ki a wai ranei, ko te take, kihai rawa taua wahine i whaitake tika ki tenei wahi. Tena ano hoki tetahi, nonaianei rawa i whakatu kereeme ai a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>. Ko te riihi o te tau 1880 (kua korerotia ki runga ake nei), i tuhia i hainatia hoki ki roto ki tona whare. I rongo hoki ia i te panuitanga o nga rohe i taua wa, a kore noa iho i puta i a ia tetahi kupu whakahe mo aua rohe, kihai hoki i whakaaturia e ia ko tetahi wahi o tona whenua kua whakaurua ki roto. Tetahi, kihai i hainatia e ia taua riihi o te whenua.</p>
</div>
<pb xml:id="n9" n="8"/>
<div xml:id="t1-body1-d6" type="section">
<head><hi rend="c">Mo te Kereeme a Pineaha Koia.</hi></head>
<p>Ko te whenua kei roto i <unclear>tenei</unclear> kereeme, e takoto ana ki waenganui i te rohe <unclear>whaka-te-tonga</unclear> o Maraehara Poraka, me tetahi raina e ahu mai ana i <name type="person">Te Tunga</name>-o-te-Kanohi-o-Porou ki <unclear>te</unclear> kongutuawa o Mangahoanga me Pohatukarekare, ka haere i roto i Pohatukarekare, whakarunga, tae atu ki taua rohe whaka-te-tonga o Maraehara Poraka.</p>
<p>Tokotoru nga kai-tawari mo tenei wahi iti o te whenua, ara:—
<list>
<label>1.</label> <item>Ko Pineaha Koia e kereeme ana i runga i tetahi pare ki tona tupuna, ki a Uenukukahutia.</item>
<label>2.</label> <item>Ko Wiremu Keiha e kereeme ana i taua wahi hei papatupu no tona tupuna, no Tawhiri.</item>
<label>3.</label> <item>Ko Neho Kopuka e kereeme ana i runga i tetahi raupatu e kiia ana na Whakarongomaiiwaho ratou ko ona teina i a Uenukukahutia.</item>
</list></p>
<p>Ko tenei whenua i whakaurua ki roto ki te whenua o Ngatimahanga i roto i te riihi o <unclear>te</unclear> tau 1880 (kua korerotia ki runga ake nei), a i hainatia taua riihi e <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ratou <gap reason="illegible"/> Pineaha Koia, ko <name type="person">Te Matenga</name>, papa o Pineaha, hei mokopuna ratou na Mahanga. I reira <unclear>hoki</unclear> a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name> e tu ana i te wa e hainatia ana te riihi, otira kihai tona ingoa i tuhia e ia, a <gap reason="damaged"/> ahua mohiotia ana na te kore take i kore ai ia e tuhi tona ingoa, tatemea i hainatia e ia te <unclear>riihi</unclear> mo Pohooterangi i taua ra tonu. Kore rawa tetahi o enei rangatira tokotoru i whakapuaki i <unclear>a</unclear> kupu whakahe kia iti mo nga rohe i whakatakotoria mo tenei whenua, no reira ka mohiotia <unclear>i</unclear> tukua katoatia kia whakaurua ki roto ki nga rohe o te poroka i a Ngatimahanga. Kihai ratou ki i taua wa ranei, i era atu tau i muri iho ranei, ko ta ratou take e neke atu ana i ta <unclear>nga</unclear> tangata e riihi ana i te whenua. I whakaae katoa ratou ki taua riihi i tena wa, a inaianei <unclear><foreign xml:lang="en">K</foreign></unclear> haere mai ratou ki te aroaro o tenei Kooti, ka mea ratou kia whakaponohia e te Kooti, ahakoa pera ta ratou whakahaerenga tikanga, i mohio tonu ai ratou ehara i a Pineaha Haerewa, rato ko Tuteri Mautoko, ko etahi atu o ratou, te whenua e riihitia ana e ratou i taua wa. E <unclear><foreign xml:lang="en">kor</foreign></unclear> tena e whakaponohia e te Kooti.</p>
