<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><!-- This text will need to be checked against the original as there is a high likelihood that some of the original text went missing during transcription --><TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.tei-c.org/ns/1.0 nzetc-p5.xsd" xml:id="GreKong" xml:lang="en">
  <teiHeader>
    <fileDesc xml:id="fileDesc-0001">
      <titleStmt>
        <title type="marc245">Ko Nga Moteatea, Me Nga Hakirara O Nga Maori</title>
        <title type="gmd">[electronic resource]</title>
        <author><name key="name-208095" type="person">He Mea Kohikohi Mai (Sir George Grey)</name></author>
        <respStmt xml:id="respStmt-0001">
          <resp>Creation of machine-readable version</resp>
          <name key="name-121582" type="organisation">Keyboarded by TechBooks, Inc.</name>
        </respStmt>
        <respStmt xml:id="respStmt-0002">
          <resp>Creation of digital images</resp>
          <name key="name-121582" type="organisation">TechBooks, Inc.</name>
        </respStmt>
        <respStmt xml:id="respStmt-0003">
          <resp>Conversion to TEI.2-conformant markup</resp>
          <name key="name-121582" type="organisation">TechBooks, Inc.</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <extent>ca. 816 kilobytes</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>
          <name key="name-121602" type="organisation">New Zealand Electronic Text Centre</name>
        </publisher>
        <pubPlace><name key="name-008844" type="place">Wellington</name>, New Zealand</pubPlace>
        <idno type="etc">Modern English, GreKong</idno>
        <availability status="unknown">
          <p>Publicly accessible</p>
          <p n="public">URL: http://www.nzetc.org/collections.html</p>
          <p>copyright 2005, by <name key="name-008371" type="organisation">Victoria University of Wellington</name></p>
        </availability>
        <date>2005</date>
      <idno type="vuw-bbid">707325</idno></publicationStmt>
      <sourceDesc xml:id="sourceDesc-0001">
        <biblFull>
          <titleStmt>
            <title>
              <name key="name-123678" type="work">Ko Nga Moteatea, Me Nga Hakirara O Nga Maori</name>
            </title>
            <author>
              <name key="name-208095" type="person">He Mea Kohikohi Mai (Sir George Grey)</name>
            </author>
          </titleStmt>
          <editionStmt>
            <p/>
          </editionStmt>
          <extent/>
          <publicationStmt>
            <publisher>
              <name key="name-123742" type="person">Robert Stokes</name>
            </publisher>
            <pubPlace><name key="name-008844" type="place">Wellington</name>, New Zealand</pubPlace>
            <date when="1853">1853</date>
            <idno type="callno">Source copy consulted: Victoria University of Wellington Library</idno>
          </publicationStmt>
        </biblFull>
        <bibl xml:id="text-1-bibl">
          <title>
            <name key="name-101859" type="work">He Tangi Na Te Riutoto, Mo Te Hiakai.</name>
          </title>
          <author>
            <name key="name-208095" type="person">George Grey</name>
          </author>
        </bibl>
        <bibl xml:id="text-2-bibl">
          <title>
            <name key="name-103012" type="work">He Whakawai Taanga Moko</name>
          </title>
          <author>
            <name key="name-208095" type="person">George Grey</name>
          </author>
        </bibl>
        <bibl xml:id="text-3-bibl">
          <title>
            <name key="name-103015" type="work">Mo Te Taanga Ngutu Kauae, Mo Te Wahine, Tenei Waiata Karakia Whakawai.</name>
          </title>
          <author>
            <name key="name-208095" type="person">George Grey</name>
          </author>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <editorialDecl>
        <p>All unambiguous end-of-line hyphens have been removed, and
        the trailing part of a word has been joined to the preceding
        line. Every effort has been made to preserve the Māori
        macron using unicode.</p>
        <p xml:id="ETC">Some keywords in the header are a local Electronic
          Text Centre scheme to aid in establishing analytical
          groupings.</p>
      </editorialDecl>
      <refsDecl>
        <p/>
      </refsDecl>
      <classDecl>
        <taxonomy xml:id="nzetc-subjects">
          <bibl>
            <title>NZETC Subject Headings</title>
          </bibl>
        </taxonomy>
      </classDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc xml:id="profileDesc-0001">
      <creation>
        <date when="1853">1853</date>
      </creation>
      <langUsage>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords scheme="http://www.nzetc.org/nzetc-subjects">
          <list>
            <item>
              <rs key="subject-000010" type="subject">Historical Māori and Pacific Islands</rs>
            </item>
          </list>
        </keywords>
        <keywords scheme="http://www.example.org/folksonomy">
          <term>nonfiction</term>
          <term>prose</term>
          <term>masculine</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc xml:id="revisionDesc-0001">
      <change xml:id="change-0001"><date when="2007-01-23">23 January 2007</date><label>corrector</label><name key="name-141366" type="person">Samantha Callaghan</name>Added 2 more verses to 'He Tangi na Te Riutoto, Mo te Hiakai' which were missed in the original transcription.</change>
      <change n="quickProof"><date when="2007-08-07T21:17:58">21:17:58, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Text-proofing of a sample of the text</change>
      <change n="teiMarkup"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Conversion to TEI.2-conformat markup</change>
      <change n="scriptedMarkup"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Adding scripted markup</change>
      <change n="encodingDesc"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of encodingDesc</change>
      <change n="addBibls"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of bibls</change>
      <change n="assembleImages"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Assembled all images</change>
      <change n="derivativeCreation"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Creation of derivative images</change>
      <change n="teiValidation"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Validation of TEI</change>
      <change n="nameValidation"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Validation of names</change>
      <change n="utf8Conversion"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Conversion to Unicode (utf-8)</change>
      <change n="makeProduction"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Promotion to production</change>
      <change n="drmAddition"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of text to access control</change>
      <change n="harvestTopicMap"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Harvest into Topic Map</change>
      <change n="browserCheck"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Checking of text using browser</change>
      <change n="corpusAddition"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of text to corpus</change>
      <change n="catalogueAddition"><date when="2007-08-07T21:17:59">21:17:59, Tuesday 7 August 2007</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Addition of text to Library Catalogue<!-- BBID=707325 --></change>
      <change n="live"><date when="2008-09-23T14:47:37">14:47:37, Tuesday 23 September 2008</date><label>editorial</label><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Make text available on NZETC website</change>
    <change n="epubPreparation"><date when="2009-08-04T14:08:38">14:08:38, Tuesday 4 August 2009</date><name type="organisation" key="name-121602">NZETC</name>Preparation of EPUB (and other formats such as DaisyBook)</change></revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text xml:id="t1">
    <front xml:id="t1-front1">
      <div type="covers" xml:id="t1-front1-d1">
        <p>
          <figure xml:id="GreKongFCo">
            <graphic url="GreKongFCo.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="GreKongFCo-g"/>
            <figDesc>Front Cover</figDesc>
          </figure>
        </p>
        <p>
          <figure xml:id="GreKongSpi">
            <graphic url="GreKongSpi.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="GreKongSpi-g"/>
            <figDesc>Spine</figDesc>
          </figure>
        </p>
        <p>
          <figure xml:id="GreKongBCo">
            <graphic url="GreKongBCo.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="GreKongBCo-g"/>
            <figDesc>Back Cover</figDesc>
          </figure>
        </p>
        <p>
          <figure xml:id="GreKongTit">
            <graphic url="GreKongTit.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="GreKongTit-g"/>
            <figDesc>Title Page</figDesc>
          </figure>
        </p>
      </div>
      <pb xml:id="n0a"/>
      <pb xml:id="n0b"/>
      <titlePage xml:id="f1" type="halftitle">
        <titlePart>
          <hi rend="c">Poems, Traditions, and Chaunts<lb/>
        of the Maories</hi>
        </titlePart>
      </titlePage>
      <div xml:id="f2" type="frontispiece">
        <p>
          <figure xml:id="GreKongP001a">
            <graphic url="GreKongP001a.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="GreKongP001a-g"/>
          </figure>
        </p>
      </div>
      <pb xml:id="n0c"/>
      <pb xml:id="n0d"/>
      <pb xml:id="n0e"/>
      <titlePage xml:id="f1a">
        <docTitle>
          <titlePart type="main">KO<lb/>
            NGA MOTEATEA, ME NGA HAKIRARA<lb/>
            O NGA MAORI.</titlePart>
        </docTitle>
        <byline rend="center"><docAuthor>HE MEA KOHIKOHI MAI</docAuthor>
          NA<lb/>
          <name key="name-208095" type="person">SIR GEORGE GREY, K.C.B.</name>,<lb/>
          GOVERNOR-IN-CHIEF OF THE NEW ZEALAND ISLANDS,<lb/>
          &amp;c., &amp;c., &amp;c.<lb/>
          I TERA KAUMATUA, I TERA KUIA; NO ONA HAERENGA, E MAHA,<lb/>
          KI NGA PITO KATOA, O ENEI MOTU.</byline>
        <docImprint rend="center">
          PRINTED BY <publisher><name key="name-123742" type="person">ROBERT STOKES</name></publisher>, <pubPlace><name key="name-008844" type="place">WELLINGTON</name>, NEW ZEALAND</pubPlace>
          <docDate>1853</docDate>
        </docImprint>
      </titlePage>
      <pb xml:id="n0f"/>
      <pb xml:id="n1" n="i"/>
      <div xml:id="f3" type="preface">
        <head><hi rend="c">Preface.</hi></head>
        <p><hi rend="sc">For</hi> eighteen centuries and a half a class of men have
          existed in the world, fertile in labors, rich in love,
          apostolic in character, who merging in a sense of duty
          all thought of self, and making a great part of their
          existence one continued series of self-sacrifices, have
          occupied themselves in preaching the doctrines of
          Christianity in barbarous and heathen lands, and have
          been always far in advance of those countries in which
          Christianity existed either in its full ripeness, or in that
          state of failing decrepitude which too often follows the
          warmth and intensity of the love with which first converts
          receive it.</p>
        <p>Before these champions of the Christian faith, idolatry,
          human sacrifices, cannibalism, and the innumerable terrible
          sins born of idol worship, have, in all the lands
          which they converted, disappeared. Fierce and frightful
          have been the giant systems of vice which these men
          have fought against, and have overcome; yet how fierce
          and how dreadful they were we cannot now tell: they
          have generally vanished, leaving but few and faint traces
          behind them. In the classic works of Greece and Rome
          <pb xml:id="n2" n="ii"/>
          a memorial of the Pagan systems of those countries has
          to a great extent been preserved; but there Paganism
          meets us under its most polished and perhaps least revolting
          aspect. No full memorial yet exists of the system
          and customs of any of the less polished forms of
          idolatry.</p>
        <p>But although so few traces remain in now Christian
          lands of the terrible enemies which these meek Christian
          heroes destroyed, nevertheless, plentiful foot-prints,
          scattered throughout all those countries, attest that the
          feet of swift messengers, shod with the preparation of
          the Gospel, have been there. Whatever the race that
          these Christian heroes belonged to, whatever the
          tongue which they spoke, whatever were the language,
          the customs, the superstitious rites of the race they converted,
          they have every where left behind them certain
          common signs, certain peculiar and unmistakeable marks
          of mercy, which through all subsequent changes and
          revolutions have remained ineffaceably impressed upon
          the countries they have won to Christianity.</p>
        <p>Throughout the lands in which these men taught, the
          institution of the holy Sabbath has through long centuries
          secured to countless millions of human beings rest
          from their toils upon the Lord's Day. The weak and
          young, the worn and aged, the slave, the overtasked
          poor, have in all those countries had their strength recruited,
          their existence brightened, their spiritual part
          improved, by one day's rest and contemplation being
          secured to them out of every seven.</p>
        <pb xml:id="n3" n="iii"/>
        <p>Wherever these Christian teachers appeared, women
          ceased to be slaves, men put away their multitude of
          wives, marriage sanctified the union of the two sexes,
          the wife became the husband's equal and companion,
          the marriage-ring, in addition to its symbolical meaning,
          gave to all eyes a readily distinguishable proof that a
          woman had undertaken the vows and duties of the
          married state.</p>
        <p>Wherever these saintly men passed, churches with
          spires pointing heavenward arose, and bells were heard
          either summoning congregations to morning and evening
          prayer, or melodiously and merrily chiming as a
          Christian youth and maiden were being holily united in
          God's house; or which else with solemn knell warned
          all the members of the Christian congregation that a
          soul had departed to its Maker, that one of the flock
          had been removed, and that prayers and holy contemplation
          were the duty of its surviving members.</p>
        <p>In all lands which those men traversed, infants were
          by baptism received into Christ's Church; children were
          sedulously taught to lisp divine truths; youths and
          maidens having attained to years of knowledge, confirmed
          the promises which in their infancy had been
          made in their names; adults of every age assembled to
          celebrate the Sacrament of the Lord's Supper; the dead
          were decently buried with fitting prayers, and heathen
          modes of sepulture were abandoned; alms were collected
          for the sick and needy; the duties of charity and
          mercy were inculcated; sponsors were provided for
          <pb xml:id="n4" n="iv"/>
          children; a system of Church organisation established,
          now it may be in many instances fallen into ruin and
          neglect, yet never wholly effaced, and in every country
          leaving such broad and easily ascertainable marks, as to
          shew that it will at the appointed time spring again into
          existence fresh and vigorous as ever.</p>
        <p>The same Christian men established every where the
          principle of the absolute and entire equality of the
          Christian rights of men in the sight of their Maker, so
          that the poorest of mankind and those of the most contemptible
          descent, might equally with the most wealthy
          and most noble, if not inferior to them in spiritual gifts
          and graces, look forward to possess the highest spiritual
          position, the most lofty temporal powers which the
          Church could bestow. Thus a new dignity was added
          to the character of man, the most haughty noble could
          no longer absolutely despise and spurn the churl who
          was regarded by the Church with so much of compassion
          and love, who it was so ready to instruct, to encourage,
          and if deserving to exalt: hence in most converted
          countries were broken down the barriers which shut out
          hopelessly the poor and lowly born from the highest rank
          and civil employment; and the State, won by the example
          of the Church, laid open to all her citizens alike
          the pathways which lead to preferments and honor.</p>
        <p>Again, in such countries the natives often adopted a
          standard which bore in some form, as in the Union Jack
          of Great Britain, the sign of the Cross. In the institutions
          of chivalry, the knights abandoning the heathen
          <pb xml:id="n5" n="v"/>
          signs of distinction, bore upon their breast a cross of a
          form peculiar to their order. The illiterate who could
          not write, but who were yet anxious to shew their worthiness
          of belief, placed a cross after their names written
          for them by some learned clerk. The descendants of
          those barbarous chiefs who had meekly submitted
          themselves to Christian baptism, and had assumed a
          Christian name, often abandoned their heathen and
          barbaric appellations, and bore through successive generations
          as their family name, the Christian name which
          their ancestor had originally assumed.</p>
        <p>In other instances, these Christian teachers stamped
          vividly their impress upon the entire institutions of a
          nation, as in Great Britain, where the people who threw
          off barbarism and its customs, having no form of government
          suited to a Christian state, adopted in the Queen,
          Lords, and Commons, the model of the form of government
          of their primitive Church, and thus in addition to
          the innumerable other blessings they derived from their
          early Christian teachers, were indebted to them also for
          a constitution surpassing all the forms of government
          which man's ingenuity had previously devised, which
          has been the admiration of mankind, the source of
          strength and constant increase to a mighty Empire,
          and which has girdled the globe with her colonies and
          offshoots.</p>
        <p>Those who are well acquainted with the recently converted
          islands of the Pacific Ocean will with pleasure
          trace how through long succeeding centuries the same
          <pb xml:id="n6" n="vi"/>
          causes produce the same effects, and how the people of
          many of these islands have adopted as their form of
          government the system of committees, which was that
          form of institution introduced by the early Missionary
          bodies into those islands, for regulating the affairs of
          their own clergy and churches.</p>
        <p>The men who accomplished, or are accomplishing
          these mighty things, are generally unknown. Silently
          and noiselessly they have moved along their Christian
          course, a few alone of their names have come down to
          us from our forefathers, or have been during our own
          lifetime cherished in our memory; but it is more than
          probable that the most worthy of this band of Christian
          heroes have fallen asleep, unheard of by the great mass
          of their fellow men. Such men have however long existed,
          such men still exist, and must continue to do so,
          for there are yet great triumphs for Christianity to
          achieve.</p>
        <p>Hitherto, with the exception of a few instances, such
          as in the case of Greece and Rome, the works of whose
          principal Pagan writers are still extant, nothing has
          been done in any country which Christian teachers have
          converted, to show the full extent of the work which
          they accomplished. It is true that imperishable traces
          of what they taught and established are always left behind
          them; but it is rarely that any thing remains to
          shew what they overthrew, and what consequently were
          the real nature and greatness of the dangers and difficulties
          against which they were forced to contend. It
          <pb xml:id="n7" n="vii"/>
          may be said that whilst one part of the work they accomplished
          still remains visible, the greatest and most
          difficult part is now lost to our knowledge and view.
          Hence men are too apt to undervalue their labours,
          and losing sight of what the world was without Christianity,
          altogether to misconceive the advantages that
          Christianity has secured to the human race. It is to be
          feared that there are too many who think that the world
          without Christianity was very much like what the world
          is with it.<note xml:id="fn1-vii" n="*"><p>On this point in relation to New Zealand, the following note
              is added:-</p><p>“I cannot but think that the benevolent of future times would, with astonishment
              and joy, search eagerly the records which will shew that even centuries of
              idolatry and crime had not wholly obliterated, in the minds of such a race, a
              knowledge of their Maker, and a desire for His divine laws, and had not left
              them less prepared for the introduction of Christianity than the most polished
              Pagans of antiquity were. That, on the contrary, so intolerable was the burden
              imposed upon them, that we have seen whole races, in all these islands, in a
              few years, throw off the yoke of idolatry, and eagerly embrace the Christian
              faith:—that powerful chiefs, to gain the benefits of the truth, sacrificed worldly
              rank and power;—without compensation of any kind, manumitted their slaves,
              whose labour constituted their chief source of wealth,—and established in their
              territory Christianity in its simplest and most primitive form,—although such a
              proceeding was alike opposed to their power, their prejudices, passions, and
              apparent worldly interests.”—<hi rend="sc">Sir G. Grey</hi> <hi rend="i">to New Zealand Society, Sept.</hi> 16,
              1851.</p></note></p>
        <p>It therefore appeared desirable that in New Zealand
          a monument should be raised to shew in some measure
          what that country was before its natives were converted
          to the Christian faith, and no more fitting means of
          accomplishing such an object appeared attainable than
          that of letting the people themselves testify of their
          <pb xml:id="n8" n="viii"/>
          former state, by collecting their traditional poetry, and
          their heathen prayers and incantations, composed and
          sung for centuries before the light of Christianity had
          broken upon their country. It was also clear that to
          those persons who study the history of the human race
          as developed in the history, customs, and languages of
          different nations, such a work would possess a high degree
          of interest, and it seemed probable that there
          would be many persons who would study with pleasure
          the poetry of a savage race, whose songs and chaunts,
          whilst they contain so much that is wild and terrible,
          yet at the same time present many passages of the
          most singularly original poetic beauty.</p>
        <p>At the present time it appeared possible to make such
          a collection of the ancient poems of the New Zealanders,
          because they still lingered in the memories of a large
          portion of the population, although they were fast passing
          out of use, and so ancient and highly figurative was
          the language in which they were composed, that already,
          large portions of them are nearly or quite unintelligible
          to many of their best instructed young men.</p>
        <p>Portions of more than seven years have been passed
          in collecting these poems, and in arranging them
          in their proper metre. Sometimes long intervals of
          time have elapsed between the period when one portion
          of a poem was obtained, and the periods when natives
          could be found who knew the other portions of it.
          Nearly all parts of the islands of New Zealand have
          been visited by the compiler of this work whilst he was
          <pb xml:id="n9" n="ix"/>
          engaged in collecting and completing these poems and
          traditions, although several of them are yet imperfect.
          They have all been subjected to the criticism and review
          of several good native judges of poetry, and in most
          instances three or four natives in different parts of the
          Islands, who had no communication upon the subject
          with each other, have actually written out the whole or
          such portions of the poem as they were acquainted
          with.</p>
        <p>The written copies which they furnished were very
          unintelligible, for they could not arrange them in metre,
          and the words were generally run into one another in
          the way in which they chaunted the poems, so that the
          task of deciphering these numerous copies, and of compiling
          the whole poem from the incomplete portions furnished,
          was one of great difficulty, and which occupied
          much time. The metre in which the poems were to be
          arranged was always obtained by hearing it chaunted
          by several natives at different times.</p>
        <p>The most favorable times for collecting these poems,
          and those at which most of them were in the first instance
          obtained, was at the great meetings of the
          people upon public affairs, when their chiefs and most
          eloquent orators addressed them. On those occasions, according
          to the custom of the nation, the most effective
          speeches were invariably principally made up from recitations
          of portions of ancient poems. In this case, the
          art of the orator was shewn by his selecting a quotation
          from an ancient poem which figuratively but dimly <choice><orig>sha-
            <pb xml:id="n10" n="x"/>
            dowed</orig><reg>shadowed</reg></choice> forth his intentions and opinions; as he spoke the
          people were pleased at the beauty of the poetry, and at his
          knowledge of their ancient poets, whilst their ingenuity
          was excited to endeavour to detect from his figurative
          language what were his intentions and designs, quotation
          after quotation as they were rapidly and forcibly chaunted
          forth made his meaning clearer and clearer, curiosity
          and attention were by degrees riveted upon the
          speaker, and if his sentiments were in unison with the
          great mass of the assembly, and he was a man of influence,
          as each succeeding quotation gradually removed
          the doubts which hung upon the minds of the attentive
          group who were seated upon the ground around him,
          murmur of applause rose after murmur of applause,
          until at some closing quotation which left no doubt as
          to his real meaning, the whole assembly gave way to
          tumults of delight, and applauded equally the determination
          which he had formed, his poetic knowledge, and
          his oratorical art, by which under images beautiful to
          them, he had for so long a time veiled, and at last so
          perfectly manifested his real intentions.</p>
        <p>The religious poems and traditions were generally
          furnished by their former priests; probably to no other
          person but the compiler of these poems would many
          of them have been imparted. Amongst the most
          curious of this class of poems are those termed Mata,
          or visions, in which the priest in a trance saw
          moving round him busy groups of spirits, eagerly
          engaged in pursuits which were figurative of events
          which were afterwards to happen upon earth. As the
          <pb xml:id="n11" n="xi"/>
          spirits moved to and fro immersed in their occupations,
          they chaunted wild choruses which prophetically
          figured forth the coming event—one or more of these
          were remembered by the priest, who on awaking from
          his trance, taught them to the tribe, by whom they
          were sung as prophecies, and who by means of these
          revelations from the spirit world were often moved to
          peace or war at the pleasure of the priest. Two striking
          poems of this character, handed down by a seer of the
          name of Kukurarangi, will be found at page <ref target="#n118">111</ref>.</p>
        <p>Amongst the tribes of New Zealand many beautiful
          romances relating to actions of their ancestors are traditionally
          preserved; a few of these have been embodied
          in this volume; two striking ones will be found at pages
          52 and lxxv. It is hoped that it may hereafter be found
          practicable to publish a separate work containing the
          most interesting romances, which are preserved by the
          natives of the different districts of the Islands.</p>
        <p>Lest this selection of poems should be regarded as
          placing the character of the natives in too favorable a
          light, it is right to state that one very numerous class
          of poems has been altogether omitted as unfit for
          publication. Indeed the poems now published
          should perhaps be regarded as a selection embodying
          the best Maori poetry, which has been chosen
          from a very large mass of materials, the poems
          which have been rejected far exceeding in number
          those which it has been thought necessary to
          publish.</p>
        <pb xml:id="n12" n="xii"/>
        <p>The two first portions of the Appendix contain a
          summary of the fabulous native history of the world,
          from the creation to a considerable period of time
          after the Maori race had discovered and occupied
          these Islands. This has been read to old natives in
          several parts of the Islands, and has been admitted
          by them to correctly state a portion, although only
          a portion of the traditions handed down to them
          from their ancestors. The remaining portions of
          these traditions have been furnished by the natives;
          but in order to print the whole of them, it would be
          necessary to devote at least one large volume to
          that subject alone.</p>
        <p>Great care has been taken to render the poems
          contained in this volume as accurate as possible;
          where errors are detected, some excuse should be
          made upon account of the novelty of the subject,
          the highly figurative, and hitherto almost entirely
          unexplored nature of the language in which they
          are composed, and also upon account of the many
          occupations of the compiler of this volume, who
          could only attend occasionally, and in the intervals
          of important business, to the subject, and who was
          often unavoidably absent as the work was going
          through the press, whilst there was no other person
          sufficiently acquainted with the subject to give
          effectual aid to Mr. Sutherland, the printer, who,
          although unacquainted with the native language,
          yet rendered very important assistance in correcting
          the press.</p>
        <pb xml:id="n13" n="xiii"/>
        <p>Translations of the greater portion of the poems
          and traditions contained in this volume have already
          been prepared, with the intention of publishing
          them at some future date. In the mean time, that
          the student of the Maori language as it is spoken
          may understand the manner in which he should
          apply that language in interpreting the poetry of
          New Zealand, the following notes upon Maori poetry
          are extracted from unpublished remarks upon this
          subject by the Rev. R. Maunsell, one of our most
          learned Maori scholars:—</p>
        <quote>In observing the construction of Maori poetry,
          we shall see that it was not only abrupt and elliptical
          to an excess not allowed in English poetry, but that
          it also carries its license so far as to disregard rules
          of grammar that are strictly observed in prose; alters
          words so as to make them sound more poetically;
          deals most arbitrarily with the length of syllables,
          and sometimes even inverts their order, or adds other
          syllables.</quote>
        <quote>It is true that these irregularities help much to
          invest Maori poetry with that deep shade which none
          can penetrate without close study of each particular
          piece. But it must be remembered that by far the
          largest measure of the difficulty arises from the peculiarly local circumstances, and from the remote and
          vague allusions so wrought into the piece, that even
          one tribe will often be unable to understand the song
          of another, especially if it be one of any antiquity.</quote>
        <pb xml:id="n14" n="xiv"/>
        <quote>Those who have paid attention to the nature of
          Maori songs, forms of prayer, and proverbs, will have
          it is hoped little difficulty in verifying the preceding
          remarks by examples within their own knowledge.