<p>Kua haere noatu te rongo a tena tangata, a <name type="person" key="name-101381">Wiremu Keiha</name>; ko ia te tangata tino whaka raruraru i nga tikanga e whakahaerea ana mo nga whenua i roto i tenei iwi, a Ngatiporou. <unclear><foreign xml:lang="en">K</foreign></unclear> ta to Kooti whakaaro, mei tahuri a Ngatimahanga ki te whakauru i nga whenua a Wi <unclear><foreign xml:lang="en">Keih</foreign></unclear> ranei, a <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ranei, ki roto ki ta ratou riihi, kua ara te pakanga, kua heke te toto.</p>
<p>Tera pea ka kitea he take tika ta Pineaha Koia raua ko <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ki runga ki <unclear><foreign xml:lang="en">en</foreign></unclear> whenua, ratou tahi ko Ngatimahanga, i runga i te ahunga mai i a Mairanga, engari e whakaa ana te Kooti kahore a raua take tika i runga i nga tupuna kua whakaturia e raua.</p>
<p>Ko enei kereeme katoa ka patua, ka tukua ki raro.</p>
</div>
<div xml:id="t1-body1-d7" type="section">
<head><hi rend="c">Ko te Whakataunga.</hi></head>
<p>Ka whakataua nei e te Kooti tena whenua katoa i roto i Maraehara Poraka whaka-<gap reason="damaged"/> rawhiti o Pohatukarekare ki nga tangata e kereeme ana ko ratou nga mokopuna a <unclear>Mahanga</unclear> noho tuturu ana inaianei ki runga ki te poraka, ki era atu tangata hoki ka kitea e whai-take ti ana i runga i te tupuna ranei, i te ahi-ka roa ranei.</p>
</div>
<div xml:id="t1-body1-d8" type="section">
<head><hi rend="c">Mo Tena Wahi o Maraehara Poraka Whaka-Te-Hauauru o Pohatukarekare.</hi></head>
<p>Tokorua nga kai-tawari mo tena wahi o Maraehara Poraka whaka-te-hauauru o Pohatuka kare.</p>
<p>Ko Hakaraia e kereeme ana i te wahi iti o te whenua whaka-te-hauraro o Taiki me <unclear><foreign xml:lang="en">tet</foreign></unclear> raina e ahu atu ana i te hukitau o taua awa ki <name type="person">Te Taumata</name>-o-Tupatangaroa, otira, he <unclear>keree</unclear> <unclear>tino</unclear> wairangi rawa taua kereeme, na reira ka kore e tirohia e ta Kooti he kereeme tena e <unclear>mea</unclear> ponotia ana kia ata whakaarohia, a ka whakataua nei taua whenua ki te Whanau-a-Karuai, Paratene Ngata ta ratou kai-whakahaere.</p>
<p>Ko Neho Kopuka e kereeme ana, mo te Whanau-a-<name type="person">Te Whakaohonga</name>, i tena wahi whenua timata mai i Taiki tae noa ki Mangahoanga, he whenua tena i parea ki tona tupuna a <name type="person">Te Whakaohonga</name>, e Kautaharua. Kahore tena pare e whakahengia ana.</p>
<p>E kereeme ana hoki ia i tena wahi katoa whaka-te-tonga o Mangahoanga, me <unclear>whakahauauru</unclear> o Pohatukarekare, hei wahanga tena o te whenua i raupatutia ai e Porouhekeiho <unclear>ra</unclear> ko tona tuakana ko tona teina i runga i a Uenukukahutia, a muri iho ka parea taua wa Kurawhaia ki a Rangitaiki.</p>
<pb xml:id="n10" n="9"/>
<p>Ki tenei moka o tana kereeme, ka mea a <name type="person" key="name-110510">Paratene Ngata</name> ko tena wahi iti o te whenua, e tae ana pea ki te 30 eka tona nui, whaka-te-hauauru i tetahi raina e ahu tika atu ana i Paraparaumu ki <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Hinemaka, i a <name type="person">Te Whanau</name>-a-Karuai, a ko te toenga o taua wahi whenua, he wahanga tena o te whenua i parea e Kautaharua ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name>.</p>