          To follow the Maori poet through all the wild irregularities of his flight would be far from the intention of these notes; we would only now direct
          attention to those peculiarities which it is believed
          will be found useful for our purpose.</quote>
        <quote>They will be found for the most part to consist
          chiefly in omissions of the articles ‘ko’ and ‘te,’
          omissions of ‘ai,’ of the pronouns, of such particles
          as ‘nei,’ and of other complementary words, omis
          sions of the nominative case, of the objective, often
          of the verb, and verbal particles, omissions of the
          prepositions, changes of one preposition into another,
          unusual words introduced, and words sometimes
          inverted—exceedingly wild and abrupt metaphors,
          and transitions unexpected and rapid.”</quote>
        <closer>
          <signed rend="right">G. GREY.</signed>
          <date when="1853-07"><hi rend="i">July</hi> 1853.</date>
        </closer>
      </div>
    </front>
    <body xml:id="t1-body1">
      <pb xml:id="n14a"/>
      <div xml:id="c1" type="chapter">
        <head><hi rend="c">Ko nga moteatea, me nga hakirara o nga Maori.</hi></head>
        <div xml:id="c1-1" type="section" xml:lang="mi">
          <head><hi rend="c">Na turoa, mo te kainga a te ngarara, i tona kaki.</hi></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> Kopu, hikitia i te ripa,</l>
            <l>Hohoro te hara mai, kei te riua au,</l>
            <l>Ki Matangihaurua; ko to wairua i hara mai;</l>
            <l>I hara mai ra koe, te tai ki a Te Rau,</l>
            <l>Taku hoa pakitara, Te kata a Raukawa.</l>
            <l>Paki atu e whae, aku rongo hakiki;</l>
            <l>Kai ana ki te rae, te one Hakere,</l>
            <l>Kia whakarongo ake, Ko Ngati-Koata i te Totara.</l>
            <l>Kai auru ai, te Atua i ahau,</l>
            <l>Me tarona au, ki' wawe au te mate;</l>
            <l>Ki pono mai koutou, tenei te takoto nei;</l>
            <l>Na te aha i patu? na Rongotakawhiu,</l>
            <l>Nga toki kai auru; nga rakau a Maru,</l>
            <l>Nana i pokapoka, ka pihanga-rua,</l>
            <l>Mau ana, i au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n15" n="8"/>
        <div xml:id="c1-2" type="section" xml:lang="mi">
          <head>
            <hi rend="c">Na nukupewapewa, tenei waiata, no te rironga o tana hinaki-tuna, i te waipuke.</hi>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> taku raru! ki Te tama-a-Toherau, ka riro atu na;</l>
            <l>A Parawhenuamea, no runga i nga hiwi, ki</l>
            <l>Pukerau, e Ringa, e</l>
            <l>E hara i a au, te parau;</l>
            <l>No nehe ra, te parau;</l>
            <l>He whakataki taku, ki te ao</l>
            <l>He korero atu, kia rongo mai koe</l>
            <l>Koua rangona hoki</l>
            <l>Ko taumata Whakahehe korero</l>
            <l>Ko Reotahi ta Hurarau</l>
            <l>Ka noho Rarotimu</l>
            <l>Ka noho i a Rarotake</l>
            <l>Ka puta ki waho ra</l>
            <l>Ko Pukupukuterangi</l>
            <l>Nana nei te Aruhe,</l>
            <l>I runga i te tuaranui o Rangi e awhi ana,</l>
            <l>No te tokonga a Tane ka horo kei raro,</l>
            <l>Ki te tahataha o Rarowhana nei tu ai,</l>
            <l>No Nuka noa i kohi mai,</l>
            <l>Na te Atoru i pokapoka,</l>
            <l>Tautititia hei kaupeka mo Haumia,</l>
            <l>Ka puta te pitau ki te ao,</l>
            <l>Ko Hinekotauariki.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n16" n="9"/>
        <div xml:id="c1-3" type="section">
          <head>
            <hi rend="c">Ko Te Tangi A Te Ikaherengutu, Mo Ana Tamariki, I
              Mate Taua Etahi, I Mate Kongenge Etahi.</hi>
            <note xml:id="fn1-9" n="*">
              <p rend="indent">This lament, said to have been originally composed by Te Ika-here-ngutu,
                  was sung by Te Wherowhero, on the death of his brother kati, or George
                  Grey. It is always sung by the aged chiefs if many members of their
                  family die.</p>
            </note>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho, kapakapa tu ana, te tau o taku manawa</l>
            <l>Ki a aku tamariki.</l>
            <l>E tia, tenei au, e tama ma, ko te aitanga a Tane, e tuohu i uta ra.</l>
            <l>E piko nei,</l>
            <l>Me te mamaku,</l>
            <l>Ki a aku tamariki.</l>
            <l>Kei whea ra? e, te tamaiti, i karangatia ai,</l>
            <l>“Nau mai, e tama.”</l>
            <l>Ka riro ra ia, i te taiheke nui.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka noho, tenei au, e tama ma, i runga i te kahui papa,</l>
            <l>Papa mania;</l>
            <l>Papa tahia;</l>
            <l>Tahia rawatia;</l>
            <l>Kei ai he titiro i te ra, e tu iho nei;</l>
            <l>Te maunga, e tu mai ra;</l>
            <l>Ki te hau-kainga, i whakaarohatia mai, e te konohi tonga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei, me ruru, ki te whare,</l>
            <l>Na Whiro-te-tupua;</l>
            <l>Kei te wareware, taku ngakau,</l>
            <l>Nga hanga a te rau;</l>
            <l>Mei kaia ranei, te marama? i mate ai.</l>
            <l>Mei kaia ranei, te pari? i horo ai.</l>
            <l>Nga huri nei? i pirau ai,</l>
            <l>Mei taua mea, ka ruru nga atua, ki a tatou,</l>
            <l>Ka ngaro, i te ngaro, a te moa.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n17" n="10"/>
          <lg>
            <l>Ko te rau kau ’no, te whakawaia ana, ki te whanau a Pani,</l>
            <l>A Rongotau,</l>
            <l>Nana, te kahui kura,</l>
            <l>Nga taonga whakamanamana, e tama ma, a o kuia</l>
            <l>Aua atu, ko tawhiti,</l>
            <l>Naku pea, koutou koi tiki atu, ki Hawaiki,</l>
            <l>Ahu mai ai,</l>
            <l>Ka tupu koutou, hei tangata;</l>
            <l>Ka ranga e o tupuna nga hau o te Po</l>
            <l>O te pukupuku,</l>
            <l>O te tau mate.</l>
            <l>Hoki mai no ana, ki te pukai, wheo ai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I tohia ai, koe,</l>
            <l>Ki te tohi, o Tutorohakina,</l>
            <l>O Tu-te-nganahau;</l>
            <l>Kia karo riri, tama,</l>
            <l>Kia karo nguha,</l>
            <l>Kia karo patu;</l>
            <l>Kei te whakahira koe,</l>
            <l>I te riri kaiapa, na o matua, ki roto Kairau:</l>
            <l>Kia ruku atu koe,</l>
            <l>Te ruku, a te Kawau,</l>
            <l>Ka ea to ika, he haku, no te moana uri.</l>
            <l>Ka ko, o rongo, i runga Haumatao;</l>
            <l>E uia mai koe, e nga whenua,</l>
            <l>“ Ko te tama a wai ?”</l>
            <l>Ka toa, ka rangona,</l>
            <l>Ka tu, i te ihu o te waka, ka rangona;</l>
            <l>Ka amohia, te iwi, ka tiketike ki runga;</l>
            <l>Koia, patu apiti,</l>
            <l>Te kiri kai-mata;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kihai, taku tamaiti, i waiho e au, i roto Ngaengae,</l>
            <l>Ki’ whakaata koe, e Totara i ahua, ki te pu whakakeko;</l>
            <l>Ki’ tere matoru, koutou, ko matua, ki roto Manukau;</l>
            <l>Ekore, au e mihi</l>
            <l>Atu, ki a koutou.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n18" n="11"/>
        <div xml:id="c1-4" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA TE KAHUKORE, TENEI WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi>, ka noho, i te taruru o Puanga,—</l>
            <l>Taku kai rangi—nei,—A whea koe, ka titiro?</l>
            <l>Haere, e te kai, haere waewae atu!</l>
            <l>E pai, e Angi,—</l>
            <l>I horo moana-tia;—</l>
            <l>Whaiwhai rawa atu,</l>
            <l>Me whai atu, me aha?</l>
            <l>Tena te karanga,</l>
            <l>E Whata, e,—Ka hoki au, kei Hawaiki.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He kete haere mai,—Na Karangatioho,</l>
            <l>Na Papawhakaoho</l>
            <l>Na te iwi tokerau,</l>
            <l>Homai, ki a au,</l>
            <l>Enei, tuohu kau—</l>
            <l>He korenga, ko te mea,</l>
            <l>Ka te whakawawe kau,</l>
            <l>He taringa, i rongo ake.</l>
            <l>Ki a Tuhei-mua,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kawhakina, te korenga,</l>
            <l>Kia whamamao atu,</l>
            <l>E hara, te tata mai—</l>
            <l>Kei hia, e aku pewa,</l>
            <l>Kei akina, e te waha—</l>
            <l>Ko nga umu i maha—</l>
            <l>He kete huri ano,</l>
            <l>I maka atu, ki waho—</l>
            <l>Ka ngaro te kai,</l>
            <l>E mimiti ta Tuwaewae.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kotahi rapea,</l>
            <l>I whakaaroa iho ai—</l>
            <l>Ko te manuhiri puta—</l>
            <l>Ka noho ki te marae—</l>
            <l>Ka titiro kau atu,</l>
            <l>Whakapaua te kanohi.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n19" n="12"/>
        <div xml:id="c1-5" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA HINEWHE MO TANA MATUA, MO TE RAUPARAHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi>! te aroha ngau kino i roto ra:—</l>
            <l>He maunga tu noa, te tihi ki a Kapiti,</l>
            <l>Ka riro ra, e, te ki o te whenua!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Moe mai, e koro, i runga i te kaipuke;</l>
            <l>Kia whakamau koe te ata o te moana!</l>
            <l>O tohu aio, e tu ai koe</l>
            <l>Ki te whakahau riri. Whakahaere ara</l>
            <l>Na runga i te taiheke, kia peke atu</l>
            <l>Koe te tihi ki Ingarani.—</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku rata tu tahi, taku whakamarumaru!—</l>
            <l>Unuhia noatia i waenga i to hono,</l>
            <l>I te nui a Te’ Toa, te kapohia koe</l>
            <l>I te mata whaura, i te ranga maro,</l>
            <l>I te ngutu o te pu: kia pa te karanga</l>
            <l>“ E Tama ma! e, ka rere au ki te po!”</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ma wai e whakahoki te wai-ora ki muri ?—</l>
            <l>Ka ea to mate, ma o mokopuna,</l>
            <l>Ma Te Wherowhero e, ma te Tumuhuia—</l>
            <l>Tenei nga Iwi, te takoto tonu nei me he moe-toitoi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere ra, e koro, hei mau nga rongo ma te Atua i te rangi</l>
            <l>Ma Tamihana, ma Matena,</l>
            <l>Na korua ra hoki, i tiki ki te reinga, i kawea mai ai</l>
            <l>Ko te ture pai,—ko te ture kohuru, i parea mai nei:—</l>
            <l>Naku anake nga hara i raru ai koe!</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n20" n="13"/>
        <div xml:id="c1-6" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA <name key="name-110528" type="person">TE RANGIHAEATA</name> MO TE RAUPARAHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> waka whakairo, e!</l>
            <l>Taku waka whakateretere,</l>
            <l>Ki runga i te ngaru na, i,</l>
            <l>Tena ka pakaru, e!</l>
            <l>Kei te Manuao e pukai ana,</l>
            <l>Nga maramara na, i!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere ra, e Raha, e,</l>
            <l>I te aroaro o Tu-ma-tau-enga na, i!</l>
            <l>Te mana o te Kawana, e!</l>
            <l>Te inati o Nga-ti-Raukawa na, i!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere ra, e Raha, e,</l>
            <l>I te aroaro o Ihu Karaiti! na, i!</l>
            <l>Te mana o te Kawana, e!</l>
            <l>Te inati o Nga-ti-Toa na, i!</l>
            <l>Ki atu ana au, ‘e koro, haehae matariki na, e!’</l>
            <l>Ki mai ana koe, ‘ waiho i Porirua,</l>
            <l>I te kainga ururua.'</l>
            <l>Kia ngata ai to puku, e hao nei koe na, i!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ekore au e tangi i enei nga raro, na, e,</l>
            <l>Tukua atu ki tua ki nga ra o te waru, e! i!</l>
            <l>Ka kohi au i aku tini mahara na, i!</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n21" n="14"/>
        <div xml:id="c1-7" type="section">
          <head>HE TANGI, MO MOKOWERA, I MATE IA KI WHAREKURA, KEI OHIWA.<note xml:id="fn1-14" n="*"><p rend="indent">This Tangi was one of the sources from which Te Rangilineata obtained
                  the materials for the preceding tangi for Te Rauparaha. It is the custom
                  of the natives to compose their poetry rather by combining materials drawn
                  from ancient poems, than by inventing original matter. An apparently
                  recent poem is thus sometimes really of very ancient origin.</p></note>
            </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> ra, e Moko,</l>
            <l>Te ata o te taua.</l>
            <l>Te ata a Tumatauhinai,</l>
            <l>Te inati o te Peritao,</l>
            <l>Ekore hoki koe, e nuia iho, i enei nga raro,</l>
            <l>Te ra o te waru, e,</l>
            <l>Ka kohi au, i aku mahara,</l>
            <l>Ki atu ana au, “ e haehae matariki,”</l>
            <l>Ki ana mai, ia, “ waiho i Wharekura,</l>
            <l>I te ururua,”</l>
            <l>Kia ngata ai to puku, e hao nei, ki te riri.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n22" n="15"/>
        <div xml:id="c1-8" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA TOPEORA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Rangi</hi> korerehu,</l>
            <l>I marewa atu ai, Tahuri mai hoki,</l>
            <l>Korua ko to kanohi, waihoki te mea</l>
            <l>Ka ruia ia ra, ki to wahine, Taea te homai</l>
            <l>Hei whakaara i taku moe—Whano, ka hurihia</l>
            <l>Te tira o Riripo—Kore tohunga mana</l>
            <l>Hei wehe ki te wai—A hemo ake ai</l>
            <l>Te aroha i ahau—Tu mai e koro,</l>
            <l>I kawea ake au, nga rere tangi mai</l>
            <l>O te wai kohatu, kia tutaki ake</l>
            <l>Ko koe nei, e te Hinu, tito te taiapo,</l>
            <l>Na Karanga te tau, kei hoatu hoki,</l>
            <l>Hei pae takuahi—Hohoro i aku ngutu</l>
            <l>E mau ana te tinana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-9" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA TOPEORA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi>! te Ngongirua, o te tau ra, na Karanga</l>
            <l>Whakarehu rawa iho</l>
            <l>He wairua—mongina,</l>
            <l>Whitirere rawa ake,</l>
            <l>Ka hewa kei te ao.</l>
            <l>Hua atu e Moa</l>
            <l>Ka wareware ano,</l>
            <l>Ka te hapai mai.</l>
            <l>Te kai maunga koe,</l>
            <l>O Pirongia i runga.</l>
            <l>Kia marama atu,</l>
            <l>Taku nei titiro,</l>
            <l>Nga ngaru e horo,</l>
            <l>O nga mata kurae,</l>
            <l>O Honipaka i waho,</l>
            <l>Ki te hoko a ’TiToa</l>
            <l>Mauru—Te manako.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n23" n="16"/>
        <div xml:id="c1-10" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TE KAHUKORE, MO TANA KETE HURI, I PIRAU.</head>
          <lg>
            <l>Takiri mai te ata i tua—Ko te ata i a au e i—</l>
            <l>Aue kau au,</l>
            <l>Ki te iwi ka ngaro,</l>
            <l>Ekore e ngaro,</l>
            <l>He paku waka nui,</l>
            <l>Houhia—Ki te rongo</l>
            <l>Horahia ki te kura</l>
            <l>E tama ranei, e,</l>
            <l>Mau ki to patu,</l>
            <l>E hine ranei, e,</l>
            <l>Puhi ki te kakara;</l>
            <l>E pari e te tai,</l>
            <l>Hei kawe i ahau,</l>
            <l>Nga tai puhoro.</l>
            <l>Ki Otira i runga,</l>
            <l>A pa te karanga—</l>
            <l>I tarawahiawa,</l>
            <l>Tautika te haere, ki to matua, kia te Tara—</l>
            <l>Kia tangohia mai,</l>
            <l>Ko Uru</l>
            <l>Ko Pipitewai, e,</l>
            <l>Kurupene Tu, e hine i to manawa,</l>
            <l>Kurupene Rongo, i taku manawa,</l>
            <l>He manawa tina,</l>
            <l>He manawa keukeu,</l>
            <l>Ka te turaki taua e hine,</l>
            <l>Ki te turanga o Aitua,</l>
            <l>O Aitu whakatina,</l>
            <l>Ko Aitu whakatoka</l>
            <l>Kia toka te whenua,</l>
            <l>Kia toka nga tangata;</l>
            <l>E kai kawau ana,</l>
            <l>Te moenga iho ki te pouriuri,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n24" n="17"/>
          <lg>
            <l>Ki te potangotango,</l>
            <l>Whakaputa e hine,</l>
            <l>I te paki, o Hewa,</l>
            <l>Pohewahewa noa,</l>
            <l>Taua e hine—</l>
            <l>Tenei koa taua</l>
            <l>Te kiia mai nei,</l>
            <l>E to tupuna, e tau nanawe riri, koe,</l>
            <l>Kati nei pea ki a taua,</l>
            <l>Ko te waka totara,</l>
            <l>Pae ana te ika tangata,</l>
            <l>Ki to matua, i te muri</l>
            <l>E anga to mata, ki te ao, o te tonga,</l>
            <l>Ki te ara haerenga, o to tipuna kua nawa ia,</l>
            <l>I nga rangi ra,</l>
            <l>E hine ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-11" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA NGA TUPUNA, O TE WHAREPOURI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> ia, te tai o Ngamotu, ka wehe koe i au, e,</l>
            <l>He whakamaunga atu, naku, i te ao ka takawe,</l>
            <l>Na runga mai, o te motu, e tu noa mai ra</l>
            <l>Koe, ki a au e i—</l>
            <l>Naku, koe i a waiho, i taku whenua iti,</l>
            <l>Te rokohanga, te taranga, i a taua,</l>
            <l>Ka mihi, mamao au, ki te iwi ra i a,</l>
            <l>E paria, e te tai, pikitu, pikirere,</l>
            <l>Piki, takina mai ra, te kawa i Muriwhenua,</l>
            <l>Te kawea au, te tere, Tena taku manu,</l>
            <l>He manu ka oma noa,</l>
            <l>Runa ki te whare, te hau o Matariki</l>
            <l>Mate whare porutu, u,</l>
            <l>Ma te rahi, a ’Ti Awa, e kautere mai ra,</l>
            <l>Ka urupa, taku aroha na-i-a.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n25" n="18"/>
        <div xml:id="c1-12" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te whakama,</l>
            <l>Ki oku korero,</l>
            <l>E tara, e te ngutu,</l>
            <l>E tika? e whae?</l>
            <l>Mei ata kite koe</l>
            <l>Taku tonuitanga,</l>
            <l>To rua patu, E roa i au,</l>
            <l>Te one i Turangi, kia tae au e,</l>
            <l>Te paepae, o te rua, i a Maheuheu.</l>
            <l>Te awhiwhi mai,</l>
            <l>He rukenga naku,</l>
            <l>I aku rangi mananga.</l>
            <l>Tena te pari kai</l>
            <l>Kei oku matua</l>
            <l>Te hikoi atu. E uru e wehi ana.</l>
            <l>Te ai, he kopapa,</l>
            <l>Hei reti i au, kia uru atu ana</l>
            <l>Ko Tumuakewhenua</l>
            <l>Kia hopu taku ringa</l>
            <l>Te pu ki Hawaiki.</l>
            <l>Tena, aku rongo,</l>
            <l>Ka riro i a Karaha, te taihekenga atu,</l>
            <l>O Taumatamaire,</l>
            <l>Ka rongo Taweke</l>
            <l>I aku rongo tupua</l>
            <l>Hei paki, ki te whare.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n26" n="19"/>
        <div xml:id="c1-13" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU NA MARUAITERANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi>, ka noho, i te Keriateua,</l>
            <l>Whakarongo mai ra, e Rangi, aku wa noho kau,</l>
            <l>I te wao ngaki kai, a te iwi.</l>
            <l>Nui tou nui,</l>
            <l>Ko wai, kia whanatu,</l>
            <l>Ki te taha, o te umu,</l>
            <l>Me titere mai, kia kai atu au, ko te waha.</l>
            <l>I ngaki, ano au, na te Atua, i huna iho.</l>
            <l>He pono, ano ra, taku aniwatanga, ki te kai a Tiki,</l>
            <l>E te tahuri mai, ka kitea mai, te mangu i taku mata,</l>
            <l>Na te tau au, koi ki mai, kia tokoruatia, ki taku whakaaro</l>
            <l>Ka iri te hina, ka haha te pahau, me tuku atu koe ki a Korotiwha,</l>
            <l>Kia roa te mahinga, hei konei au, whakamau atu ai,</l>
            <l>E maha nga rangi, ka tautau te remu, ka taikuiatia ki te whare.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n27" n="20"/>
        <div xml:id="c1-14" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI A TARAAWHA MO TANA TAMAITI NA RERETAWHANGAWHANGA
              I PATU. NO NGATIRUANUI A TARAAWHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te tai uru;</l>
            <l>Ka koto ki te awa; he ho mai aroha.</l>
            <l>Kia tangi atu au, e tama i konei,</l>
            <l>E tama tukino!</l>
            <l>I te tira haerenga, e kawea ana koe,</l>
            <l>E te hianga rere; he hinengaro nunui.</l>
            <l>Kei o matua, Kahore hoki te mata.</l>
            <l>I hoki mai ki muri; kia ki atu au</l>
            <l>“He ara aitua, te ara i runga Mahaukura</l>
            <l>“He whenua kau ano, e ko te takotoranga,</l>
            <l>“Koia te umu e tuwhera, paia iho te wai</l>
            <l>“Koia te wai pa, kia rongo mai koe.”</l>
            <l>E tama, wareware;</l>
            <l>He wareware au,</l>
            <l>Nga ngaki, e ngakia mai e koe,</l>
            <l>Tena ano ra te tangata ngaki kai,</l>
            <l>Te kopu pea, i takoto mai ai,</l>
            <l>Tama ra.</l>
            <l>Te whanaunga, i.</l>
            <l>I pataia ai,</l>
            <l>Te mau atu ai—E maha nga rangi!</l>
            <l>E hira koa te toa i a Rere,</l>
            <l>Te toa o Rehua? kahore au i rongo.</l>
            <l>Te taha i mate ai,</l>
            <l>I tangohia ai koe,</l>
            <l>Ki te kurawiniwini,</l>
            <l>Ki te kurawanawana;</l>
            <l>Nga mahi a te iti.</l>
            <l>Moe mai, e tama,</l>
            <l>Te moenga matao,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n28" n="21"/>
          <lg>
            <l>Kia moe atu au,</l>
            <l>Te moenga i ahuru,</l>
            <l>Ekore puta atu,</l>
            <l>I runga te tuturi,</l>
            <l>I runga te tataramoa,</l>
            <l>Nga heihei o Matuku.</l>
            <l>Kaore i huna,</l>
            <l>Te kaka tinotangata—</l>
            <l>I kona Mauri</l>
            <l>A te Kina</l>
            <l>Tutahi-arahanga</l>
            <l>Uruhape-ki-te-rangi; ka kite Te Pononga,</l>
            <l>Taraponga tona patu,</l>
            <l>E kia rangona ai</l>
            <l>Te toa patu tangata i.</l>
            <l>E ai e tama</l>
            <l>Ma rau a Puteuru, ma te uri o Maru</l>
            <l>O Tu-te-nganahau nana nga patu</l>
            <l>Nga tao kaitohi, ki te takutai o Rurutu.</l>
            <l>I rangona ki reira a Ururangiwheke</l>
            <l>A Ururangipapa, e riri ana i waho,</l>
            <l>Turakina, kia hinga iho ana,</l>
            <l>Ko te Horihori i noho i te tuwhenua</l>
            <l>Paku te whenua</l>
            <l>Ngatata te papa i runga nei,</l>
            <l>E tama ki a koe.</l>
            <l>E uia iho koe</l>
            <l>Mau e ki ake, “ko te ngako tena,</l>
            <l>“ O Maramara te Ihonga,</l>
            <l>“ O Tutakiao,”</l>
            <l>Ka tau ia ki raro i</l>
            <l>No nga puau</l>
            <l>Hurihanga puau</l>
            <l>No te tihi au,</l>
            <l>O te rakau, e tu ki Tawhitinui.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n29" n="22"/>
          <lg>
            <l>Te tapu i a koe, a te Rangitakahia,</l>
            <l>Tu-hokai-nuku,</l>
            <l>Tu-hokai-rangi,</l>
            <l>Te-reo-i-a-Turi,</l>
            <l>Hei ara mou, ka whano ai koe,</l>
            <l>Nga wai kirikiri, i roto i Oao.</l>
            <l>Kia ahuria, o iwi matariki, e te rau e pae.</l>
            <l>Tama a Hinemanu i</l>
            <l>Maua to tamaiti, ki waho nga rae</l>
            <l>Ki te toka tutahi, kia kai apu</l>
            <l>Te ika i te moana; ka whakahoki mai</l>
            <l>Ki runga i Okare, ki karanga atu au,</l>
            <l>“ Haere mai e tama, i runga i te hakari,</l>
            <l>“ E haria mai nei,</l>
            <l>“ E te iwi ra i a.”</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-15" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TE TAMAITI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi>! aue!</l>
            <l>Pakipaki kau, au, ki te tuakiri o te whare;</l>
            <l>Kei whea te mea, e naratia? e taku kurupounamu</l>
            <l>Whakaputa e, tama, ki waho ra—</l>
            <l>Tomokia e, koe, i te whare i to tuahine, i a te Paea,</l>
            <l>Kia whakawhiwhia koe ki te rau o Papauma;</l>
            <l>Ka pai taku mea te haere,</l>
            <l>Nga pikitanga, kei Waipokaia.</l>
            <l>Ka kitea mai koe e o papa,</l>
            <l>Hei karanga mai,</l>
            <l>“ Naumai” nau ake, takahia, te pae ki te Arahanga,</l>
            <l>Ma Ngati-Awa, e whakatangi ki te rapa wai hoe,</l>
            <l>Tohu, e tama, ko te kore i to iwi mokai,</l>
            <l>Ka riro te karanga, pa wawe ki tawhiti,</l>
            <l>Ka patata taku tu, te taumata ki Kapu ra,</l>
            <l>Ka hoki mai taku mea ki au-e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n30" n="23"/>
        <div xml:id="c1-16" type="section" xml:lang="mi">
          <head><hi rend="sc">Ko</hi> TE TAU TENEI A RAWIRI WHATINO MO TE KAWANA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E taea</hi>, e au, te po ka ketua—</l>
            <l>Poupourere ake—</l>
            <l>“ Kei whea nei ra, e—</l>
            <l>“ Taku manu wheko ata?” i—</l>
            <l>Kopia pukutia, e—</l>
            <l>Ki raro te marua i.</l>
            <l>Te mata-kahi maire—Aea ranei</l>
            <l>Kia tutahi taua—</l>
            <l>I te riri whakapau,</l>
            <l>Kei o matua, e—</l>
            <l>Tenei au, e!</l>
            <l>Te harapuka noa nei! e—</l>
            <l>Te kaha ka motu nui</l>
            <l>Ki raro ki a Miru, e—</l>
            <l>I awhenua au—</l>
            <l>Ki Hawaiki atua, e—</l>
            <l>Numia ki te whare—</l>
            <l>Ki te kahui toroa, e—</l>
            <l>Kia inoia mai—</l>
            <l>Te-niho-matai-o-Tangaroa, e,</l>
            <l>Hei ara mou—</l>
            <l>Ki Hikurangi, e—e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n31" n="24"/>
        <div xml:id="c1-17" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI A RARAWA-I-TE-RANGI MO TE KORE, I TE
              KITENGA AI I TONA UPOKO, E IRI ANA I RUNGA I TE
              TURUTURU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te whakama,</l>
            <l>Ki a au ra, e takakau noa nei,</l>
            <l>He po kia moea,—</l>
            <l>He ao ka tirohia,</l>
            <l>Te takiringa mai,</l>
            <l>O te ata i nga pae.</l>
            <l>Kia tohu ake au—</l>
            <l>Ko nga mahinga—Kihai hoki mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Heoti te tangata,</l>
            <l>I kore mahara ki roto;</l>
            <l>Te muri aroha,</l>
            <l>Ki to tau tumau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei ano ra,</l>
            <l>O maru i waiho,</l>
            <l>Te mau nei, e,</l>
            <l>Kei taku tuakiri.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko aku mata i rehu,</l>
            <l>E whakawhetu mai ana roto.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ma te aha e kawe,</l>
            <l>Te tawhatinga kei te Hakanga,</l>
            <l>Kia komihi au,</l>
            <l>E Kore! ki a koe,</l>
            <l>Nau i a waiho,</l>
            <l>Te kiri awhinga nei.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n32" n="25"/>
        <div xml:id="c1-18" type="section">
          <head>HE TANGI.<note xml:id="fn1-25" n="*"><p rend="indent">This Lament is said to be of very ancient composition, and, as a specimen
                  of poetry, is highly prized: on the death of Te Rauparaha in 1849 it
                  was sung by all his friends.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takarokaro</hi> noa ana,</l>
            <l>Te whetu maori o runga;</l>
            <l>Ka momoe nga uruahu o Rehua i te rangi,</l>
            <l>Mana e whakamana Uenuku-kopako,</l>
            <l>Te atua tawhanawhana; mei ahatia hoki?</l>
            <l>Na Wari a Hau,</l>
            <l>Nana i kapo matamata, i te riri;</l>
            <l>Te whakaaro ai,</l>
            <l>Ka whati nga rata whakaruru o runga,</l>
            <l>Hei kawe mohou,</l>
            <l>Ki te mata whaura, i</l>
            <l>Te puta tu awatea;</l>
            <l>I runga te Waitawa,</l>
            <l>Pae ana te pakeke,</l>
            <l>I te nui a Te'Tu;</l>
            <l>Kei a Rangi a Te Ama, e</l>
            <l>Rurea te toka mataho,</l>
            <l>Ka tupoki</l>
            <l>Te waka, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku awe kotuku, no nga rakau a Te Ru, e</l>
            <l>Puhia mai nei, e te hau muri, pa whakarua;</l>
            <l>Taku mahuri totara,</l>
            <l>E tu, ki te rakau a Hine-tapeka.</l>
            <l>Tena, ka paea, nga mata wai o Rotoehu;</l>
            <l>Pohehe noa o teina i te ao.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakamau tahi atu, te titiro,</l>
            <l>Te pae ka riakina,</l>
            <l>Ko Rangitoto, e tu kau mai ra,</l>
            <l>Ka maunu te Taniwha, i te rua.</l>
            <l>I murua atu i te uru,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n33" n="26"/>
          <lg>
            <l>Nga tuatara no Matea,</l>
            <l>Nau ra iana.</l>
            <l>Kei whakangawari, nga hau</l>
            <l>Kaha mai o tawhiti,</l>
            <l>O te tuarangi, i takina mai ai,</l>
            <l>Ko te ika kino a Tu,</l>
            <l>Ko to tupuna kei a Tuku a Hika, e, i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Rangaranga, te hau o te whenua;</l>
            <l>Tutu, nga tangata.</l>
            <l>I moea, ki te po,</l>
            <l>Huri nui e te hinengaro, e puanu kino ana.</l>
            <l>Te puanu o te hukarere;</l>
            <l>Kei roto e kani ana,</l>
            <l>Te hau marama mate, o Te Tamatea;</l>
            <l>O Tama-i-te-ngaua,</l>
            <l>E moe iho ra, i te whare-rangi,</l>
            <l>Tahi au, e te hoa.</l>
            <l>He whakahuru kore, mo to kiri;</l>
            <l>Tawharua nei, ki te muka haroharo,</l>
            <l>O te Rawhiti.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tu ake tama i te ata,</l>
            <l>Kaore, he korero,</l>
            <l>I puaki;</l>
            <l>Kia whatiia, i te rara</l>
            <l>O te karakia, kia hirihiri koe,</l>
            <l>I te Pouawhi,</l>
            <l>I te Wharangi,</l>
            <l>I a Awatearoa,</l>
            <l>I te Manuka,</l>
            <l>I Whakatane;</l>
            <l>Ko te ara tena,</l>
            <l>O to tupuna, o Wairakewa,</l>
            <l>I kau mai ai, i tawhiti, e, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n34" n="27"/>
        <div xml:id="c1-19" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA A MEROITI, HE WAHINE TAUREKAREKA
              NA TE WHATA, HE RANGATIRA NO NGATIAWA, NO
              NGATITOA HOKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Pa</hi> to hau, ki te Ta-wai-Hora;</l>
            <l>Na runga ana mai, te hiwi kei Omere.</l>
            <l>Kai atu o mata, kai atu ki Arapawa ra, e</l>
            <l>E hoehoea mai e NgaiTapahi:</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>“ Hoki atu e Tau, i te whaititanga;</l>
            <l>“ Kei ara mai, nga tai o Ngawhatu ra,” i a</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>“ He aha rawa, te mea, e tohe riria nei?</l>
            <l>“ He ao, ka tau; kei ako au, kei keukeu.</l>
            <l>“ Me whakatu au, hei pou rahui, e</l>
            <l>“ Kei kake puwhara, te ngutu te Rimu rapa.”</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He aroha ianei, kiakoe, e Kupu!</l>
            <l>Ko a taua mahinga, i maharatia ai,</l>
            <l>Me kawe taua e, ki te wai huri ai, e</l>
            <l>Kia mutu ake ai, te aroha i ahau.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n35" n="28"/>
        <div xml:id="c1-20" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI MO TE HEUHEU I HOROA E TE WHENUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te haeata! takina mai, i te ripa!</l>
            <l>Te tara ki Tauhara!</l>
            <l>Ko taku hoa pea, tenei, ka hoki mai ?</l>
            <l>Aue! kau atu ana au, i te ao;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka riroia koe ra!—</l>
            <l>Haere ra, e te nui; haere ra, e te wehi;</l>
            <l>Haere ra, nga rata whakaruru hau ki te muri;</l>
            <l>Me kowai te atua, nana koutou, kei huri kino iho, ki te mate?</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Moe mai, e Pa, i roto te whare kino;</l>
            <l>A tiponahia, te tau, o Kaukau,</l>
            <l>Te ika a Ngahue, i waiho</l>
            <l>I te ao, hei tohou mohou.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>A hurihurihia, to tupu hauroa, to tupu haunui, e i</l>
            <l>A kite iho au, to kiri i ahua, ki te wai ngarahu,</l>
            <l>To mata, i haea, ki te uhi matarau;</l>
            <l>Waiho nei, nga iwi, huhe kau ake.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tatai kau ana, te whetu, o te rangi,</l>
            <l>Ka riro, a Tutahi, ma Rehua-kai-tangata,</l>
            <l>Te whetu whakataha, i te Mangaroa,</l>
            <l>Ko koe ra, i!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tu kau Tongariro, i te tonga;</l>
            <l>Tena, te puhi o te Arawa,</l>
            <l>Ka manu i te wai, e!</l>
            <l>Ka whakawai mai, te wahine i te uru.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Nau i a waiho, Hiramai-i-te-uru,</l>
            <l>Hiramai-te-whatu-moana,</l>
            <l>I, te Papae-o-te-kotore, o to tupuna, o Rongomaihuia,</l>
            <l>Torona te po, i a koe.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n36" n="29"/>
          <lg>
            <l>E tama, na Rangi, kati ra te moe, e-e!</l>
            <l>Maranga mai ki runga, e! mau ki to patu;</l>
            <l>Korero i o tohu!</l>
            <l>Te kura, takai puni,</l>
            <l>Te toka, tu moana,</l>
            <l>I te tukutahi whakarere;</l>
            <l>Waiho i tai-whakaea,</l>
            <l>I te Hawaiki-pepeke, e-e-e!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka hinga, ka takoto, kei te whenua, u-u-u!</l>
            <l>Ka haruru to rongo, o-o-o!</l>
            <l>Ki te taha o te rangi, i-i-i!</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-21" type="section">
          <head>HE RANGI-POI.<note xml:id="fn1-29" n="*"><p rend="indent">Sung at Auckland to the Governor by Te Rauparaha, previously to his
                  release, to signify that no jealousy need exist regarding his influence over
                  the native tribes.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Me</hi> tipao, taku haere,</l>
            <l>Ki Nukutaurua,</l>
            <l>Ki a Te Kahu-o-te-rangi,</l>
            <l>Kei riri mai Hinewehi, ki a au;</l>
            <l>Me tuku atu,</l>
            <l>Ki a koe anake, te mutunga,</l>
            <l>Whiti ana te ra, i tua.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-22" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E rere</hi>, e rere, e te kotare,</l>
            <l>Ki runga, ki te puwharawhara;</l>
            <l>Ruru ai, o parirau,</l>
            <l>Ka mate koe, i te ua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tihore mai, i uta:</l>
            <l>Tihore mai, i tai:</l>
            <l>He rangi, ka maomao,</l>
            <l>Mao mao, mao te ua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n37" n="30"/>
        <div xml:id="c1-23" type="section">
          <head>HE WAIATA AROHA.<note xml:id="fn1-30" n="*"><p rend="indent">A fragment. I have not been able to obtain the entire poem.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kati</hi>, te roimata,</l>
            <l>Te utu, kei aku kamo;</l>
            <l>Noho mai i roto na;</l>
            <l>Kia tohungia koe.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Maku nei, e huri,</l>
            <l>Ki te hurihanga ke;</l>
            <l>Kei ara, kei puta atu,</l>
            <l>Te aroha i au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-24" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA AROHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te pukohu, mau tonu mai,</l>
            <l>Pukehina;</l>
            <l>Ko te ara tonu ia, i haere ai, taku torere.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tahuri mai,</l>
            <l>Ki muri ra, kia ringia atu, he wai</l>
            <l>Kei aku kamo.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ehara i a au nana rawa, i</l>
            <l>Tuatahi;</l>
            <l>Nau rawa i tuapeka, ki te iti</l>
            <l>I ahau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>No reira, te ngakau, i whakawai</l>
            <l>Rangi ai;</l>
            <l>He konohi aroha, noku, ki</l>
            <l>A koe ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n38" n="31"/>
        <div xml:id="c1-25" type="section">
          <head>HE WAIATA AROHA.<note xml:id="fn1-31" n="*"><p rend="indent">Sung by Heke at Kaikohi, after the fall of the Ruapekapeka.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te puia, ki Ohinemutu ra;</l>
            <l>Kia tangi atu au. Pehea, ka tauwehe,</l>
            <l>Te aroha i roto ra,</l>
            <l>Ho mai me riringi, ki te hua roimata,</l>
            <l>E mapuna, i aku kamo</l>
            <l>Kei te aha, te tapu, e whakawehia nei ?</l>
            <l>He ingoa, iri kau, ki te muri rangaranga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ho ake rawa nei, te wa o te mahara,</l>
            <l>Ka eke, i te ngaro; ka noho, taute au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-26" type="section">
          <head>HE WAIATA AROHA.<note xml:id="fn2-31" n="†"><p rend="indent">Sung by Tewherowhero, at a great meeting of the Waikato tribes, in the
                  presenec of the Governor, when the question of a war with the tribes of
                  Whangaroa was discussed, to indicate that he was averse to the war being
                  entered on; but that, if his tribe did embark in it, he could never desert
                  those whom he loved so much.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E pari</hi>, e te tai, whakaki ki te awa,</l>
            <l>Nei au, ka tu, ko te hoe, ki te ringa:</l>
            <l>Ma te muri raro, au, e karawhiu;</l>
            <l>Kihai whakarangona, te riri a te kohake.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me aha ? i a roto, nana, ka whana tonu.</l>
            <l>Kei tohu, te makau, ka pau te whakarau,</l>
            <l>Te tuku-pototia, aku rangi, ki te noho.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ekore matea, ko te kianga iho,</l>
            <l>“ E ka, ko te ahi, whakamau tonu ake,</l>
            <l>“ Nga tomokanga koe, o Tahere i runga;</l>
            <l>“ Ko te kainga ra, e noho ai au.”</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n39" n="32"/>
        <div xml:id="c1-27" type="section">
          <head>HE TAU.<note xml:id="fn1-32" n="*"><p rend="indent">Sent as a message, by Te Rauparaha, when about to engage in a war,
                  to the Ngatiawa tribe, who had then just obtained muskets, to know why
                  they, who had such implements at their disposal, would not join him.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> Hokioi, i runga, he Hokioi, i runga, hu.</l>
            <l>Kei te aputa koe, na, o te rangi, e noho ana,</l>
            <l>Te hoa moenga, no whatitiri matakataka;</l>
            <l>Hei aha, tera, e tararua marire, ona hikumaro ?</l>
            <l>Rua maro tonu, ona hakikau;</l>
            <l>E huhu-u nei, i runga te rangi,</l>
            <l>Hokioi, Hokioi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-28" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA MO POUKAWA-RAWHIRAWHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, mohukihuki noa;</l>
            <l>Te paanga mai, kei ahau;</l>
            <l>Me he ahi, e toro, kei Hukanui,</l>
            <l>E Moka, tenei, ka tata mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei tohu mai, e Kiri,</l>
            <l>Kei te au, ko te moe,</l>
            <l>Kei te matatu tonu, i te roa o te po;</l>
            <l>Kai-toro-puku ai, te aroha i au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ekore ra, e puakina,</l>
            <l>Kei rangona, e te tini.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Te putanga ki waho, ra,</l>
            <l>Ka tohu, aku mata,</l>
            <l>Nga parae, ka takoto</l>
            <l>Ki Tauwhare, ra ia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko te ara tonu, ia,</l>
            <l>E whanatu ai au,</l>
            <l>Kia urutomokia</l>
            <l>Te whare, o Rawhirawhi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei riri, e whae ?</l>
            <l>He nui parahaere,</l>
            <l>Mau ano, te tinana;</l>
            <l>Maku, te ata,</l>
            <l>O te tapara kau atu, e-e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n40" n="33"/>
        <div xml:id="c1-29" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA KIHAROA, NO MUA NOA ATU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tahuna</hi> mai te ahi,</l>
            <l>Ki runga, i a Te Poa;</l>
            <l>Ko te ahi, i tahuna</l>
            <l>Mo Whakaturia;</l>
            <l>Ko te peka tena,</l>
            <l>I marere, ki raro ki te whenua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Takiritia ra,</l>
            <l>He kai, ma te ope taua;</l>
            <l>E Rohi, e tangi,</l>
            <l>Ka whiti to manawa;</l>
            <l>Ekore to mate,</l>
            <l>E wawe te rautupu;</l>
            <l>Me uta ke ake,</l>
            <l>Ki nga pumahara,</l>
            <l>E taka mai tua,</l>
            <l>E whakaroaka ana,</l>
            <l>I nga mate tawhito.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tangi tikapa ana, te wahine i te uru;</l>
            <l>Tu ake, tirohia te hua i Motu-tawa;</l>
            <l>Ka kite Wharo, ka papare i a Ngae; he</l>
            <l>Aha te huanga ? ka neha o namata.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakahaere ara, na runga o nga hiwi,</l>
            <l>Kia kai apu, te ika i Rangiriri,</l>
            <l>Hoki mai, e Pa, ka whara koutou, i te paratai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tena, nga kauri, kei Waiharakeke,</l>
            <l>I kitea iho ai,</l>
            <l>He mango ihu nui,</l>
            <l>Pae ake, ki te one na, i</l>
            <l>No runga i te hiwi, e-i.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n41" n="34"/>
          <lg>
            <l>Takahui rangi ai, te po i Rangitoto,</l>
            <l>Ma wai ? e whakamana, i te waka ka tukoki ?</l>
            <l>Kihai whakataua, te huru o Tapaka.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haea mai, ra, ki te mere-tuatini,</l>
            <l>Kia kai Puponga, kia rato nga iwi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E Tama, kahupeka, i to whakatikanga,</l>
            <l>Ka tahuri rawa koe, ki tua o nga pae;</l>