<p>Ki ta te Kooti titiro, e tino whaitake ana tena korero a <name type="person" key="name-110510">Paratene Ngata</name>. I roto i nga tono katoa i tukua kia kahititia, ahakoa na wai ranei, na wai ranei i tuku, ko <name type="person">Te Awakari</name> me <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Hinemaka e whakahuatia ana hei rohe mo Maraehara Poraka, a kitea ana he ingoa rohe ena e tino mohiotia ana e te katoa. Ko aua rohe hoki e whakahuatia aua i roto i te riihi (kua korerotia mahatia ki runga ake nei), a i whakaaetia e Neho i reira. Inaianei ka mea ia kia whakaponohia e te Kooti ko tena Whakaumu-a-Hinemaka he ingoa noa iho, he ingoa kore tikanga; a no te kuare a nga tangata i pera ai te tuhi i nga rohe kua kahititia; a ko ia hoki te tangata nana i tuku kia wahia ki waenganui te whenua e kiia ana i raupatutia e Porouhekeiho e te rohe i whakahaerengia ai e ia ake, a wahiotia ana e ia tetahi wahi o tana whenua ki roto ki nga rohe a tetahi iwi kahore a ratou whaitake tika ki taua wahi, a ko te nuinga i waihotia ki waho. E tino wairangi rawa ana tena tu korero—otira ka ki penei te Kooti:—E tino marama ana te take i whakaturia ai e Neho tenei kereeme, koia tenei, he mea nona kia whakapumautia taua raupatu ki runga ki te whenua i waho, he raupatu tena e whakahengia ai e era atu tangata a muri ake nei. Ki ta te Kooti titiro, he iti rawa te take o taua raupatu e korerotia ana.</p>
<p>Ko Te Hāpi Haerewa, mo nga kai-kereeme, e mea ana ko te wahi i parea e Kautaharua ki a <name type="person">Te Whakaohonga</name>, i parea ano i muri iho e te tangata e tino mohiotia ana ko ia te tangata whaimana ki runga ki te whenua, ara, e <name type="person">Te Rangimatemoaua</name>, ki tona tamaiti, ki a <name type="person">Rawiri Katia</name>, raua ko te whaea-whangai o tena tamaiti, ko Tipare te ingoa. Heoi anake te mea hei tautoko i tena kereeme ko te korenga a te tangata e tahuri ki te whakararuraru i a Pineaha Haerewa i a ia e whakahaere ana i taua whenua. Otira, kua whakamaramatia tera e etahi o nga kai-korero mo te taha ki nga kai-tawari, i ki ai ratou i whakanohoia a Pineaha e Rawiri ake hei kai-tiaki mo enei whenua Ka whakahengia nei e te Kooti te pare i whakaturia ai e <name type="person">Te Hāpi</name>, a ka whakataua nei taua whenua ki a <name type="person" key="name-101380">Neho Kopuka</name> ratou ko Pineaha Koia me era atu uri o <name type="person">Te Whakaohonga</name> e kitea ai e whaitake tika ana, a e kitea ana e te Kooti e whaitake ana hoki a Pineaha Haerewa ki roto ki tenei whenua i runga i te mana o Rawiri kua tukua ki a ia.</p>
<p>Ka whakataua nei e te Kooti ki a <name type="person" key="name-110510">Paratene Ngata</name> ratou ko <name type="person">Te Whanau</name>-a-Karuai tena whenua katoa whaka-te-hauauru i tetahi raina e ahu tika atu ana i Paraparaumu ki <name type="person">Te Whakaumu</name>-a-Hinemaka, e tapahi ana i te rohe whaka-te-tonga o te poraka ki waenganui i nga pou-peeke Nama 4 me 5.</p>
<p>Kia tere tonu te tuhi i nga rarangi ingoa, a, kia oti, me tuku mai ki te Kooti kia whakahaerengia.</p>
<closer>
<signed><name type="person" key="name-208105"><hi rend="c"><foreign xml:lang="en">W</foreign>. E. <foreign xml:lang="en">Gudgeon</foreign></hi></name><lb/>
(<name type="person">Te Kotiana</name>),<lb/>
Tiati;<lb/>
<hi rend="c">Wiremu te Kiriwehi,</hi><lb/>
Ateha.</signed>
<salute>Waiomatatini,<lb/>
Wahi-o-Waiapu,<lb/>
<date when="1891-10-10">Oketopa 10, 1891</date>.</salute>
</closer>
</div>
<pb xml:id="n11"/>
</body>
</text>
</TEI>