            <l>Kia korero koe, i te ngutu, o te manu:</l>
            <l>Kia hoki mai ai, to wairua ki te ao na-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-30" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> iho, ki taku moenga,</l>
            <l>E, te au rawa nei, ki ti whare,</l>
            <l>Ko te moe tenei, a te manu</l>
            <l>Me koropeke.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E ko wai te tangata, e haruru mai, te whatitoka o toku whare?</l>
            <l>Aea, ano koe, ko Te Rawe;</l>
            <l>Ko te Rawerawe, a Te Atanga,</l>
            <l>Hoki atu ra koe, i waho na.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E haere tahi ana taua,</l>
            <l>Naku nei, Rangituturu i waiho atu, i Owhare ra—</l>
            <l>Hara mai nei au, ki konei,</l>
            <l>Noho ruru ai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka mea e koro, ka wewete,</l>
            <l>I to makau;</l>
            <l>Kia tapurekatia, ka waiho i te whare,</l>
            <l>A e mea ana, e te ngakau, kia tuarua</l>
            <l>Tia te hokinga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku kairautanga, ki te tau,</l>
            <l>A ia wahine;</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n42" n="35"/>
          <lg>
            <l>Aea ano au, he manu e rere,</l>
            <l>Tau atu ko tawhiti, ko te pae,</l>
            <l>Kei a Te Popoki.</l>
            <l>Kei huia a whare, tia e te hau,</l>
            <l>No Ngatoko.</l>
            <l>Ue! te raru e!</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-31" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA AROHA TENEI, MO TE WAHINE NA TE RAKAU, HAKAHAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te ao uru, pukohu i te uru,</l>
            <l>Te tara, ki te Iringa, kia hikoia atu,</l>
            <l>Me tango mai koe, he tau ki te moenga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Iaua, e hine, kia whakaaro roto,</l>
            <l>He whakaaronga iho, ka rere ke te tu,</l>
            <l>Taku kiri kai-kahu, e ora na te tau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei whea o neko ? e whakaputu mai ra;</l>
            <l>Ka huri, ki te tai o Timaru, i runga,</l>
            <l>Ki a Whahanui, e ka wehea i au;</l>
            <l>He aroha tangi atu, naku, i konei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia rei nui au,</l>
            <l>Nga utu e rau,</l>
            <l>O Tararua i runga,</l>
            <l>Ki aku tau e rua;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Nana i hau miri,</l>
            <l>I waiho ai au,</l>
            <l>Kei te wati kino</l>
            <l>Mai, te roimata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n43" n="36"/>
        <div xml:id="c1-32" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA MAKERE, MO ANA TAMARIKI I MATE TAUA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hine</hi>, a Ki, e</l>
            <l>Ka moenga ke koe,</l>
            <l>Ka pau te takiri, ki te ata kahurangi,</l>
            <l>Roto te whare nui, kei a hine a Wai, i-e</l>
            <l>Mana, e tuku iho,</l>
            <l>Ki te takapau hora nui.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Rangona te kakara,</l>
            <l>Te kakara wahine, i te ipo a ’Ti-Hine;</l>
            <l>Ehara ano, i te tangata.</l>
            <l>Na Huinga ano,</l>
            <l>Na Mahara ano,</l>
            <l>Na Te Hikonga-a-rangi ano,</l>
            <l>Nana, korua koi, tohatoha marire iho,</l>
            <l>Mo te umu o te hau, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei te tangata, ko taringa puta iti,</l>
            <l>Ekore e whakarongo mai, ki te korero;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kaore o te ao nei tangata, hei ngaki kai, i nga tu,</l>
            <l>Tena nga hua-tarau o Tane, hei ngaki i to mate,</l>
            <l>Hei kawe i a au, te rae ki Okawa,</l>
            <l>Kia naomia mai, te ate o te whenua.</l>
            <l>Aua, ko te tangata, me patu marire.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me mahara marire iho, ki roto Wharekura, ki nga whare</l>
            <l>punanga korero,</l>
            <l>I pu ai, te riri, e-i</l>
            <l>Taku kotuku moe awa;</l>
            <l>Taku tumu herenga-waka;</l>
            <l>Mana i okooko,</l>
            <l>Te aka whero, o te whenua.</l>
            <l>Ka rangona koe, ko Otahu.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n44" n="37"/>
          <lg>
            <l>Te wehi, o te whenua; e</l>
            <l>He kawau topatopa, ki roto te Manga-iti;</l>
            <l>He Takupu horo ika, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hakahaka, koa ra,</l>
            <l>Hikawera e tu mai ra, i</l>
            <l>Mea, ka ngaro noa, te rua o Kaiwhare.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tama ma nei,</l>
            <l>Karihitia mai, e koe, ki te wai o te niho,</l>
            <l>Ekore e tupu te kawa tangata, ki te ao marama</l>
            <l>Ekore e ngaro; he puia taro nui, ngata taniwha, rau,</l>
            <l>He aua matawhero,</l>
            <l>Hei ika moe kopua,</l>
            <l>No roto i Werohia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei te hoanga,</l>
            <l>Te takoto i raro nei,</l>
            <l>Waiho, kia oroia,</l>
            <l>He whati toki nui.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere ai koe, i te ara titaha;</l>
            <l>Haere ai koe, i te ara kohuru;</l>
            <l>Kupenga taratara, i whakahaoa iho i,</l>
            <l>Paenga paraua, ki roto te Hikumutu.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku ika topuni, ka moe ki reira na i,</l>
            <l>Hou o Rakei, i whakahaerea iho i;</l>
            <l>Kiri o Rongomai, ka pau te whakarato,</l>
            <l>Ki te ahi kai rikiriki e-i,</l>
            <l>Ko wai ra e? te Atua mana o te rangi,</l>
            <l>Me ko Uenuku ra, he Atua kai tangata, Ianei, i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n45" n="38"/>
        <div xml:id="c1-33" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI TENEI, A NGA TAMARIKI TOKORUA, I TE
              ARAHANGA AI, I A RAUA, KIA PATUA, E TE TAMA, A
              HONGI-HIKA, I TE PA O PAHIRUA, I TE TOTARA, KEI
              HAURAKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha! e komingomingo nei,</l>
            <l>Te hoki noa atu, i tarawahi awa,</l>
            <l>He kore tohunga mana, hei wehe ki te wai,</l>
            <l>Kia hemo ake ai, te aroha i a au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei ka tope mai, te uhi a Mataora,</l>
            <l>He kore no Tukirau, kihai ra i waiho,</l>
            <l>Hei whakawehi e-i, mo te hanga i raro nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Noku, nga turituri pawera rawa, au,</l>
            <l>Taku turanga ake, i te hihi o te whare,</l>
            <l>E rumaki tonu ana, he wai kei aku kamo.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-34" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA WAWATA, NA NGATIKAHUNGUNU I TE KITENGA
              AI I TE STEAMER TUATAHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> noa ana,</l>
            <l>Au nei, ki te kimi taiki, e</l>
            <l>Miria mai, te pohutu,</l>
            <l>O te akau, kia mate ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Omanga a Tima mai,</l>
            <l>Nou e Kawana e,</l>
            <l>Kai tonu,</l>
            <l>Ki te rae,</l>
            <l>O te Matau ra ia-e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko au nei,</l>
            <l>Te whanatu,</l>
            <l>Hei te tiroa,</l>
            <l>Hei te kakau whakawhana;</l>
            <l>Ha!</l>
            <l>Aue, e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n46" n="39"/>
        <div xml:id="c1-35" type="section">
          <head>HE NGERI KARANGA MANUHIRI.<note xml:id="fn1-39" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus by the whole assembly;
                  the rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> mai,</l>
            <l>E te manuhiri tua rangi,</l>
            <l>Na taku potiki,</l>
            <l>Koe i tiki atu,</l>
            <l>Ki taha-tu, o te <hi rend="i">rangi.</hi></l>
          </lg>
          <lg>
            <l>
              <hi rend="i">Kukume mai ai, a-a</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Haere mai</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Haere mai.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-36" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TAWHITO NA TE TURUNGAHAU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">moe</hi>, ki te po,</l>
            <l>Kia moe kau au,</l>
            <l>Hara mai e te hoa, ka waitohu rawa mai;</l>
            <l>Kia mohio au,</l>
            <l>Tenei kei roto.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko ana muna pea,</l>
            <l>I tuhia mai ai;</l>
            <l>E pai taku rongo, he rongo whai makau,</l>
            <l>Kei haere aku rongo, te puke kai-taua,</l>
            <l>O Kaitangi i runga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ki te hoko, a ’Te-Kahu,</l>
            <l>Ko te aha i au:</l>
            <l>I tohea mai ai,</l>
            <l>Naku ano ra, e hua ki te tinana,</l>
            <l>Ka hara mai ai, e;</l>
            <l>Te makau a te rau,</l>
            <l>Ko au pea, te whakaahuatia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n47" n="40"/>
        <div xml:id="c1-37" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAARAARA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> po, he po. He ao, he ao.</l>
            <l>Takiri mai te ata,</l>
            <l>Korihi te manu,</l>
            <l>Tino awatea,</l>
            <l>Ka ao, ka ao, ka awatea.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-38" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, MO TE TOA O TUHOURANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha ra ? kei toku ihu, e waitohu noa nei,</l>
            <l>Te mutu noa, i te rangi tahi,</l>
            <l>He wawara taua pea, tenei, ka tata mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Harahara aitu, harahara atai,</l>
            <l>He aroha tonu ake, noku, ki te mate;</l>
            <l>E whakaingoingo mai ra, i te tuaro pari ki Arataha.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pupuke mahara e roto i to hinengaro,</l>
            <l>Ki o kame, ka waiho noa iho, i te ao;</l>
            <l>To whenua kura, ka mahue; ka paea te koko ki Otangi-</l>
            <l>moana.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>To putea, te ata taka, i runga i to ringaringa;</l>
            <l>Me he ua turuki nei, te whekoi ana, i we moana;</l>
            <l>Ko koe anake, i tipao haere, i runga i nga maunga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E to ana, i tona waka, i a te kumukumu:</l>
            <l>Ka puta kei waho, kei nga whakaihu ki Maungaroa,</l>
            <l>He ripa kawau, kei runga kei te taumata.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Titiro ki Ruawahia, ki Tarawera,</l>
            <l>Notemea, i whakakopaia mai, e Taraiti,</l>
            <l>Ka mau te hu, ka hoki te waiora ki te ao.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko te heke ra, o Maruiwi, toremi ai ki te reinga:</l>
            <l>Nau ano, i maka mai, to kupu, ki te muri, ki te tonga;</l>
            <l>He ware koia tou ? i te paenga tohora, i te whakawhitianga</l>
            <l>i Tumutara.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n48" n="41"/>
          <lg>
            <l>He roa te tau, i te tohenga, ka horo te pa, ka riro mai a</l>
            <l>Te Rama;</l>
            <l>Ehara pea i te potiki tauroto waenga, a Papawharanui,</l>
            <l>Nana i horo, te whetu, te marama.</l>
            <l>Horabia mai ano, kia takoto i te aio;</l>
            <l>Moa i rokiroki.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-39" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA PAREWAHAIKA, MO TANA MATUA TANE.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">noho</hi> ana, ka kohuki e roto,</l>
            <l>Te whakarewanga ki Rotomahana;</l>
            <l>Kia hoe waka mai, te marea,</l>
            <l>He kawekawenga na te mamae.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka takoto iti koe, i te kino,</l>
            <l>Nga tuapapa i te Tarata;</l>
            <l>Kia tararo, e to wahine, i awhi ai korua.</l>
            <l>To uru tapu, i houa iho, ki te atua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I ahatia ? i whati ai te marama ?</l>
            <l>Nau i hokai, te tihi ki Tongariro,</l>
            <l>I tukua mai ai, nga naku o te tonga</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hei whakaongaonga, ka tu i te hokeka;</l>
            <l>Tenei te waiwhero, te paheke i raro ra,</l>
            <l>Hei whakamatara, mo te hunga makutu.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Mo korua tahi, ko Parerewha,</l>
            <l>Wahine i hanga kino, i hara mai nei,</l>
            <l>Me ana ripi, hei totohi i nga toihau.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n49" n="42"/>
        <div xml:id="c1-40" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kauwhautia</hi> mai, te kauwau o te kino,</l>
            <l>I pu ai te riri, i mau ai te pakanga,</l>
            <l>I hirihiria ai, te niho o Takurua,</l>
            <l>Ka rato tahi ano, ki te papa teretere,</l>
            <l>Ki Waikawau, ki Puketehe ra ia, ka rere ki Tauranga.</l>
            <l>Ianei, e te iwi, kia mau te pupuri,</l>
            <l>I te iti oneone, i kiia iho ai.</l>
            <l>No muri, e tama, kei pehia koe, e nga ki rarahi,</l>
            <l>Whakaputa to reo, ki te kauwhau riri, ki te korero o te toa;</l>
            <l>Kia hapainga koe, e te mano e takoto.</l>
            <l>Nei koa taua, te kiia mai nei,</l>
            <l>He kamenga mahue; e mahue ana Manaia, mo Raroke-</l>
            <l>nonui</l>
            <l>E mahue ana Moehau, mo Pakihi, mo Koukou-rahi, ka rato</l>
            <l>i te kino.</l>
            <l>Herea mai, e koe, i a A Puhi taniwa ran, hei huna, kia</l>
            <l>ngaro;</l>
            <l>Ekore e ngaro, he takere waka nui</l>
            <l>Ko te potiki toa na Marutuahu</l>
            <l>I pepehatia ai,</l>
            <l>“ Ko-Te-Ngako-ringa-kino.”</l>
            <l>Herea mai, e koe, i te tai marangai, kia motite, kia motata;</l>
            <l>Nowhea e ngaro, ko Te Manu-na-runga, e h<gap reason="unclear"/>or<gap reason="unclear"/>o i te tangata</l>
            <l>Nei koa taua, te kiia mai nei, he pahore i te niho;</l>
            <l>E pai ana tena, ka te tami atu, ki te umu taurekareka.</l>
            <l>I whakaita iho, i maua, e koe, i te whaka, u-whare</l>
            <l>Kihai koe i kite, i te wharona awatea;</l>
            <l>I te manawa tohe riri, no Te Atua-o-te-po, e i.</l>
            <l>Mo Hahu-koiwi i whakatahaina ai, mo Tarake-puha i tau-</l>
            <l>wehea ai</l>
            <l>Mo Te Ahi Tapoa ka mamao ki tawhiti.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n50" n="43"/>
        <div xml:id="c1-41" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KARAKIA MO TE HORE, KURUPO, HE KEA RANEI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> ripiripi, ka toetoe, ka haehae ko nga tino,</l>
            <l>He tapu koe, he kea koe</l>
            <l>Me aha ? me tao ki te umu,</l>
            <l>Te matua, o te katitohe, he kea,</l>
            <l>Inumia, ki te wai o koropupu,</l>
            <l>E te manini kura, e te manini kura,—ha—i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E te tiputipu nei, tairoria !</l>
            <l>E te kea nei, tairoria !</l>
            <l>Haere ki Hawaiki, tairoria !</l>
            <l>Kia whiwhi ai koe, tairoria !</l>
            <l>Kia mana ai koe, tairoria,—ha !</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku kiri, ka rekareka, ha—i,</l>
            <l>Haere, i te tai timu,</l>
            <l>Haere, i te tai heke,</l>
            <l>Haere, i te tai manunu, ki tawhiti,</l>
            <l>Haere, ki tou tupuranga mai,</l>
            <l>Haere, ki tou nohoanga mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n51" n="44"/>
        <div xml:id="c1-42" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TA KOPITO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Mimiro</hi>,</l>
            <l>Mimiro,</l>
            <l>I to manawa,</l>
            <l>Pera hoki ra,</l>
            <l>Te Whai, a Nuku,</l>
            <l>Te Whai, a Rangi.</l>
            <l>Tina te manawa,</l>
            <l>Whena te manawa,</l>
            <l>Ko te manawa o te Kopi.</l>
            <l>Te whanatu na,</l>
            <l>Huru-huru-mata-kiore,</l>
            <l>E teina no Tu,</l>
            <l>Whakaahu te tara, ki Hikurangi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He aha ra te kai ?</l>
            <l>I haere, ki roto, ki to puku,</l>
            <l>Tutu ai,</l>
            <l>Ngangana ai,</l>
            <l>Aurere ai.</l>
            <l>He puha pea ?</l>
            <l>He pohue pea ?</l>
            <l>He aruhe pea ?</l>
            <l>He kumara pea ?</l>
            <l>He taro pea ?</l>
            <l>He karaka pea ?</l>
            <l>He hue pea ?</l>
            <l>He tawa pea ?</l>
            <l>He korau pea ?</l>
            <l>He hakekeke pea ?</l>
            <l>He harori pea ?</l>
            <l>He mamaku pea ?</l>
            <l>He pipi pea ?</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n52" n="45"/>
          <lg>
            <l>He ika pea ?</l>
            <l>Nga kai, i haere, ki roto, ki to puku ?</l>
            <l>Tutu ai,</l>
            <l>Ngangana ai,</l>
            <l>Aurere ai, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei au, ka ngarue,</l>
            <l>Ngarue ki uta,</l>
            <l>Ngarue ki tai,</l>
            <l>Tenei au, ka ngarue,</l>
            <l>Ngarue ki te whakatauwareware,</l>
            <l>Ka pa mai, ki taku aro,</l>
            <l>Whai runga,</l>
            <l>Whai raro,</l>
            <l>Whai mataora,</l>
            <l>Tu te auahi</l>
            <l>Mate te auahi</l>
            <l>Werohia to huha,</l>
            <l>Takawhitiwhiti,</l>
            <l>Takaoraora,</l>
            <l>Ki tena tama,</l>
            <l>He poho tikoko e,</l>
            <l>Kei te anu, o te paroro,</l>
            <l>I hu nui mai nei na.</l>
            <l>Oriori,</l>
            <l>Oraora,</l>
            <l>Ko mata,</l>
            <l>Taki whai,</l>
            <l>Te pupu,</l>
            <l>Takeke rua,</l>
            <l>Konokono,</l>
            <l>Ka eke, kei runga</l>
            <l>Kei Herekawa.</l>
            <l>E</l>
            <l>E</l>
            <l>E</l>
            <l>Ka ora koe,</l>
            <l>E</l>
            <l>Ka ora koe.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n53" n="46"/>
        <div xml:id="c1-43" type="section">
          <head>HE POPO TAMARIKI, HE MEA TAWHITO NOA ATU, NO TAUPO.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Tama</hi>, i kimihia, i raro i a Papa</l>
            <l>Kikiri ake ana, i te rua o te ra,</l>
            <l>Kore koe e kite, nga taumata ki Onukahukura,</l>
            <l>Tangi to tapuae, ka rongo o papa, ka hoki ki te ao na.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tangi ana koe ? he makariri tou ?</l>
            <l>Nau i kuhu mai, i te waenga o Takurua;</l>
            <l>Ka whakapir<gap reason="unclear"/>i noa, te kora a Mahuika, ka taka te ahuru</l>
            <l>Tenei, e tama, te whare i atohia, te kaka o te waero.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei o tuakana, e mau ana Tamore, i te kaki,</l>
            <l>Hei ata mohou, tu ake ki runga ra;</l>
            <l>Tohou waka na, ko <note xml:id="fn1-46" n="*"><p rend="indent">Whakaterekohukohu is an ancient Heitiki of great size, and of much
                    value in the estimation of the Natives. After having been many times taken
                    as a trophy, Hongi carried it off from the Waikato tribes, and it remained
                    in the possession of his family until the conclusion of the northern rebellion,
                    when Heke at his interview with the Governor laid it before him.</p></note> Whakaterekohukohu, e hoe ai i te wai,</l>
            <l>A u atu nga kurae, ki te Kawakawa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tangi te matoro, ki te whare wahine, i a Tikina, i a Takaia;</l>
            <l>Tangi to waewae, i te tua kirikiri, ki Okokako;</l>
            <l>Horo te whakaputa, i te kongutu awa i Otutira</l>
            <l>Kitea mai koe, Te Rangikaiwhiria,</l>
            <l>Tohou apa na ? e haere ai, nga pikitanga, kei Whakapipi,</l>
            <l>A heke ki tua ra, te matatikerewhanga ki te Raupo,</l>
            <l>A hengia koe, he tira no te muri i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Awhea ka rarahu, kia turupoutia, te remu o te huia,</l>
            <l>Whakataua mai te awe o te toroa, ka hoki e,</l>
            <l>Tika mai na uta, na! te awa i Whanganui;</l>
            <l>Anga to aroaro, nga pukepuke ki Hauhungaroa,</l>
            <l>Tikina, huakina, i te keke o to kuia,</l>
            <l>Kia takiritia, ko te Ranga-ranga-a-Maui !</l>
            <l>Hei whakatau mai ki to ringa—ka hoki e,</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n54" n="47"/>
        <div xml:id="c1-44" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE POHANE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Whakarongo</hi> ki te tai, e tangi haere ana,</l>
            <l>Whakarikiriki ai, te rae kei te Huruhi;</l>
            <l>Tohu aio mai, nohou, e Te Hiroa,</l>
            <l>Na-ahau ra, te kikini, i manuka ai au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ao o te ori, e whatino mai ra, e</l>
            <l>Haere ano koe, te hiwi ki Aotea ra,</l>
            <l>Kei raro Te Herepu, e moea iho nei, e</l>
            <l>E tamaua nei, e maua, ko ngakau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kainga iho, te kai, te rau, ki roto ra, e</l>
            <l>Ka whanake te aroha, i te pito ngakau,</l>
            <l>Me tia, ki te miri, kia wawe, ko te ngaro, e</l>
            <l>Me wehe, ki te wai, kia ora ai au, e</l>
            <l>Koi haehae oratia, koi taiaritia, a-a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-45" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HAKA ORIORI, NA TE RANGIKAHEKE, KI TANA POTIKI KI TE AUHIKAI.</head>
          <lg>
            <l>Ko taku potiki,</l>
            <l>Ko Te Auhikai,</l>
            <l>Ko Te Manawa-puha, ki te Pariwhaiti;</l>
            <l>Ko taku potiki, kai kutu, kai riha, kai roro, kai takataka,</l>
            <l>O nga iwi kupukupu, nana te ki, nana te kohuru.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He tangi kai tou ?</l>
            <l>Kahore ra he iwi, i ora nei,</l>
            <l>Tena ka riro, i te hurihanga nui, ki te motu, e</l>
            <l>Hoki mai, hoki ra, ki au, kia whakamau atu, taua,</l>
            <l>Ki nga haupu, tata ki te uru. Unumia atu te wai ki</l>
            <l>Rangataua</l>
            <l>Tou uanga, kei te matarae i Whakaneke,</l>
            <l>Ko Kaiawa to kai.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n55" n="48"/>
          <lg>
            <l>Ko te iti rawa, hoki o te poho,</l>
            <l>Hei waonga, mo te hokowhitu, i a Tamaroto, ko Tukai-</l>
            <l>rangi, e tama, e.</l>
            <l>Mano tini, ki Maunga-nui, kihai toro te ringa;</l>
            <l>Ma wai hoki koa, e kimi rawa ki tawiti, ki Rakaumanga-</l>
            <l>manga, ki aua noa atu.</l>
            <l>Kua rite tahi ano koa, i te whakamara Maketu, e tama, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Mau e ki mai, te mate o te Atua,</l>
            <l>I rahua reretia, i te takere, o te kete, na Ngapuhi.</l>
            <l>Ko Kaipo, ka ea te mate ra.</l>
            <l>Na Tahupo, i tahu te pure, hei kukume mai, mo Ngapuhi</l>
            <l>ki uta;</l>
            <l>Mata kite mana, mata kiore.</l>
            <l>Ko te tiketike o nga maunga, hei wahawahanga, mo te</l>
            <l>koiwi, i tapu ai, Rotorua.</l>
            <l>I kohukia ai, te ngakau, o Turikina, o Huriwaka,</l>
            <l>“ E Pa ma pupuri whenua, whakaupa riri e.”</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kai iho ra, i te angaanga, o Ngapuhi, o Te Ngare. I tupu</l>
            <l>ai, nga mauku o te paripari, ko nga makawe, o Utamate.</l>
            <l>Whatitiri, poaka puuihi, ki te parae.</l>
            <l>Te mahara koe, mo Te Puhi, mo te ringiringitanga, o te</l>
            <l>angaanga o to papa, i Waipapa.</l>
            <l>Hamuti, kainga e te kiore, ki te parae.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Te purutia, i Hauraki,</l>
            <l>Rere ke mai, ki Waikato,</l>
            <l>Ki te kainga, o Huatahi, o te tama, a Rangiwewehi, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n56" n="49"/>
        <div xml:id="c1-46" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, I TITOA E TE RANGIKAHEKE, MO TANA TAMAITI,
              MO TE AUHIKAI, KUA MATE KI ROTORUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kati</hi> ra te moe, ra ia, maranga mai ki runga, ka tu taua, ki
                runga, te taowaka, e-e-i</l>
            <l>Ka puta ki tua ra, ka titiro te kanohi, ki te auahi, ka mai</l>
            <l>Kei o teina, maro tonu atu, e-e-i, taua, ra to whaea,</l>
            <l>Kei te matarae e titiro ana, ki te waka no runga.</l>
            <l>Ka ki to poho, e-e-i, ka tuku, ki raro ra, kei to tuahine, ra ai,</l>
            <l>Kia whangaia mai, ki te kai, moe petipeti.</l>
            <l>Maro tonu atu, e-e-i, taua, Te Purangi, hei powhiri mai,</l>
            <l>“ Nau mai e tama na, a i.”</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kahore he mahi, i ngaro i te tangata, e-i, tena Tangaroa,</l>
            <l>kei te koko, i a Ruamoana, e putu ana ia e.</l>
            <l>He tangi kai tou ? e-e, na o papa ke i ho mai, te Kanawa,</l>
            <l>ko Taipapakirua, e-e-i</l>
            <l>Ko te Rauhina-rawa e-e, ko Hine-rimu, e-e.</l>
            <l>Koa, he nui, mo te tangata ki te ao mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Heoti hoki, mo Tane, ra ai, taku puripuri ake i to papa, kia</l>
            <l>kite iho taua, i te titiwai, e-e-i</l>
            <l>Kei Runanga-rawa e-i, to Tane, tona rutunga nei, e-e-i</l>
            <l>Kei Raroa-rawa e-e-i, kei Ohinekonehu, kei a Teweka tona</l>
            <l>turumatanga, na-a-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hoki mai ki ahau, e-e, kia whakamau ake, tana, te Riu-o-</l>
            <l>te-mania, te Umu-o-pu-iti, Paepae-tangaroa.</l>
            <l>Kei au ranei to hara e-i, i komuhua mai nei taua, i te tara</l>
            <l>o te whare, ra ai,</l>
            <l>Kauaka e koa, inainei, he mate tino tangata, tena erenga</l>
            <l>mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n57" n="50"/>
        <div xml:id="c1-47" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA MOTUHIA MO TANA TANE I MATE I MOKOIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> taku poho ee te tuwhera kau nei, e kore riro mai ee</l>
            <l>Ngapuhi i raro ra ei, hei poupou ake mo aku potiki, ka</l>
            <l>noho matua kore ra ei</l>
            <l>Runa te takiri ee koherahia atu, he tohu waimarie-ee,</l>
            <l>Nohea e marie ra ai, e taoro ana nga mahi o tawiti-eei</l>
            <l>Hei huna mo koutou ee, hei whakapani hika, ka kite au i</l>
            <l>te huhi e-i,</l>
            <l>Ko te tau ‘Atikura ee, na Hine a Te Tuhi, nana i hora atu</l>
            <l>ki runga o Mokoia:</l>
            <l>I taka ai te putea ee, i tere ai Kahu-kura, te moenga o te</l>
            <l>rangatira, ko Tanemahuta ei.</l>
            <l>Te huhia te makau eei, te kiri o Irawaru, te whatu-o-</l>
            <l>Poutini, ki te wao tapatu te piko Hawaiki ee—</l>
            <l>Kaitoa hoki ra e Haro, kia kumea atu to uru</l>
            <l>Mawhatu, ka oria e te hau, ki waho o te Iringa</l>
            <l>He tukemata ano to te taonga eei, he wehi ano to te tangata,</l>
            <l>haere ra e te nui.</l>
            <l>Te pa mai ko te hau ei, i te rangi hoki ra i ariki ai te</l>
            <l>tangata eei;</l>
            <l>Kei toi ana te whenua ei, kei whakahi ai Haroa, koia</l>
            <l>anake ia—,</l>
            <l>Me uta koe, ki te waka e i, kia koia atu e te au, e heke i</l>
            <l>raro Ohau, e-e.</l>
            <l>Kia mihi kau au, e-i.</l>
            <l>Ki te kainga ra, ka tuwhera kau nei, haha te whenua, e-e-i</l>
            <l>E oi noa ana e i, te tai o te Awahou, tena ka riro, e-i</l>
            <l>Nga parera noho o te puau e i, i a Te Weritarora, i a Te</l>
            <l>Moana-roa i a Tara-kumekume, haere ra, koutou, ko</l>
            <l>teina, e-i</l>
            <l>Ko wai rawa, hai titiro e-e-i, te tihi ki Matawhaura, e tu</l>
            <l>kau mai ra, ka raorao ki raro, e-i.</l>
            <l>Maku e moe iho e-e-i, to whakaoho po, ki a au potiki, ka</l>
            <l>muri aroha au; ka he te mahara na, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n58" n="51"/>
        <div xml:id="c1-48" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA NGAHUIA, TENEI WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Tai</hi> ma e, tenei au, te haere ware nei,</l>
            <l>Tera aku rongo, te mauria atu ra, e nga rau e maha,</l>
            <l>Kotahi te whakaaro, ko tauwhetoko, e koke ra i te whenua,</l>
            <l>Kei puta atu au, ki waho o te whare,</l>
            <l>Ka mate tonu au, te kore tohunga ra,</l>
            <l>Hei wehe ki te wai, kia tauaraitia.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-49" type="section">
          <head>HE TANGI HOU, NA TE HEUHEU.<note xml:id="fn1-51" n="*"><p rend="indent">A song by the present Te Heuhen of
                  Taupo, 1850, on the occasion of
                  the British flag being sent to him as a present by the Governor.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi>, ka noho, ki te take o te Kara;</l>
            <l>Whakatau rawa iho, taku noho ki raro ra;</l>
            <l>Whakamau te titiro, te ao, ka riaki,</l>
            <l>Na runga ana mai, te hiwi ki Takapuna,</l>
            <l>I raro ra Kawana, e aroha nei i au, e</l>
            <l>Toro mai to ringa, kia hari-ruia,</l>
            <l>Ka tika-mauru, te aroha i au, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-50" type="section">
          <head>HE MATAKITE.<note xml:id="fn2-51" n="†"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole assembly as a chorus;
                  the rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">tohe</hi> ra, te tau-ua,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Aha ! ’ha !</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">E tohe ra, te tau-ua, ki-</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">-A tae ai tau-ua, ki</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Te wai kirikiri;</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Kia ai he rongo</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Moku, ki taku</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Whenua.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">I-i-i, a.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n59" n="52"/>
        <div xml:id="c1-51" type="section">
          <head>HE TANGI NA HINEMOA, MO TANA TANE, MO TUTANEKAI.<note xml:id="fn1-52" n="*"><p rend="indent">Hine-Moa was a celebrated beauty and poetess of Rotorua, who lived
                  perhaps three hundred years ago (certainly not less.) The descendants of
                  her children by Tutanekai now form a numerous tribe in Rotorua. The
                  legend of her marriage to Tutanekai is next given.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> tau, e; te tau a te rau, ka wehe i a au, e,</l>
            <l>Aha i wehe ai? ka uru kei roto, te niho o Mokoroa,</l>
            <l>Rarahu tu ana, i ona peke ngahuru,</l>
            <l>Tangi ana, te wheoro, ki te tuakiri,</l>
            <l>He whana taua nei, te wa o te mamae,</l>
            <l>Tikina mai au, whakawairekatia,</l>
            <l>Kia hoki ake ai, te korou ki te ao; e,</l>
            <l>Ekore hoki ake, he ngaki mate pea; e.</l>
            <l>Keria mai au, ki te ruahaeroa, e,</l>
            <l>A ngaro ai ra, te wairua.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-52" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE KAUWHAU TENEI O TE KAUHOENGA ATU O HINE-MOA KI MOKOIA.</head>
          <p rend="indent">“ <hi rend="sc">Titiro</hi> e Kawana—a whakarongo mai hoki. Ko te
              wahi e nohoia na e koe, ko te wahi tena i noho ai to maotu
              tupuna a Hine-Moa, i tona kauanga mai. Kia kauwhautia
              atu ia na, e ahau, kia koe.</p>
          <p rend="indent">“ Na, ko Rangi-Uru te matua wahine o Tutanekai, ko
              Whakaue-Kaipapa tana tane tupu; he tane tahae a Tuwharetoa.
              Ko ana tamariki mata mua tokotoru, ko o ratou
              ingoa, Ko Tawakeheimoa, Ko Ngararanui, Ko Tuteaiti;
              muri iho o te tokotoru, ka moea tahaetia a Rangi-Uru e
              Tuwharetoa. I haere manuhiri mai a Tuwharetoa, nana a
              Tutanekai, he poriro ia, otira i moea ano e Whakaue a
              Rangi-Uru; ka hapu ano, he tamaiti, ko Kopako tona
              ingoa; ka hapu ano hoki ia i muri iho i a Kopako, he tamahine,
              Ko Tupa tona ingoa, ko te whakapakanga ia o nga
              tamariki a Whakaue.</p>
          <pb xml:id="n60" n="53"/>
          <p rend="indent">“ E noho tonu ana ratou ki Mokoia; Ko Tutanekai, ka
              atawhaitia e Whakaue, ano ko tana tamaiti tupu ake. Ka
              tupu nei a Tutanekai ratou ko ana tuakana, ka whakatangata.
              Na; ka tae mai te rongo o Hine-Moa. He wahine
              pai tera, he rangatira hoki ia, ko tona matua tane ko Umukaria,
              ko tona matua wahine ko Hine-Maru, na, pirangi ana
              nga tuakana, pirangi ana te teina, ki taua wahine.</p>
          <p rend="indent">“ Na, ka hanga e Tutanekai tona pourewa ki reira ki
              Kaiweka. Ka huihui raua ko tona hoa ko Tiki, na he
              putorino ta Tutanekai, he koauau ta Tiki. Na, ka piki
              raua ki runga ki to raua atamira, ka whakatangi i a raua
              pu i te po, i nga po marino. Na, ka kawea atu te tangi e
              te hau-whenua-a-po, ki Owhata, ki te kainga i noho ai te
              puhi humarire nei a Hine-Moa te tuahine o Wahiao.</p>
          <p rend="indent">“ Ka rongo a Hine-Moa ki te rekareka mai o te tangi o
              nga pu a Tutanekai raua ko tona hoa takatapui ko Tiki, ka
              hari tona ngakau i roto i a ia. Na, pera tonu te tikanga a
              Tutanekai raua ko Tiki, i nga po katoa; ka mea a Hine-Moa
              na Tutanekai te pu e rangona atu nei e ia.</p>
          <p rend="indent">“ He puhi hoki a Hine-Moa, otira kua kitekite noa ake
              hoki raua i a raua, i nga wa e huihui ai nga tangata o
              Rotorua.</p>
          <p rend="indent">“ I aua huihuinga, ka kite a Hine-Moa i a Tutanekai, ka
              titiro atu, ka titiro mai, a ahua pai tonu ki to tetehi ngakau
              ki to tetehi ngakau; e wawata puku ana tetehi me tetehi,
              kia raua ake. Kaore ia, a Tutanekai, i mohio ‘ki te mea
              ranei ka haere atu au ki te matoro i a Hine-Moa, ekore pea
              ia e pai mai ki ahau.' Ka mea a Hine-Moa, ki te mea ka
              tonoa atu he karere ki a Tutanekai, ka mea tona ngakau,
              ‘ekore pea a Tutanekai, e pai mai ki a ahau.’</p>
          <p rend="indent">“ He nui hoki nga ra i huihui ai, i titiro whakatau ai
              raua, tetehi ki tetehi; a muri rawa iho, ka tonoa atu te
              karere a Tutanekai kia haere atu ki a Hine-Moa. Ka kite
              a Hine-Moa i taua karere, ka mea ‘E hi ! Kua rite tahi o
              maua nei hiahia.' I muri iho o aua huihuinga, ka hoki
              ratou ki o ratou wahi, ka huihui nga whare tapere, ka mea
              nga whanaunga o Tutanekai, ara ona tuakana, ‘Ko wai o
              tatou kua pa ki a Hine-Moa' ka mea etahi, ‘Ko ahau.’
              <pb xml:id="n61" n="54"/>
              Otira ka ui atu hoki ki a Tutanekai, ka mea atu a Tutanekai,
              ‘Kua pa atu ahau ki a Hine-Moa.’ Ka mea nga whanaunga.
              ‘Kahore, ekore e tahuri mai ki a koe, ki te tutua,
              ki te poriro.’ Na, ka mea ia ki tona matua
              whangai kua whakaaro ki ana kupu i mea atu ra ki a ia, ta te mea, kua
              pa ia ki a Hine-Moa; kua ata whakaritea hoki e raua i raurangi
              ra te wa hei haerenga mai mo Hine-Moa kia ia. Ka
              mea a Hine-Moa, ‘He aha te tohu mo taku haerenga mai?’
              Ka mea a Tutanekai, ‘E tangi he pu i nga po katoa, ko
              ahau tena, hoe mai.’</p>
          <p rend="indent">“ Otira, ko Whakaue, i pupuri tonu i te kupu a Tutanekai
              i whakapuaki atu ra ki a i a.</p>
          <p rend="indent">“ Na, no te turuawepo, ka piki a Tutanekai raua ko tona
              hoa ko Tiki ki runga ki to raua atamira; i reira ka tango
              tetehi ki te torino, ko tetehi ki te koauau. Ka rongo a
              Hine-Moa, ka hihiri kia hoe atu ia ma runga i te waka;
              otira kua tupato te iwi o Hine-Moa ki nga waka; ko nga
              waka he mea toto ki uta; pera tona i nga ra katoa, i nga
              po hoki te iwi. Na, ka mahara tona ngakau, ‘Me pehea
              ra ka whiti ai au ki Mokoia, ina hoki e mohio tonu ana te
              iwi nei.’ Whakatau noa iho ia ki te noho. Ano te rangi o
              te koauau a Tutanekai, me he ru na no e ueue ana ia tua
              wahine kia haere atu ki te kare a roto a tona ngakau. Te
              puta ana mahara i te kore waka, ka mea ia, ‘Ekore ranei
              au e whiti ki te kauhoe ?’ Ka tango ia i nga taha e ono,
              hei whakatere mona, kei totohu ki te wai: e toru ki tetehi
              taha, e toru ki tetehi taha. Ka haere mai ia ki runga ki te
              kowhatu, ko Iri-iri-kapua te ingoa; ka haere mai ia ki tatahi,
              ko Wairerewai te ingoa o te wahi i waihotia ai ona
              pakikau; ka makere atu ia ki te wai; ka tae mai ki te
              tumu a tona matua a Umukaria, kei waho i te moana, ko
              Hinewhata te ingoa, ka mau ona ringa ki reira; ka whakata
              i tona manawa, a ka mutu te ngenge o ona pokihiwi, Na,
              ka kauhoe atu ia; ka ngenge, ka manu ia i te au o te
              moana, e tere tonu ana ia i runga i nga kiaka. A ka ngaro
              te ngenge, ka kauhoe ano a Hine-Moa. Otiia, kaore ia i
              ata kite atu i Mokoia i te pouri o te po, ko tona kai tohutohu,
              ko te rangi o te pu a Tutanekai; ko te tohu tera i
              <pb xml:id="n62" n="55"/>
              tika atu ai ia ki Waikimihia. Kei runga atu hoki o te
              waiariki ra, te kainga o Tutanekai, a ka u atu ki Mokoia.</p>
          <p rend="indent">“ A, ko te wahi i u ai ia, he waiariki, ko Waikimihia te
              ingoa; ka noho ia ki roto ki te whakamahana i a ia, he
              wiri hoki nona i te maeke, i te kauanga mai i te po i te
              moana o Rotorua. I te whakama hoki pea ki a Tutanekai,
              ko te rua tera o ona wiringa.</p>
          <p rend="indent">“ I a Hine-Moa ano e whakamahana ana i a ia i roto i te
              waiariki, ka pa te hiainu ki a Tutanekai, ka mea atu ki
              tana taurekareka, ‘Tikina he wai moku,’ ka haere taua
              taurekareka ki te tiki wai; ka utu i te taha ki te wai. Ka
              karanga atu a Hine-Moa, ki taua taurekareka nei, ano he
              reo tane—‘Mo wai, to wai ?’ Ka mea mai te taurekareka
              ra,—‘Mo Tutanekai,’ Na, ka mea atu a Hine-Moa, ‘Homai
              ki ahau;’ ka hoatu e ia te wai ki a Hine-Moa, ka inumia. Ka
              mutu te inu, ka wahia te taha. Ka mea mai te taurekareka,
              ‘He aha koe i wahi ai i te takawai o Tutanekai ?’ Kaore
              he kupu a Hine-Moa. Ka hoki te pononga, ka mea mai a
              Tutanekai, ‘Kei whea te wai moku, ka mea atu te taurekareka
              kua pakaru te kiaka.’ Ka mea mai a Tutanekai,
              ‘Na wai i wahi ?’ Ka mea atu ia, ‘Na te tangata.’ Ka
              mea mai a Tutanekai—‘haere, e hoki.’ Na, ka mau ki te
              taha, i te tuarua, ka utu i te taha; ka mea a Hine-Moa,
              ‘Mo wai to wai?’ ka mea mai te mokai ra—‘mo Tutanekai.
              ’ Ka mea atu ano a Hine-Moa, ‘A, homai ano ki a au,
              ‘e mate wai ana ano ahau.’ Ka hoatu ano e te pononga
              ra, ka tango mai a Hine-Moa, ka inu, a wahia iho ana te
              kiaka. Pera tonu ta raua na mahi. Ka haere te mokai ra
              kia Tatanekai, ka mea mai ia, ‘Kei whea hoki to wai?’ ka
              mea tana mokai, ‘kua riro atu ano.’ ‘I a wai ?’ ‘He
              tangata ra kei te wai.’ ‘Ko wai tena tangata ?’ Aua hoki,
              he tauhou ia.' ‘Kua mohio ano ia, moku tena wai, he aha
              ia i wahi ai ? Ka mate au i te whanowhanoa.’</p>
          <p rend="indent">“ Ka mau a Tutanekai ki ona kahu me tana patu. He
              kahakaha ona kakahu, he tawaru ki waho. Ka haere ia,
              ka tae iho ki te wai, ka mea, ‘Kei whea te tangata i wahi
              nei i aku kiaka ?’ Ka mohio ake a Hine-Moa ki te reo,
              ara ko te kare-a-roto tenei, ina te ahua o te reo. Ka wha-
              <pb xml:id="n63" n="56"/>
              kapupuni ia ki nga tauwharewharenga kowhatu o te wai
              ariki. Otira ehara i te whakapupuni pononga, he whakangaio
              nana ki a Tutanekai, ka kitea mai nei ki a ia. Ka
              haha a Tutanekai i nga pareparenga o te waiariki, rapu
              rawa atu; e takoto whakamaake ana i raro i nga tauwharenga
              kowhatu. Ka mau ia ki te ringa, ka mea, ‘E ! ko
              wai tenei ?’ Ka mea a Hine-Moa, ‘ko ahau, e Tutanekai.’
              Ka mea a Tutanekai, ‘ko wai koe ?’ Ka mea ia, ‘ko au,
              ko Hine-Moa !’ Ka mea a Tutanekai, ‘E—e—ho ake taua
              ki te whare,’ ka mea ia, ‘Ae.’ Ka whakatika ake i roto i
              te wai. Ano te kiri ! me he Tapukorako. Tu, ka tu ki
              uta o te wai, me he Kotuku. Ka tae a Tutanekai, ki tetehi
              ona kakahu, ka whakahoroa atu ki a ia, ka mau ia. Na,
              ka haere raua, ka tae ki te whare, ka momoe, ko to te Maori
              ritenga tawhito tenei, ana ka marenatia.</p>
          <p rend="indent">“ Ka hi te ata, ka puta katoa ki waho nga tangata o te
              pa ki te tahu kai, ka kai nga tangata o te pa; ka whakaroa
              a Tutanekai ki roto ki tona whare. Ke mea Whakaue,
              ‘Ka tahi ano te ata o Tutanekai i moe roa ai, he mate pea
              to taku potiki. Tikina a Tutanekai, whakaarahia mai.’
              Ka haere mai te kai tiki; ka to i te pihanga o te whare; ka
              titiro atu ia. ‘E—e—e wha nga wae wae;’ e ka miharo
              ia, ka mea, ‘Ko wai ra tona hoa?’ Heoti ano, ka nunumikino
              tona hokinga; ka tae ki a Whakaue, ka mea atu ki
              a ia, ‘E wha waewae i kite atu ai ahau i roto.’ Ka mea
              mai a Whakaue, ‘Ko wai ra te hoa ? Haere ano, e hoki.’
              Na, ka haere ano ia; ka tae ki te whare, ka titiro ki a raua,
              ka tahi ka kitea ko Hine-Moa. Ka tahi ka karangatia
              ‘E—e ! ko Hine-Moa, ko Hine-Moa, kei a Tutanekai !’
              Ka rongo te iwi katoa—ka pa te karanga a te katoa, ‘E—e!
              ko Hine-Moa, ko Hine-Moa, kei a Tutanekai !’ Ka rongo
              nga tuakana, ka mea, ‘He hori hori.’ Kaore, he puhaehae
              no ratou. Ka tahi a Tutanekai ka puta ki waho, me Hine-Moa
              hoki. Ka kite atu nga tuakana, ko Hine-Moa tenei,
              ka mea, koia ano, he tika.'</p>
          <p rend="indent">“ I muri iho, ka whakaaro a Tiki, ‘Ka moe a Tutanekai
              i tana whaiaipo, i a Hine-Moa, kahore he hoa moku.’ Ka
              pouri ia; ka hoki ki tona kainga. Ka aroha a Tutanekai
              <pb xml:id="n64" n="57"/>
              ki a Tiki; ka mea atu kia Whakaue, ‘Ka mate ahau i te
              aroha ki taku hoa ki a Tiki.’ Ka mea mai a Whakaue,
              ‘Ki te aha ?’ Ka mea atu a Tutanekai, ‘Ko taku tuahine
              ra, kia whakamoea ma taku hoa takatapui, ma’ Tiki.' ‘Ae;’
              whakaae ana tona matua whangai. Katahi ka hoatu tona
              tuahine ki a Tiki; na, ka moea tona tuahine e Tiki.</p>
          <p rend="indent">“Ko nga uri o Hine-Moa raua ko Tutanekai, koia ano
              enei, e noho mai i Rotorua nei. Kaore hoki i te makere
              ki raro o nga ngutu ona uri te korero ki te humariretanga
              ki te kauanga hoki o Hine-Moa. No reira tenei waiata,
              Koia tenei,</p>
          <lg>
            <l>“Noku anake ra te tupuana i kau mai,</l>
            <l>Ko Hine-Moa, ko au,” &amp;e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-53" type="section" decls="#text-2-bibl" xml:lang="mi">
          <head>
            <hi rend="c">He Whakawai Taanga Moko.</hi>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E noho</hi> ana, e kai-tahi ana,</l>
            <l>Ki te titiro, ki nga rewa</l>
            <l>I te ihu, o Tutetawha,</l>
            <l>E wekoki ana, me he peke ngarara.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taia mai ra, ki te uhi a Mataora,</l>
            <l>Taria, e tuku atu,</l>
            <l>Ki to wahine, takiri karito kowhara,</l>
            <l>Naku, koe i whakanako.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Te tangata, i te whakautu,</l>
            <l>Kia ata whakanakonako;</l>
            <l>Tangata, i te whakautu kore,</l>
            <l>Kokoia, kia tatahi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Patua i te whakatangitangi;</l>
            <l>E hiki, Tangaroa !</l>
            <l>E hiki, Tangaroa !</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n65" n="58"/>
        <div xml:id="c1-54" type="section" decls="#text-3-bibl" xml:lang="mi">
          <head>
            <hi rend="c">Mo Te Taanga Ngutu Kauae, Mo Te Wahine, Tenei
              Waiata Karakia Whakawai.</hi>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> ra, e hine,</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Kia taia o ngutu,</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Mo to haerenga atu, ki nga whare tapere,</l>
            <l>I kiia ana mai,</l>
            <l>Ko hea tenei wahine kino ?</l>
            <l>E haere mai nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Takoto ra, e hine</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Kia taia o ngutu,</l>
            <l>To kauae,</l>
            <l>Kia pai ai koe :</l>
            <l>Pirori e</l>
            <l>Mo to haerenga, ki nga whare matoro,</l>
            <l>E kiia ana mai koe,</l>
            <l>Ko hea tenei wahine ngutu whero ?</l>
            <l>E haere mai nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Ho mai koe, kia taia,</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Mo to haerenga, ki nga whare takaro,</l>
            <l>Ka kiia mai koe,</l>
            <l>Ko hea tenei wahine ngutu more ?</l>
            <l>E haere mai nei,</l>
            <l>Pirori e</l>
            <l>Ka taia, ka taia,</l>
            <l>Pirori e</l>
            <l>Ho mai to kauae, kia taia;</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Mo to haerenga atu, ki nga whare ropa,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n66" n="59"/>
          <lg>
            <l>E kiia mai ana,</l>
            <l>Ko hea tenei wahine kauae whero ?</l>
            <l>E haere mai nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pirori, e,</l>
            <l>Ka taia, i te ata</l>
            <l>O Hinerauwharangi;</l>
            <l>Pirori, e,</l>
            <l>I te ata o Rukutia;</l>
            <l>Pirori, e,</l>
            <l>I te ata o Hineteiwaiwa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Pu-rakau mai i uta,</l>
            <l>Ka tukia,</l>
            <l>E moe Rangi</l>
            <l>Ka riro,</l>
            <l>Ki te tai honuhonu,</l>
            <l>Ka riro,</l>
            <l>Ki te tai karekare.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He Uru,</l>
            <l>He-re-te-ipo-he,</l>
            <l>He Uru,</l>
            <l>He Rangi,</l>
            <l>Tahatiti,</l>
            <l>Rua-tapu,</l>
            <l>Rongo-mai,</l>
            <l>Kahu-kura,</l>
            <l>Tu atu au, e-e-e-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Noku, te upoko tuhi,</l>
            <l>Ko Te Rongorere;</l>
            <l>Ko te hara tutunga,</l>
            <l>Mai o ru-unga;</l>
            <l>Ko te hara tutunga,</l>
            <l>Mai o ra-aro;</l>
            <l>O te toanga atu o tera,</l>
            <l>I raro, i tona rua, i raro.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n67" n="60"/>
          <lg>
            <l>Ka whanake,</l>
            <l>Ka whanake,</l>
            <l>Pirori e,</l>
            <l>Ka whanake, i te ata,</l>
            <l>Pirori, e;</l>
            <l>Ka taia,</l>
            <l>Ka taia,</l>
            <l>Pirori, e,</l>
            <l>Ka taia,</l>
            <l>Tamerereti,</l>
            <l>Uetonga,</l>
            <l>I te ata tapu nei,</l>
            <l>O Rireto-oro.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pu-rakau mai i uta,</l>
            <l>Ka tukia,</l>
            <l>E moe Rangi,</l>
            <l>Ka riro,</l>
            <l>Ki te tai honuhonu,</l>
            <l>Ka riro,</l>
            <l>Ki te tai karekare,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He Uru !</l>
            <l>He-re-te-ipo he-e !</l>
            <l>Waiho nga muna,</l>
            <l>Waihoki uga tamariki:</l>
            <l>Waiho nga poroaki,</l>
            <l>Waihoki nga wahine;</l>
            <l>Te haere tenei,</l>
            <l>Te kapua hokaia,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I runga o Raukawa.</l>
            <l>Ka winiwini, taku tangi,</l>
            <l>E tangi, e whakawai ana,</l>
            <l>Kaore ko au,</l>
            <l>Ko Rongo, Ko Papa,</l>
            <l>He whakaurunga hoe</l>
            <l>Ki-toro-he.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n68" n="61"/>
        <div xml:id="c1-55" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE PEPEHA, HE MEA E WAIATATIA ANA, KI TE MARAMA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> Marama ! e,</l>
            <l>Te Marama, i haere ake, i raro,</l>
            <l>I to maua nei whaea,</l>
            <l>I a Reretoro.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-56" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TAWHITO.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">tangi</hi> e, te ihu e, whaki whakarere,</l>
            <l>Au anake ra, kei te poti o te ngutu,</l>
            <l>E mate ana roto, ki te tau a te rau,</l>
            <l>Kihai penei, i taku whanaketanga,</l>
            <l>Te houtupu e, kia au iho ai, taku moe ki te whare.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me toko, kia mamao,</l>
            <l>Penei e te hoa, kawhakina taku iti,</l>
            <l>A noho i te au, o Kuri—aropawa:</l>
            <l>A tomokia atu te whare o Miroa,</l>
            <l>A whia au, te whakarewarangi,</l>
            <l>A titi taku rangi, te remu o te toroa,</l>
            <l>A pa ki au, nui whakama noa.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-57" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAARAARA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">ara</hi>, e ara, e tenei pa, e tera pa,</l>
            <l>Kei apitia koe, ki te toto; whakapuru tonu,</l>
            <l>Whakapuru tonu, te tai ki Harihari;</l>
            <l>Ka tangi tiari, te tai ki Mokau;</l>
            <l>Kaore iara, e kimi ana, e whai ana,</l>
            <l>I nga rae ra, piringa hakoakoa;</l>
            <l>Ka ao mai, ka ao mai,</l>
            <l>Te ra ki tua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n69" n="62"/>
        <div xml:id="c1-58" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA HARURU MO TE KURUKANGA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> waia te kanohi, kei te tirohanga atu,</l>
            <l>Nga taumata koe, o Whakapaumahara,</l>
            <l>He manu ko angeau, e taea te rere atu,</l>
            <l>E taea te hokahoka, he parirau moku.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kihai, taku manawa i piri mai ki a au,</l>
            <l>I tarewa tonu atu, te aohau e rere,</l>
            <l>Na runga ana mai, o nga hiwi ra ia,</l>
            <l>Kei tua te tane, e aroha nei a au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E kai-arohi ana i au, ki te whare,</l>
            <l>Ka kino te tane, ki te noho tahi mai,</l>
            <l>Ka motu koe, ko tawiti, ka rau</l>
            <l>Aku mahara, mo te roimata ra, e</l>
            <l>Paheke aku kamo.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-59" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAARAARA, NA OTAKOU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> te ruru, te koukou mai nei,</l>
            <l>Kihai mahitihiti, kihai marangaranga,</l>
            <l>Te upoko nui, o te ruru,</l>
            <l>Terekou,</l>
            <l>He po</l>
            <l>He po</l>
            <l>He ao</l>
            <l>He ao</l>
            <l>He awatea, e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n70" n="63"/>
        <div xml:id="c1-60" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA TE RANGIKAUARIRO TENEI WAIATA TANGI, MO TE
              ARAKAU, I MATE PAREKURA, I A NGATIWHAKAUE ANO.<lb/>
              NO NGATIWHAKAUE ANO HOKI, A TE ARAKAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kumea</hi> atu ra ! e-e</l>
            <l>Toia atu ra, te puhi o te Arawa, ka tere ki raro ra.</l>
            <l>Nau ko-ara, te tau ai, i to tau, i te tau o Toroa.</l>
            <l>Kihai i tatari, kia mene Uenukukopako,</l>
            <l>Kia tae mai ra Te Katahikawera,</l>
            <l>Ka haere ai ra, ki te kawe (a) riri,</l>
            <l>Nga hurihuri manuka, i raro Te Whakarua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>To huruhuru kiwi, e</l>
            <l>To kakahu, e koro, i haere ai ki te mate;</l>
            <l>Nau i a waiho, a te Haupatahi,</l>
            <l>Nau i whakahoki mai, Tautoto ki a au.</l>
            <l>Naku i whakahoha, he moenga mokai,</l>
            <l>I tauwehea ai taua, e-i.</l>
            <l>Waiho ki a wai a taua karakia, koro-koro-riki nei,</l>
            <l>To Atua ra ia, Rongo-mai-wai-iti.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tiu ra ki te muri, e</l>
            <l>Nga haupapa kowhatu, i raro Mangorewa,</l>
            <l>Ki te huaanga nui, kei a tama na Tau,</l>
            <l>Mana pea koe whakahaereere atu, nga whanga e rau o</l>
            <l>Tauranga,</l>
            <l>Hei utuutu haukai, kei a Pu, a Pare, ra ai,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E haere ra, ki te tonga, e</l>
            <l>Nga wai pouri i tua o Tarawera,</l>
            <l>Kei tutuki to waewae, i a Ririwai,</l>
            <l>He hautaonga nui, kei a Tuku-a-hika; e-ei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E ahu ra, ki runga ra, e</l>
            <l>Kei pikitia ai e koe, te hiwi ki te Rangatawhao;</l>
            <l>Puta rawa i Heretaunga, i to huanga, i a Te Rangikoiaanake,</l>
            <l>Hoki kau ana mai, ki te kainga, kaore he taonga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tui ra, ki te muri, e</l>
            <l>Nga hurihuri manuka, i raro o Tumutara,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n71" n="64"/>
          <lg>
            <l>Nga rakau tu iho, i runga Ihoweka,</l>
            <l>Nga wae e rere, i raro Rangitaiki;</l>
            <l>Nga puke tu iho, i runga o Tauaki,</l>
            <l>Kia marama koe, ko te whakamau atu,</l>
            <l>Nga kognutu awa, i raro Whakatane,</l>
            <l>Nga rae, ka rou, i waho Kohi,</l>
            <l>Ki o iramutu,</l>
            <l>Ki a Te Umatu-ura, mana e ho mai, te muri aroha ki</l>
            <l>a taua na i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-61" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA RANGITANE TENEI WAIATA. HE WAIATA AROHA, I
              WAIATATIA, KI PUKE TAWA KEI TE TAHA O TE HUARAHI,
              E MARO MAI ANA I WHAKATU KI MOTUWEKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> piki au, ki runga ki te Tawa,</l>
            <l>Kia marama au te titiro,</l>
            <l>Ki Wharekahokaho,</l>
            <l>Ki te tahu i rangia,</l>
            <l>O te haramaitanga,</l>
            <l>O te kai-rakau,</l>
            <l>Tauaraitia atu ana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-62" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGAITAHU, HE WHAKAPARAHAKO MO TE KAIKORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> mai,</l>
            <l>Nga pito one,</l>
            <l>Ki Waiparapara,</l>
            <l>Ka tuwhera mai;</l>
            <l>I kona hoki au, e paruhi kau ana,</l>
            <l>Naku i kakekake, te hiwi ki Kairuru,</l>
            <l>Kothai rawa te mea e kai, i a au,</l>
            <l>Ko aku kai tawhito, kia taka mai hoki,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia taka mai e, ki roto ki te whanga;</l>
            <l>Kia maru-ahiahi,</l>
            <l>Ka whakatapoko ai i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n72" n="65"/>
        <div xml:id="c1-63" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGAITAHU, HE WAHINE NANA, MO TE
              WHAKARERENGA A TE URUNGAIO I A IA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> mutu ia te horanga, i te Kahu;</l>
            <l>Kei mau ana te ao, ki te Whanga</l>
            <l>Ki te Takupu ra ia, ki a te Uru-ngaio;</l>
            <l>Te hoa i a Heke; kia mohio au,</l>
            <l>Titiwhakahiwa, taku tama, i au;</l>
            <l>Awhe ana i tua ra,</l>
            <l>I taku hemihemi, i-i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-64" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO MUA NA NGAITUMATAKOKIRI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nau</hi> mai, e Tama,</l>
            <l>Ki roto nei taua,</l>
            <l>Ki titiro iho au,</l>
            <l>Taku tonga-rerewha;</l>
            <l>He motoi-taringa,</l>
            <l>No roto i te kopa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Na to whaea,</l>
            <l>Na to tuahine,</l>
            <l>Na Hine-po-rangi,</l>
            <l>He awe toroa,</l>
            <l>No runga i Karewa,</l>
            <l>Nana i unu mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tukua mai kia rere,</l>
            <l>E tomo, e Pa,</l>
            <l>Ki Mirumiru-te-po,</l>
            <l>Te Tatau-o-te-po,</l>
            <l>Ko te whare tena,</l>
            <l>O Ruakumea,</l>
            <l>O Rua-toia,</l>
            <l>O miru-ra-e,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n73" n="66"/>
          <lg>
            <l>O Tu-horo-punga,</l>
            <l>O Kai-ponu-kino;</l>
            <l>Nana koe i maka,</l>
            <l>Ki te apai o te whare, i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tama ma, e,</l>
            <l>Tauwhirotia mai,</l>
            <l>Te waka o te makau;</l>
            <l>Me tuku kia whano,</l>
            <l>Nga mata kurae</l>
            <l>Ki Rua-taniwha, e</l>
            <l>Ki' wawe ia te u,</l>
            <l>Ki Otamaiea,</l>
            <l>Tahuri atu ki tua,</l>
            <l>Ki Onetahua, e</l>
            <l>Te whenua ra, e</l>
            <l>Kihai au i kite,</l>
            <l>E takahia mai</l>
            <l>E Tuki-hawaiki.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-65" type="section" xml:lang="mi">
          <head>
            <hi rend="c">He Tangi Na Te Ikaherengutu.</hi>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Whakatu</hi>, wheratia, e hine</l>
            <l>To ipu whakataha, hei kohu,</l>
            <l>I te wai-roro, no Paritutu;</l>
            <l>“ Hara mai nei koe, ki a au ?</l>
            <l>“ Te anga atu ai ki a Ngapuhi ?</l>
            <l>“ I waiho atu <hi rend="i">ai</hi>, Te Hautapa,</l>
            <l>“ Hei piringa paua, ki Owhiti ?”</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He pu koia, kei taku ringa,</l>
            <l>Kia piki atu au, i Ngamotu,</l>
            <l>Ko nga kainga riri, e Pewa,</l>
            <l>A o tupuna, e manahau ana,</l>
            <l>Taku rakau, ko te Rewarewa,</l>
            <l>I tu ai te whata okaoka ki te rae,</l>
            <l>Ki te Keteiwi, ka hurumutu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n74" n="67"/>
        <div xml:id="c1-66" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn1-67" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole war party as choruses.
                  The rest of the songs are sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> tito au, ka tito au,</l>
            <l>Ka tito au, <hi rend="i">ki a Kupe!</hi></l>
            <l><hi rend="i">Te tangata, nana i hoehoe, <gap reason="unclear"/>te moana</hi>,</l>
            <l>(<hi rend="i">Te langata, nana i topetope, <gap reason="unclear"/>te whenua,</hi>)</l>
            <l>
              <hi rend="i">Tu ke, a Kaputi !</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Tu ke, Mana ! tau ke</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Arapawa !</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Ko nga tohu tena</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">A taku tupuna, a Kupe</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Nana i whakatomene, Tilapua</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka toreke i au, te whenua nei</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-67" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HARI.<ref target="#fn1-67"><hi rend="sup">*</hi></ref></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Tama</hi>, te uaua, e,</l>
            <l>E Tama, te uaua, e,</l>
            <l><hi rend="i">E Tama, te maroro</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ina hoki ra, te tohe a te uaua, na</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Kei taku ringa, e mau ana</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Te upoko, o te kawau tataki !</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Hi ! he ! ha !</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n75" n="68"/>
        <div xml:id="c1-68" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA MO TE AROHA KI TE TANGATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te korero, e,</l>
            <l>Tarawautia nei,</l>
            <l>Ko au, ka irihia, ki</l>
            <l>Te poti o te ngutu.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Mauria e Ura,</l>
            <l>Oku koha korero.</l>
            <l>Mokai te ngakau, i,</l>
            <l>Whakawairangi ai,</l>
            <l>Whakarongo, e taku ngakau,</l>
            <l>Ki oku korero.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He tupeha taua,</l>
            <l>Ka rangona, e te tini.</l>
            <l>I hoki te rongotoa,</l>
            <l>O Te Mutu, i te ripa,</l>
            <l>Na roto, i pirangi,</l>
            <l>Hei tino tau iho.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei te ao e rere,</l>
            <l>Ko toku rite ia,</l>
            <l>E karawhiua ana,</l>
            <l>Te ripa, ki Wharekawa,</l>
            <l>Ka mauru, te aroha,</l>
            <l>Ki taku hoa moenga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Na wai, hoki te mea,</l>
            <l>Ka makaurautia,</l>
            <l>Ki tau wahine,</l>
            <l>Ki te punga,</l>
            <l>I mau ai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n76" n="69"/>
        <div xml:id="c1-69" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA TUPAEA MO TONA TEINA MO KOROHIKO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te whetu, kapokapo ana mai,</l>
            <l>Ko Meremere ano, taku e hiko atu;</l>
            <l>Tauhokai ana, Kopu, i te ata,</l>
            <l>Ko taku teina tonu, tenei, ka hoki mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku tira kahurangi, ka makere i a au;</l>
            <l>Naku i tuku atu, i te hina pouri,</l>
            <l>Nga titahatanga, i waho te Tahua, e whano ana ra ki te</l>
            <l>kawea riri,</l>
            <l>Kia tu mai koe, i mua i te upoko, i te whana tuku-turi, i</l>
            <l>te nui a 'Ti Tahu;</l>
            <l>Kia puhia koe, te ahi a te Tupua;</l>
            <l>Kia whakamuraia, te paura, o tawhiti,</l>
            <l>Kia whakatauki, aue he mamae, he mamae ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haehaea koe, ki te mira o tawhiti,</l>
            <l>Kia rewa to hinu, ki roto o Kaituna;</l>
            <l>Iri mai, e Pa, i runga i te ata-mira,</l>
            <l>Kupa mai, e te hoa, kia rongo atu au i te takiritanga o te</l>
            <l>ata na;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me whakahoki koe, nga Matatahuna, i waho Tauranga,</l>
            <l>Ma o potiki, koe hurihuri iho, ki te papa o te waka;</l>
            <l>Ki titiro au, to kiri rauiti;</l>
            <l>To mata i haea, ko te toroa a tai;</l>
            <l>He toroa tataki, no runga i Karewa, na.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n77" n="70"/>
        <div xml:id="c1-70" type="section">
          <head>HE TANGI NA TE HEUHEU.<note xml:id="fn1-70" n="*"><p rend="indent">Sung upon the occasion of the Governor quitting Taupo in 1819.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> te marino, horahia i waho;</l>
            <l>Tarenga haki mai, nau, e Kawana,</l>
            <l>Tae rawa te uira, te tihi ki Tongariro,</l>
            <l>Maunga rahiri nau, e Kerei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Nunumi kino ana, te pikinga i Kaiwhare ra,</l>
            <l>Aha to te kanohi ? te hoki mai whaka-muri, e,</l>
            <l>‘A ringa atu, te waikamo i roto ra, e,</l>
            <l>Paheke nui ana, ko te ia, e huri o Taupo ra, e.</l>
            <l>Ko te rite i au, e, naku nei, whakaupa</l>
            <l>He whakautanga rau; te iri noa atu.</l>
            <l>Te tiwai haere, nou na, e Te Kupa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hei kawe ki tawiti, noho ana i te rae</l>
            <l>O Horotiu ra, kia tomokia atu, te whare, i a Mata,</l>
            <l>Kia whakaata mai, ki te kahu rinena;</l>
            <l>Kia tararo au, te remu o te hiraka.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-71" type="section">
          <head>HE MATA.<note xml:id="fn2-70" n="†"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole assembly as a chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> kowhiti te marama,</l>
            <l>I te taringa atu,</l>
            <l>Ki a Te Waka,</l>
            <l><hi rend="i">E i te kai-rakau</hi>.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Keria he toke,</l>
            <l>Keria he toke,</l>
            <l><hi rend="i">A hei toke toke hi tuna</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kaipuku ma-ahau, e</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Kawiti, te toke, toke</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n78" n="71"/>
        <div xml:id="c1-72" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn1-71" n="*"><p rend="indent">Sung by the Native Allies after the fall of the Ruapekapeka, when they
                  found, amongst the killed of the enemy, a bald-headed and deformed heathen
                  priest of the name of Te Whao.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hanga</hi> ra, he patu tutai, na,</l>
            <l>Kati ano ra, <hi rend="i">e Kawana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te utu mo nga tupapaku</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ko nga rarangi maunga, o Tawatawhiti</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Utaina atu, utaina atu hoki, a</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Te Whao, ki Akarana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Upoko moremore</hi>,</l>
            <l>E wha, <hi rend="i">ka ao te ra</hi>, e rima, <hi rend="i">ka ao le ra</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Mei tata ki te whakangarungaru o Ponga</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka ao te ra</hi>,</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-73" type="section">
          <head>HE HARI.<note xml:id="fn2-71" n="†"><p rend="indent">This is the original of the last war-song. Another illustration is thus
                  afforded of the manner in which the Natives adapt ancient poems to modern
                  occasions.</p><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole assembly as chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kati</hi> ano ra, <hi rend="i">e, Te Matatahi</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te utu mo nga tupapaku</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ko te rarangi maunga, o Tawatawhiti</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Utaina atu, Tuwhangai</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tapamoremore, ki Hauraki</hi>,</l>
            <l>E wha, <hi rend="i">ka ao te ra</hi>, e rima, <hi rend="i">ka ao te ra</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Mai tata, ki te whakangarungaru o Ponga</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka ao te ra</hi>,</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n79" n="72"/>
        <div xml:id="c1-74" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA OTAKOU. HE KARAKIA TAMARIKI KIA WHITI TE RA,
              ME KA HERE KI TE KAUKAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Upoko</hi>,</l>
            <l>Upoko,</l>
            <l>Whiti te ra,</l>
            <l>Hei kai mau, te kutu o taku upoko,</l>
            <l>Upoko,</l>
            <l>Upoko,</l>
            <l>White te ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-75" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA TE NGATIAWA. HE KARAKIA TAMARIKI, KIA WHITI
              TE RA, ME KA HAERE KI TE KAUKAU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">whiti</hi>, e whiti, e taku ra</l>
            <l>E para, e para, e taku ra</l>
            <l>To tupuna, i ho mai, i te rangi i tua.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-76" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn1-72" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole war party as a chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tahuri</hi>, tahuri</l>
            <l>Tahuri, e Te Kapa,</l>
            <l>Tahuri, e Rongomaiwhiti,</l>
            <l>Ko to arero <hi rend="i">tena</hi></l>
            <l><hi rend="i">E whatero, i mua ra</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I o rangi koroke</hi>;</l>
            <l><hi rend="i">Whakakapo-aitia</hi>;</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kei te pahu taua, hu, a.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n80" n="73"/>
        <div xml:id="c1-77" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn1-73" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole assembly as a chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice.—In January, 1847. Heke came to
                  Korerareka to meet the Governor, who refused to receive him except on board
                  a man-of-war. Heke and his tribe then sang this song to show their distrust;
                  and that he would not venture on board a man-of-war.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> atu, ki te pai,</l>
            <l>A Potatau.</l>
            <l>“He pai ranei ?”</l>
            <l>“He <hi rend="i">kahore ranei</hi> ?”</l>
            <l>“He pai ranei ?”</l>
            <l>“<hi rend="i">He kahore ranei</hi> ?”</l>
            <l><hi rend="i">He whakanewhanewha</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I aku mata</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Kia ware ai au</hi>;</l>
            <l>“<hi rend="i">Ko wai au, kia ware</hi> ?”</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-78" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA HE KAUMATUA O NGATIAWA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">ua</hi> E, te ua ua mai, i waho na;</l>
            <l>Hei roto nei au, whakawairau ai.</l>
            <l>He ra ka tautau, ki runga o Kaitangi,</l>
            <l>Ka tohu au, e ko te hoa, ka wehea,</l>
            <l>I pupuke a wai, te roimata i aku kamo,</l>
            <l>Ma wai e whai atu, tona kaiheuea,</l>
            <l>Tona kainga hoe, ka eke kei Toka-puta,</l>
            <l>Kei roto kei te Ahuru, kei whitia i raro ra,</l>
            <l>Kei te kai a kiri, ka hoki mai ki a au,</l>
            <l>Ka whano ano koe, ka whano, ka oti atu;</l>
            <l>Ka waiho au, e te tau, kia karangi ana;</l>
            <l>Te hekenga i te Tutu,</l>
            <l>Ka hinga au, ka turori.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n81" n="74"/>
        <div xml:id="c1-79" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA TE KAKARIKI, TENEI TANGI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">te</hi> kaka ! e rere atu ra ra, ho mai aku kura,</l>
            <l>Naku ano aku kura, i tiki ki te motu tapu, na Tinirau.</l>
            <l>Torete kaureke, torete kaureke.</l>
            <l>E te kaka, e rere atu, ra, ra,</l>
            <l>“E rere ana koe ki hea ?”</l>
            <l>“E rere ana ki Poutahi ?”</l>
            <l>“E rere ana ki Puke-wanake ?”</l>
            <l>“Ki te kawe korero ki a Te Iripa ?”</l>
            <l>Kahore hoki au, e aha atu nei, ki a koe;</l>
            <l>Ka tu au, i te rahui whakaioio, na Toko-ahu;</l>
            <l>Tenei au, kei te ruhi noa, kei te ngenge noa,</l>
            <l>Ta te raumati hanga. Torete kaureke, torete kaureke.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-80" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA TAUA NA KAUTU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi>, aue,</l>
            <l>Aku matua e,</l>
            <l>Tata tu te ran o to patu,</l>
            <l>E Kohutu, kia whakaputa i te whana kai tangata</l>
            <l>E Kore au e aha atu ki te toa</l>
            <l>O Tuterangiwhakataka. Ka riro</l>
            <l>O Te Matau, ko nga paetauarai o Taranaki.</l>
            <l>I hoki mai koutou, ki te aha ?</l>
            <l>Noho hu ana,</l>
            <l>Hoki matou.</l>
            <l>To korokoro</l>
            <l>E Karewa, whakaora i Ngatiruanui.</l>
            <l>Te tuwhera to riu</l>
            <l>E Kaokao, kia ripia iho, ki te rau o te panakenake.</l>
            <l>E wawa kau ake nei, nga kowhatu</l>
            <l>O Waitara. Ko nga kutu</l>
            <l>O Rangihawe,</l>
            <l>Ko nga roro; O te Onemihi, te kai a Mounga.</l>
            <l>O Tamahiri, taku tohetohe tatangi.</l>
            <l>Hu kau ana, te roro, i aku niho.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n82" n="75"/>
        <div xml:id="c1-81" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA PATU PAKAKE.</head>
          <lg>
            <l>To ana te pakake,</l>
            <l>Ki ro te wai;</l>
            <l>Kume ana Te Koreke,</l>
            <l>Ki uta.</l>
            <l>Ka tangi, te pakake,</l>
            <l>Aue ! taukiri !</l>
            <l>Kei te patua au,</l>
            <l>Hei puru rourou,</l>
            <l>Mo te pari-whakatau.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-82" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TUA, MO TE TANE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tohi</hi> ki te wai no Tu;</l>
            <l>Whano koe.</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te hopu tangata,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te piki maunga,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai, tangaengae,</l>
            <l>Mo te tama nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whano koe</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Kia riri ai,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Kia niwha ai,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te patu tangata,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te tomo pa,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n83" n="76"/>
          <lg>
            <l>Ki te patu whakaara,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te tu parekura,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Kia riri ai,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Kia toa ai,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mau patu,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mau tao,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te riri,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te toa,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mau patu kowhatu,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mau taiaha,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai, tangaengae,</l>
            <l>Hei whakatupu tangaengae,</l>
            <l>Mo te tama nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whano koe,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki nga maunga nunui,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki nga rakau whakahihi,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki nga rakau whakahihi o te wao,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai tangaengae,</l>
            <l>Hei whakatupu tangaengae,</l>
            <l>Mo te tama nei.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n84" n="77"/>
          <lg>
            <l>Whano koe,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki nga ngaru teitei, o te moana,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Kia turakina i tai,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai tangaengae,</l>
            <l>Hei whakatupu tangaengae,</l>
            <l>Mo te tama nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whano koe,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mahi kai, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te hanga whare nui, mou,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te hanga waka taua,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te karanga pahi,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te whakatupu kupenga, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te hi ika, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te hao mahi, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai tangaengae,</l>
            <l>Hei whakatupu tangaengae,</l>
            <l>Mo te tama nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E ahua mai ra,</l>
            <l>Te toro, i a Kiharoa,</l>
            <l>Hei kawe rawa, i a au,</l>
            <l>Ki te one, i Rangaunu,</l>
            <l>Kei te rerenga, ki te Po;</l>
            <l>Ko wai au ka kite.</l>
          </lg>
          <note xml:id="fn1-77" n="*">
            <p rend="indent">No te nohinohinga o te tamaiti, ka tapahia tana tangaengae, e tona
                matua, na katahi, ka karakatia ia, kia ora ai, kia toa ai, kia kaha ai.</p>
          </note>
        </div>
        <pb xml:id="n85" n="78"/>
        <div xml:id="c1-83" type="section" xml:lang="mi">
          <head>TENEI ANO TE TUA, MO TE WAHINE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tohi</hi> ki te wai, no Tu,</l>
            <l>Whano koe,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te mahi kai, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te whatu puweru, mou,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te whatu kaitaka, mou,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te karanga pahi,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te waha wahie, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Ki te keri mataitai, mau,</l>
            <l>Tangaengae.</l>
            <l>Me ho mai tangaengae,</l>
            <l>Hei whakatupu tangaengae,</l>
            <l>Mo te tapairu nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E ahua mai ra,</l>
            <l>Te toro, i a Kiharoa,</l>
            <l>Hei kawe rawa, i a au,</l>
            <l>Ki te one, Rangaunu,</l>
            <l>Kei te rerenga, ki te Po;</l>
            <l>Ko wai au ka kite.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-84" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HAKA.</head>
          <lg>
            <l>I <hi rend="sc">taia</hi> to moko ki te aha?</l>
            <l>
              <hi rend="i">E te tahuri mai ai ?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">E te karanga mai ai ?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Aua ko te waha kia ki</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Haere ra e te iwi.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n86" n="79"/>
        <div xml:id="c1-85" type="section">
          <head>KO TE HAKA A TAHATAHA, TE WAHINE A TE UIRA TE
              RANGATIRA O NGATI-POU.<note xml:id="fn1-79" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha ra he kai, ma te tuna o te raupo,</l>
            <l>
              <hi rend="i">E anga mai ai?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Aha! ha!</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Ko nga mongamonga o nga wheua o Tawhiroi,</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Whiua ki Whangape, ki reira whiriwhiri ai, kia pahoho.</hi>
            </l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I, i, i,</l>
            <l>Me whakatapu ranei?</l>
            <l>
              <hi rend="i">Me whakanoa ranei?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Me whakatapu ranei?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Me whakanoa ranei?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Me marau ki Kariwha, kia manana ake ko te puhi-tuna,</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">He' rino;</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">He tuna ha,</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">A te kai a te koioio.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-86" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MATAARA PA NA NGAPUHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kapakapa</hi> tu ana te uira i runga i Hikurangi</l>
            <l>Ka whati ra te tihi ki Tuawera, ka tarehua</l>
            <l>Ungatahu, ungatahu</l>
            <l>Waihoa ra he kai whakapukepuke i era whenua,</l>
            <l>Kia whakamau au e te tatao i roto i Hokianga;</l>
            <l>Ka whai te riri.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n87" n="80"/>
        <div xml:id="c1-87" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA TE POUMUA, MO TANA MARA, MO PUWHENUA
              I MATE I TE ATUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> mara rongo nui, ka ngaro koe i a au, e-i</l>
            <l>I mate ano koe, i amohia e au ki te tao.</l>
            <l>Kore aku hara nui ki a koe,</l>
            <l>E rere i te rangi e i, e tae au ma-hau.</l>
            <l>E tere i te wai e i, e tae au ma-hau.</l>
            <l>Te tokotoru e haere nei, e tae au ma-hau.</l>
            <l>Aianei kia ngaro a Te Papa, kia motu Hawaiki.</l>
            <l>He aha kei aku ringa, kei Onehunga, kei Onetuakina, e i</l>
            <l>Hua watu, ka tukua ko tou hau, he mouri</l>
            <l>Hua makaka, ka tukua ko tou hau, he mouri</l>
            <l>E tama, a Rukutia hoaina mai e koe,</l>
            <l>Manawa i te huri papa e i.</l>
            <l>Kia ea ake to ika, he koropupu.</l>
            <l>He mango ro wai ata, te ika o te mara, e i</l>
            <l>Ka hua au e te hoa, me atawhai iho to taua kainga moku</l>
            <l>Maku e hapai, ki runga o nga iwi,</l>
            <l>Tae kau te rongo ki a Tama-a-maru-kainga mo a maua</l>
            <l>korero, e i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n88" n="81"/>
        <div xml:id="c1-88" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE NGERI, NO NAMATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Rangi</hi>,</l>
            <l>E Papa,</l>
            <l>Ka wehe ra te makau i a au.</l>
            <l>E, mei pewhea te tau, i mawehe atu ai o tatou kiri</l>
            <l>Pipiri ai;</l>
            <l>E whakatae ana koe i taku kanga,</l>
            <l>Kia taea,</l>
            <l>E no mua ra, nga hara, whakapiri tonu,</l>
            <l>Ka tahi nei ka puaki.</l>
            <l>Tini ki te uru,</l>
            <l>Kaore noa iho ano;</l>
            <l>Tini ki te tonga,</l>
            <l>Kaore noa iho ano;</l>
            <l>Tana hokinga mai,</l>
            <l>Waiho kino ana i a au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E tama ma,</l>
            <l>E hine ma,</l>
            <l>Me pewhea ra tatou,</l>
            <l>Me tango mai ki te patu a Tawake;</l>
            <l>Me ri ake ki te mangemange,</l>
            <l>Kei tae au, kei titiro,</l>
            <l>E ko te arohirohirotanga mai o te wairua o te makau,</l>
            <l>E tenei ake nga rangi, e hoki ai,</l>
            <l>Kati ra, waiho au, i te rae kainga hau</l>
            <l>Au, ki Tapapa</l>
            <l>Ki reira tu kau ai,</l>
            <l>Me he rakau mamore, au nei</l>
            <l>Tu tonu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n89" n="82"/>
        <div xml:id="c1-89" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NO NAMATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te au ahi,</l>
            <l>Kokiri ana ia i te pae,</l>
            <l>O Tautari i runga.</l>
            <l>Kei hoki te koha,</l>
            <l>Ki taku matua.</l>
            <l>Naku i whakaupa,</l>
            <l>Ki te koraki huinga mai,</l>
            <l>A oku hoa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hara mai, e Te Tuhi,</l>
            <l>Kohari rawa,</l>
            <l>Koe, i a au.</l>
            <l>E te manawa i raro,</l>
            <l>Tenei ka irirangi,</l>
            <l>Kei runga ia,</l>
            <l>Kihai tau iho,</l>
            <l>Kia tamirotia,</l>
            <l>Kia pine mai;</l>
            <l>E kaka tonu ana.</l>
            <l>E ai te ao rere,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hoki atu, e Rehu,</l>
            <l>Nga uru rakau,</l>
            <l>Ki Tuhora ra.</l>
            <l>Kei tata mai e;</l>
            <l>Mau wehi rawa,</l>
            <l>Ki taku moenga;</l>
            <l>Ka hira taku mate,</l>
            <l>I te parekura,</l>
            <l>I Orona.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei whea, he</l>
            <l>Haerenga?</l>
            <l>He wairua po;</l>
            <l>Kia tangi au;</l>
            <l>Te tu tahi atu,</l>
            <l>Te rarua haere.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n90" n="83"/>
        <div xml:id="c1-90" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA MOKONUIARANGI, MO TANA TAMAITI, MO
              TE KURU-O-TE MARAMA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> mai ra,</l>
            <l>I te anuanu</l>
            <l>I te matao.</l>
            <l>‘A tuhi to toto,</l>
            <l>Ka rapa i te rangi,</l>
            <l>He uira,</l>
            <l>He kanapu,</l>
            <l>Te tohu o te ariki.</l>
            <l>Ra pea koe kei roto te wai tapu,</l>
            <l>Kei te toka tu ki waho,</l>
            <l>Te kawa i a Aitu;</l>
            <l>Te kawa i a Maru;</l>
            <l>I to atua ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Na koutou ra,</l>
            <l>Kei whakahi ki te uru, ki</l>
            <l>Nga iwi nunui,</l>
            <l>Kia peratia Hauraki,</l>
            <l>Me Ihumotomotokia,</l>
            <l>Me Maikukutea.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Na te ngaru, i ta</l>
            <l>Ki te one pae ai,</l>
            <l>Na tona rite, he hinganga ika kei te akau;</l>
            <l>He paenga whakairo,</l>
            <l>Ki roto o Kaiweka,</l>
            <l>I te rahi a 'Ti-Ue;</l>
            <l>I a Te Aramoana,</l>
            <l>Nana i ue mai,</l>
            <l>I maunu atu ai, Te Kuruotemarama i</l>
            <l>Nga tapiri o Rehua,</l>
            <l>Na-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n91" n="84"/>
        <div xml:id="c1-91" type="section">
          <head>HE KEKA, NA KOROPANGA, MO ANA TAMARIKI.<note xml:id="fn1-84" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the whole assembly as a chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l>Ko taku</l>
            <l><hi rend="i">Kai, ko Ngapuhi</hi>,</l>
            <l>Ko taku</l>
            <l><hi rend="i">Kai, ko Ngati Paoa, na</hi>,</l>
            <l>’<hi rend="i">Ana taku tamaiti</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Whakataki ora ki te motu</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Tunu atu ai</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Hei ora mona, ki tona whenua kerikeri pipi atu ai.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Hei</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hei</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Hei keri-keri pipi, i.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-92" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, A NGARARAUHE, MO TONA WAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> Tawera, i hara mai koe na; te tapu i a Tane,</l>
            <l>Koua whakarerea.</l>
            <l>He aha, te kai e,</l>
            <l>I tangi ai te atua?</l>
            <l>Ko te panepane,</l>
            <l>O Manawawhiti?</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me titore,</l>
            <l>Ki Hawa-Hapuku ra,</l>
            <l>“Hei uta”</l>
            <l>“Hei tai”</l>
            <l>Me aha i te tapu?</l>
            <l>Ka mate taku waka;</l>
            <l>Raparapateuira,</l>
            <l>He upoko rakau,</l>
            <l>Ka mate koe, waka, i.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n92" n="85"/>
          <lg>
            <l>Tenei au te noho nei. Tera waka te kaihau ra,</l>
            <l>Kei Papakura, i.</l>
            <l>Nau mai, e waka,</l>
            <l>Ki' tarorea koe, ki Rakatuwhenua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Nga pikitanga,</l>
            <l>Kei te Tuahiwi,</l>
            <l>Kia hoki mai ai,</l>
            <l>E waka ki uta ra, ka u atu ana,</l>
            <l>Kei a Kapiti.</l>
            <l>Tenei taku waka,</l>
            <l>Te waiho i te motu, hei poupou harore,</l>
            <l>Ki Kapakapanui ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku matua e!</l>
            <l>He matua rakau, hei matua moku! kia whitikia,</l>
            <l>Kei Raukawa.</l>
            <l>Ko Manawaunuhia,</l>
            <l>Ko Manawataretare,</l>
            <l>Ho ake i o popo!</l>
            <l>E-e,</l>
            <l>Waka, a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-93" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A TIAIA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">rere</hi> e te ao, e kume i runga ra.</l>
            <l>Ko au, ki raro nei,</l>
            <l>Mihi wairua ai.</l>
            <l>Waiho ra mota,</l>
            <l>Kia taria ake ka tae nga tohu,</l>
            <l>O te tau ka wehea.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei hua mai koutou,</l>
            <l>E noho pononga ana tenei, kua wharangi.</l>
            <l>Aku rongo kaia i maua e 'Raha,</l>
            <l>Te tihi ki Whakatara; ai rawa he korero,</l>
            <l>Te runanga taua, nau na, e Tuiri;</l>
            <l>Tu ana i te ia o Arowhena, i raro,</l>
            <l>Ki a koe e Nini, kia whakarikaia,</l>
            <l>Te piau tawhiti.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n93" n="86"/>
        <div xml:id="c1-94" type="section">
          <head>HE HAKA, NA TE PANEIRI, MO TE KORE TAONGA O RATOU,
              MO TE RAUPARAHA.<note xml:id="fn1-86" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki e, te whakama noa i au, ki te kore hanga, mo</l>
            <l>Te Rauparaha, e i</l>
            <l>Me huri noa</l>
            <l><hi rend="i">Iho ki raro ra</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Aha ha</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Hekeheke ana mai, i runga i aku kaikamo</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Hekeheke ana mai, i runga i aku kaikamo</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Ko nga tai tu au, e kume, i te moana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ko nga tai tu au, e kume, i te moana</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">E huaki nei, te wai o raro, a.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-95" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE PATERE, A HINE-I-TURAMA, MO TE KORERO TEKATANGA,
              A TE ARA, KUA HAPU IA I TONA PUHINGA AI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">noho</hi> ana, i toku taumata i Tiheia;</l>
            <l>E papaki kau ana te paihau o te manu,</l>
            <l>Mei tata mai, ki taku taha,</l>
            <l>E peia ake, te tinana, i raro.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia riro mai taku ipu whakairo, ko Te Heuheu;</l>
            <l>E tatangi kau ake nei, te korokoro</l>
            <l>Ki te hokowhitu, a Ngati Waipare.</l>
            <l>I whakatapua, ki te aha, te Hautapa,</l>
            <l>Tika ko au ’nake, kai nei, te roro o Takeke;</l>
            <l>Kai atu,</l>
            <l>Whakairi atu, ki te pataka;</l>
            <l>Kai atu Pateko,</l>
            <l>Ko te kai ra, i koroa atu, e te ngakau, ko Tukino.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n94" n="87"/>
          <lg>
            <l>Kia utaina ki te tiwai, e rere ai ki tawhiti,</l>
            <l>Kia ui tauhou au, ki Whakaari,</l>
            <l>Kei te puke tapu ki Paepae-Aotea;</l>
            <l>Kia taroia te moana, e aku paki, Whangara ko Matioro.</l>
            <l>Kati hoki te whakaupa, ki te noho,</l>
            <l>Ka toi au ki Hawaiki,</l>
            <l>Ki te kai ra, i rari noa mai, te raweketia e te ringaringa</l>
            <l>Me whakatangi te korowhiti, ki Tauritoatoa, ki a Te Ngahue,</l>
            <l>Ki Matakawa, hei a Pori-o-te-rangi;</l>
            <l>Ko te au ra, i nohoia e te takupu, ko te Whaiapawa:</l>
            <l>Kia ope noa te kutukutu,</l>
            <l>Kia ope noa te whakairoiro,</l>
            <l>Hei ngari mo maua, ko taku tamaiti poriro;</l>
            <l>Mo tuwairua,</l>
            <l>Mo paki kau noa atu, e te ngutu o te tangata.</l>
            <l>Nau mai hoki ra ae, e te iwi kia kite koe i te wharewhana-</l>
            <l>unga-tamariki.</l>
            <l>Ka whakaarorangi tenei ki Tikirau, ki a Te Putahou,</l>
            <l>E nonoi atu ana ki te Kahamakaurau, ki a Te Hoatiki,</l>
            <l>Kia pehia mai taku tua, ki te kape-Rawhiti.</l>
            <l>Mikiha.</l>
            <l>Makora te matarae, ki Whangaparaoa, ko Te Wewehi-o-te-</l>
            <l>rangi,</l>
            <l>E aki kau ana, te tai ki Ahuriri,</l>
            <l>Ko te rawa hoki, e Whata, i whakaihia ai toku kiri.</l>
            <l>Mei tutakina e namata, kia karapipiti;</l>
            <l>Ako rawa ake ki te mahi a te tui,</l>
            <l>Kei te ngutu koikoiareke, kei tahora;</l>
            <l>Mokai taku whaea i riro atu na,</l>
            <l>I waiho ai, hei hikihiki taua, ki te ihu o Paua-nui-a-te-</l>
            <l>haupu-pararaki,</l>
            <l>To peha taua, e Te ’Kiri-Rarauhe, ki te rangi,</l>
            <l>Ka too poriro au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Moe atu ana aku kanohi, ki a Tukorehu;</l>
            <l>Ki te hunga nana i takitaki taku mate, ka ea.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n95" n="88"/>
          <lg>
            <l>Waipoua, kati ra te whakakeke noa, i te pakanga;</l>
            <l>Uatakitia, te hapai o Taetae-o-Maui;</l>
            <l>Kia tipoa, te tihi ki Tongariro ki a Matotoru,</l>
            <l>E rua aku ringa, ki te here mai, i te aitanga</l>
            <l>A Tuwharetoa, hei kai e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I au ra e Weu ma, i te pani-taua, e takoto nei te mamae,</l>
            <l>me he ngau-atua.</l>
            <l>E tatari noa atu ana, ki a Te Ware-Aorere,</l>
            <l>Ma Taratuahu, e ranga mai te muri raro,</l>
            <l>Me whakatakoto ki te ngaro tangata, ki Hauraki ki a Tu-</l>
            <l>te-rangi-a-nini;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hei arataki, ki te rerenga wairua, ki a Miru, ki a Te Hotete,</l>
            <l>Kia pehia mai te kuri-awa-rua,</l>
            <l>Mo te makariri e totope nei te hukarere,</l>
            <l>Nga taritari o Matariki;</l>
            <l>Te anga atu, ki Tokerau,</l>
            <l>Ki te hunga, kai i a koe,</l>
            <l>Kei te mate hau kore noa, te nui ware,</l>
            <l>Ka whanatu au, ka tipi ki Taranaki, ki a Te Haukopa.</l>
            <l>He koro, ka tutuki, ki te Moana-Pounamu ki a Pairo,</l>
            <l>Ka pai ano au, ki te tihotihoi,</l>
            <l>Ki te makihoi,</l>
            <l>Ka te pakitua, i aku ringa,</l>
            <l>Ka te whakaihi, ki te hihi o te ra;</l>
            <l>E whatu koutou, e Horo ma, i te kahu, o te ao-marama,</l>
            <l>Kia whakatihake au, i te roa o te whenua,</l>
            <l>Hei paki-waitara kau atu,</l>
            <l>E kokoia, e Ara, e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n96" n="89"/>
        <div xml:id="c1-96" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA NGATIAPA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hine</hi> aku,</l>
            <l>I to kunenga mai i tawiti,</l>
            <l>I te whakaringaringa, i te whakawaewae,</l>
            <l>I te whakakanohitanga,</l>
            <l>Ka manu, e hine,</l>
            <l>Te waka i a Ruatea, ko Kurahaupo,</l>
            <l>Ka u mai taua, te ngutu Whenua-Kura;</l>
            <l>Poua iho te whare Rangitawi,</l>
            <l>Tiria mai te kumara,</l>
            <l>Ka ruia mai te karaka, ki te tai ao nei;</l>
            <l>Kapua mai e Hau, ko te one ki tona ringa,</l>
            <l>Ko te tokotoko o Turoa, ka witi i te awa, ka nui ia, ko</l>
            <l>Whanganui.</l>
            <l>Tiehutia te wai, ko Whangaehu.</l>
            <l>Ka hinga te rakau, ko Turakina.</l>
            <l>Tikeitia te waewae, ko ’Tikei:</l>
            <l>Ka tatu e hine, ko Manawatu,</l>
            <l>Ka rorowhio nga taringa, ko Hokio,</l>
            <l>Waiho te awa iti, he ingoa mona ki Ohau.</l>
            <l>Takina te tokotoko, ko Otaki,</l>
            <l>Ka mehameha, e hine, ko Waimea.</l>
            <l>Ka nghae nga pi, ko Waikanae.</l>
            <l>Ka tangi ko te mapu, e hine,</l>
            <l>Ka kite koe, i a Wairaka;</l>
            <l>Mata-poutia,</l>
            <l>Poua ki runga,</l>
            <l>Poua ki raro,</l>
            <l>Ka rarau e hine.</l>
            <l>Ka rarapa nga kanohi, ko Wairarapa,</l>
            <l>Te rarapatanga, o tou tupuna, e hine.</l>
            <l>Ka mohi ki te ao, ko te Pae-a-whaitiri.</l>
            <l>Kumea ki a Warea-kai-tangata, ki waho ki te moana,</l>
            <l>Hanga te paepae, poua te pou wkakamaro o te rangi;</l>
            <l>Ko Meremere.</l>
            <l>Waiho te wanau, ko te Punga-o-te-waka,</l>
            <l>Ko te Haumea,</l>
            <l>Ka tika, whakamutu, e hine.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n97" n="90"/>
        <div xml:id="c1-97" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO NGAITAHU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tira</hi> haere roa ki te tonga,</l>
            <l>Ka marama tahi atu, ka marama tahi mai;</l>
            <l>Hoki rawa mai koe, ka rua-tangatatia;</l>
            <l>Kei mau mai koe, kei te kopeo.</l>
            <l>Ka toihi waewae o Kewa, kei te Kiekie,</l>
            <l>Kei te kainga, i a Kaitaruru,</l>
            <l>Ki tera wehenga, o Ngati-Hinehau:</l>
            <l>Ki Waiariki, whakawai ai.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-98" type="section">
          <head>KO TE TAU TENEI I TOIA MAI AI A TAINUI, KI WAHO O
              TE WAO NUI A TANE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Toia</hi> Tainui,</l>
            <l>Tapotu ki te moana,</l>
            <l>Ma wai e to?</l>
            <l>Ma te whakarangona atu.</l>
            <l>He tarawa i Nuku;</l>
            <l>He tarawa i Rangi,</l>
            <l>Tinia,</l>
            <l>Monoa.</l>
            <l>Nau mai,</l>
            <l>Nau mai,</l>
            <l>Ka kau taua;</l>
            <l>I te awa tuatahi,</l>
            <l>I te awa tuarua;</l>
            <l>Kia matakitakina koe,</l>
            <l>E te tini, o te tangata.</l>
            <l>Naku, koe, i tiki atu,</l>
            <l>Ki te wao nui a Tane.</l>
            <l>Mingoi e Tane,</l>
            <l>Rangahau e Tane.</l>
            <l>Koakoa e Tane.</l>
            <l>Turuturu haere ana mai,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n98" n="91"/>
          <lg>
            <l>Te wai, o te waha</l>
            <l>O Marama,</l>
            <l>E takina ana mai,</l>
            <l>E te komuri hau,</l>
            <l>Na runga mai o Waihihi.</l>
            <l>Turukiruki</l>
            <l>Panekeneke</l>
            <l>Ihu o waika</l>
            <l>Turukituruki</l>
            <l>
              <hi rend="i">Panekepaneke</hi>
            </l>
            <l>Turukituruki</l>
            <l>
              <hi rend="i">Panekepaneke</hi>
            </l>
            <l>Oioi te toki whanapou</l>
            <l>
              <hi rend="i">a</hi>
            </l>
            <l>Whanapou</l>
            <l>
              <hi rend="i">a</hi>
            </l>
            <l>Takitakina, a</l>
            <l>Takinakina, a</l>
            <l>
              <hi rend="i">Takitakina, i te rangi whanapou</hi>
            </l>
            <l>Haere mai, haere ma-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Haere mai, haere ma-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Haere mai, e Ta-<hi rend="i">ane</hi>,</l>
            <l>Kia kawea ko-<hi rend="i">oe</hi>,</l>
            <l>Tera whenua-<hi rend="i">ua</hi>,</l>
            <l>Tera moa <hi rend="i">ana</hi>;</l>
            <l>Waiho atu a-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Mau e ki ma-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Taraia he ho-<hi rend="i">oe</hi>,</l>
            <l>Taraia he wa-<hi rend="i">aka</hi>,</l>
            <l>Kia pa-<hi rend="i">ai;</hi></l>
            <l>Tu te tau i-<hi rend="i">ihu</hi>,</l>
            <l>Tu te tau ra-<hi rend="i">apa</hi>,</l>
            <l>Patatai-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Ake ma-<hi rend="i">ana</hi>,</l>
            <l>Ki raro ne-<hi rend="i">ei;</hi></l>
            <l>Whati-<hi rend="i">ia</hi>,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n99" n="92"/>
          <lg>
            <l>Te hu-<hi rend="i">huki</hi>,</l>
            <l>Te hu-<hi rend="i">huki</hi>,</l>
            <l>Mo te i-<hi rend="i">ika</hi></l>
            <l>Tapu, o te mane-<hi rend="i">ea:</hi></l>
            <l>Te ika, i karangatia, ki te tai o Rangiri-<hi rend="i">iri</hi>.</l>
            <l>E ku-<hi rend="i">ui</hi>,</l>
            <l>E ko-<hi rend="i">oro</hi>,</l>
            <l>Patua i te-<hi rend="i">ere</hi>,</l>
            <l>I te tere ki u-<hi rend="i">uta</hi>,</l>
            <l>I te tere ki ta-<hi rend="i">ai</hi>,</l>
            <l>Kei ketua e te koi-<hi rend="i">ore</hi>.</l>
            <l>Tena ra,</l>
            <l><hi rend="i">To whakatina</hi>.</l>
            <l><hi rend="i">Ekore pea, te ngongo kino</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tane kino</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Kui kino</hi>.</l>
            <l>Ko rimu, haere-a <hi rend="i">kau-ai-a</hi>.</l>
            <l>Totara, haere-a <hi rend="i">kau-ai-a</hi>.</l>
            <l>Puketea haere-a <hi rend="i">kau-ai-a</hi>.</l>
            <l>Koroi haere-a <hi rend="i">kau-ai-a</hi>.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Titi e,</l>
            <l><hi rend="i">Tata e</hi>,</l>
            <l>Titi e.</l>
            <l><hi rend="i">Tata e</hi>,</l>
            <l>Ko koe ki <hi rend="i">runga</hi>,</l>
            <l>Ko an ki <hi rend="i">raro</hi>,</l>
            <l>E kare ko <hi rend="i">kau ana</hi>,</l>
            <l>E kare ko <hi rend="i">kau ana</hi>,</l>
            <l>Ki te kare</l>
            <l><hi rend="i">A Roto</hi>,</l>
            <l>Ki te kare</l>
            <l><hi rend="i">A Roto</hi>.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka aroha</l>
            <l><hi rend="i">Te motu, e tu mai</hi>,</l>
            <l>Te pae ki</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n100" n="93"/>
          <lg>
            <l><hi rend="i">Taitata</hi>,</l>
            <l>Te pae ki</l>
            <l><hi rend="i">Taitata</hi>,</l>
            <l>Penei</l>
            <l><hi rend="i">Hoki</hi>,</l>
            <l>Pera</l>
            <l>
              <hi rend="i">Hoki</hi>
            </l>
            <l>Au kino</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Au mangu</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Tuahuru</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Tuatete</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Mokomoko</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Tuatara</l>
            <l><hi rend="i">Nei hoki</hi>,</l>
            <l>Manawa</l>
            <l><hi rend="i">Tia te kino o Te Auripo</hi>.</l>
            <l>Manawa,</l>
            <l><hi rend="i">Tia te kino o Te Auripo</hi>.</l>
            <l>I kainga tona niho</l>
            <l><hi rend="i">Poro-rua</hi>;</l>
            <l>E kia <hi rend="i">wheua ki te taha</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">A—a—a—a</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Pehia iho</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Pehia iho</hi>.</l>
          </lg>
          <note xml:id="fn1-93" n="*">
            <p rend="indent">The words printed in italics are sung by the chorus. The rest of the song
                is sung by one voice.</p>
          </note>
        </div>
        <pb xml:id="n101" n="94"/>
        <div xml:id="c1-99" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TE PAHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> Kaiwaka,</l>
            <l>Hoe ana i tawhiti;</l>
            <l>Raro mihi naku,</l>
            <l>Ki te tau i te muri.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pono tonu ano,</l>
            <l>Ko te hara maikuku,</l>
            <l>I teki taku kiri;</l>
            <l>Tohu mai e te rau,</l>
            <l>Tino makau ra,</l>
            <l>Naku ki te whare.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tatari naku,</l>
            <l>Te ope i a Matohi,</l>
            <l>To ki horo mai,</l>
            <l>Kia wawe hoki au,</l>
            <l>Iria ki te puke,</l>
            <l>O Haumua i raro,</l>
            <l>Taku matua ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E moea iho nei,</l>
            <l>Tito Wairarapa,</l>
            <l>Ki te taha parakau.</l>
            <l>E Rangi ma e,</l>
            <l>Kati te tarawau,</l>
            <l>I mangi kau roto,</l>
            <l>Te tira o Tiwai,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E hoki ra koe,</l>
            <l>Ki to hoa moenga;</l>
            <l>Kei ara nga tai,</l>
            <l>O Te Whakauruhanga,</l>
            <l>O Tapu i runga,</l>
            <l>Ka rahi; ka hoki mai e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n102" n="95"/>
        <div xml:id="c1-100" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TE RAWHITI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> Whanui, hikitia</l>
            <l>I te pae,</l>
            <l>Rukuruku ana mai, te</l>
            <l>Tara ki,</l>
            <l>Whitianga,</l>
            <l>Pounga waihoe mai na,</l>
            <l>Te Waka-tatare,</l>
            <l>Hinga rawa te patunga, ko</l>
            <l>Haruatai</l>
            <l>Ka pau te miri rawa</l>
            <l>O Tutamure i raro,</l>
            <l>Tino kite rawa au te,</l>
            <l>Pae o Tuanaia i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Na te aha i tukituki, te u,</l>
            <l>Poko no Turiri,</l>
            <l>Ki te kapuanga te akerautangi, e</l>
            <l>Mairematatu,</l>
            <l>Te tama a Rurutangiakau, e,</l>
            <l>E tu ki te wao.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I pati ai, tupu ki</l>
            <l>Awatarariki ra,</l>
            <l>Ka ruaki i te waha, te</l>
            <l>Kai a te kawau, i</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Rawe ai Apanui, ki</l>
            <l>Te tira marama</l>
            <l>I tau kati e-i,</l>
            <l>Mau ai,</l>
            <l>Te umanga;</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n103" n="96"/>
          <lg>
            <l>Tera Kiritapu, te</l>
            <l>Kinitia mai ra,</l>
            <l>E te tira manuhiri, e</l>
            <l>E rua te rakutanga, i,</l>
            <l>’Ka rongo e, te Whiu te,</l>
            <l>Haruru,</l>
            <l>O te tai,</l>
            <l>Kei waho kei motu, e,</l>
            <l>Tangi haere ana,</l>
            <l>Ki te awa kahawai na,</l>
            <l>A Hine-Kaitangi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tu tonu Puhirake, ko</l>
            <l>Te moa,</l>
            <l>Kai hau,</l>
            <l>He whakareinga rimu, ki</l>
            <l>O-Pou, ra ia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n104" n="97"/>
        <div xml:id="c1-101" type="section">
          <head>HE PATERE, NA TAKU.<note xml:id="fn1-97" n="*"><p rend="indent">All of this song, but the first line, is sung as a chorus by the whole party.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> hewa-hewa au, ki te nohoanga nou ne e Hape.</l>
            <l>Aha,</l>
            <l>Ha,</l>
            <l>E kore i a au e karanga ki te tira tuku mai o runga,</l>
            <l>I te kore tatata, hei hoko parawai nekoneko;</l>
            <l>E kore i a au e karanga, ki te waka hoe mai o Hauraki,</l>
            <l>I te kore korirangi, hei hoko parawai pakipaki,</l>
            <l>He paki moku,</l>
            <l>Kia takawhio te waero, i aku wae;</l>
            <l>E ko te po tahi nei kia numia te hoe a Te Hika,</l>
            <l>Tu ana ia, ka haere;</l>
            <l>I te mangere o te ringa, ki te raraku</l>
            <l>Mai ko te ngu kau nei, ka hoki tapu koe na ki to wahine;</l>
            <l>Te kai aparua, ko Rangitaiki, ko Te Aotutahanga,</l>
            <l>Mau nawenawe i te tau o taku ate, ko Te Kirikaramu</l>
            <l>Ka wetea</l>
            <l>Mai, ko te tau o Matangiawhiowhio,</l>
            <l>Ki a au mau ai;</l>
            <l>Te puta</l>
            <l>Atu taku reo, i te he o muri, ka tino kore,</l>
            <l>Whai tonu atu, i te kainga waewae, ka takoto ki te manga</l>
            <l>Koparu, ki Okahu, ka hora</l>
            <l>Au, ko Hinerau,</l>
            <l>He takawhetanga kau naku ngutu,</l>
            <l>Mei whakakikiwitia e aku kanohi, ko Te Rauparaha, mana</l>
            <l>au e whiu nga pikitanga Ki Tapirimoko</l>
            <l>Hei a Tuku, ka piki tonu</l>
            <l>Au, i te tihi ki Maungatautari</l>
            <l>Ko Te Rangeatahua, me tuku atu ki te awa ki Poukaroro,</l>
            <l>Ka kau au i te taheke ki</l>
            <l>Mangaohoi, kia murua iho taku kiri ki te nehu o Para-</l>
            <l>kauae, kati ka hoki mai;</l>
            <l>Kei waiho noa aku rongo kino, i te ngutu awa ki Hauraki.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n105" n="98"/>
        <div xml:id="c1-102" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, TAWHITI KIORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tawhiti</hi> e,</l>
            <l>Hei konei ra, piko ake ai;</l>
            <l>Ka haere au</l>
            <l>Ki te whare nui,</l>
            <l>Ki te whare roa,</l>
            <l>E tataia te mahanga</l>
            <l>Ka rua hamutitia te kiore,</l>
            <l>Te mau ana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-103" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, RAOA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> whai</l>
            <l>Whiti raoa,</l>
            <l>Tapa raoa,</l>
            <l>Kaitoa koe kia raoa,</l>
            <l>Na to kai tu,</l>
            <l>Na to kai rere,</l>
            <l>Na to kai tamawahine;</l>
            <l>Tokowhia aku tama, i horomia e koe,</l>
            <l>Ko Nini,</l>
            <l>Ko Nana,</l>
            <l>Ko te Patahi o Wahieroa,</l>
            <l>Kainga ki roto,</l>
            <l>Whakaruakina!</l>
            <l>Nau mai ki waho!</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n106" n="99"/>
        <div xml:id="c1-104" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A REREWHAKAOMAKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho me he ahi au,</l>
            <l>E tahuna,</l>
            <l>Whitawhita rawa ake, kaore,</l>
            <l>I taku ringa</l>
            <l>Mai, me pare ake te ahi,</l>
            <l>Ka takohu,</l>
            <l>Na runga ana mai, te utu,</l>
            <l>Ki Piwhara;</l>
            <l>Me he tane au, e whai</l>
            <l>Muri haere</l>
            <l>Nga hapainga toki-i-o</l>
            <l>Oku tungane;</l>
            <l>A tu rohia taku</l>
            <l>Nei haere,</l>
            <l>Nga nohoanga atu, o te</l>
            <l>Remutu i runga,</l>
            <l>A koe, e “Ke, kia</l>
            <l>Whatia mai,</l>
            <l>Na te kore na, he ringa</l>
            <l>I whakatoro,</l>
            <l>Kei hau aku rongo, te puke</l>
            <l>Riri taua.</l>
            <l>Kaiwaka, i runga, ki</l>
            <l>Te hoko a ’Tikura,</l>
            <l>Nui te whakama, ki</l>
            <l>Taku moenga, i a.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n107" n="100"/>
        <div xml:id="c1-105" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A RANGIOMANOA, MO WHAKAUPUTA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> taku raru te mohiotia!</l>
            <l>Te tangi a taku ihu,</l>
            <l>E whakapaheke nei:</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Te wai i aku kamo,</l>
            <l>Ko te rere-tangi mai,</l>
            <l>Whiua ki te rae</l>
            <l>O te Pihanga i runga;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko te rimu mau toka,</l>
            <l>Ko te rite i aku ’nohi,</l>
            <l>E whakapaea ana</l>
            <l>Ki te one i Rangatira.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kei tito, e roto</l>
            <l>Te ngakau hokirua.</l>
            <l>Te tumanako atu,</l>
            <l>Ki a Te Whaka,</l>
            <l>I wehia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E au mahara kore,</l>
            <l>Ki te miri kau atu,</l>
            <l>He makautangata;</l>
            <l>Naku rawa i whakakainga nui,</l>
            <l>Katahi nei ka tukua,</l>
            <l>Kia mahia e te tini,</l>
            <l>Hei paki a whare.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakaaro</l>
            <l>Rawa iho</l>
            <l>Tenei ka eke nei,</l>
            <l>Te puke kei Ruahine.</l>
            <l>He pakaru a waka, e taea te raupine mai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka tuku au e, ki taku matua mate,</l>
            <l>E whakaririkatia iho e au ki te po,</l>
            <l>Tuakoi rawa,</l>
            <l>Kei taku taha maui,</l>
            <l>Poupourere ake ka hewa au,</l>
            <l>Ki te ao.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n108" n="101"/>
        <div xml:id="c1-106" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA PAREHOKOTORU.</head>
          <lg>
            <l>’<hi rend="sc">Ore</hi> te koera! kei te ngahae, me ko au,</l>
            <l>Ka maka.</l>
            <l>E ai nei hoki,</l>
            <l>I te toka rurenga tai, e neneke i te ngaru</l>
            <l>O te kongutu awa,</l>
            <l>O Waipohewa, au</l>
            <l>Nga heke tai ra,</l>
            <l>He kai whakahoha,</l>
            <l>He riri te kore;</l>
            <l>Me hirau atu te ra, koia e hara mai ra,</l>
            <l>Tona hohoro whakaoma tonu, i te rangi tahi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Maku e urutomo te whare koia,</l>
            <l>No Werawera,</l>
            <l>Kia pehia iho te kuri awarua,</l>
            <l>I a Toka ra;</l>
            <l>Kati ki a koe</l>
            <l>Tukua mai ki a au.</l>
            <l>He ngakinga mate,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku koro tu atu i konei,</l>
            <l>Ma Te’Paraha,</l>
            <l>Te tangata takitahi;</l>
            <l>E hoki ana,</l>
            <l>I te Omutu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n109" n="102"/>
        <div xml:id="c1-107" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tangi</hi> te Riroriro,</l>
            <l>Tuarua rawa mai.</l>
            <l>Tikina mai tirohia,</l>
            <l>Tenei ano au,</l>
            <l>Te kohi atu nei i te kokouri</l>
            <l>Na runga ana mai te puna a te Aroha,</l>
            <l>Tenei to tohu, ka mau ki te rangi,</l>
            <l>Miria mai e, te miri o Rukutia,</l>
            <l>Hiia mai e te hi o Tonganui.</l>
            <l>’A mana e Rangi, to whitiki mai,</l>
            <l>Makatitia iho, ki te tara whaiapu,</l>
            <l>Whano mauru noa, te aroha i a au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-108" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE NGERI MO TE KAI KORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E noho</hi> ana, i toku whanga,</l>
            <l>Ka whakamau ki waho ra;</l>
            <l>Panga reo mai, no Taharoku,</l>
            <l>Peka mai ki konei;</l>
            <l>E kore koe e karangatia,</l>
            <l>Kei kite, i te kai kore o te kainga;</l>
            <l>Kei ki koe, noku te kaiponu;</l>
            <l>No te kai ano, te kore noa.</l>
            <l>Te whai au, te tira haere</l>
            <l>No Te Tatara, ki Mokoia,</l>
            <l>Te whare kura i a Kahawai;</l>
            <l>Kei ruarua, e te ngakau, ki a Taraia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n110" n="103"/>
        <div xml:id="c1-109" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A NIHO, MO TE HEUHEU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E to</hi> e, te ra e,</l>
            <l>Wawe te rehu atu;</l>
            <l>Hei muri nei au,</l>
            <l>Whakaoma atu ai,</l>
            <l>Ki te hoa ra e i, Tarahanga ra ia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I tawhiti Te Heuheu,</l>
            <l>Tenei te wairua,</l>
            <l>Ka rawaenga mai, te</l>
            <l>Tara ki te Pihanga;</l>
            <l>Ko nga kainga mata, o,</l>
            <l>Taku whanaketanga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He ao mangi ra, te</l>
            <l>Tuku o Te Pehi,</l>
            <l>Hei koha ki te ao, ka</l>
            <l>Rere au ko te pari.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-110" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NEKEPAPA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te kokiri tohu tonu ki te rae!</l>
            <l>He a mai i au, ki tawhiti mau ai;</l>
            <l>Kei tata mai e te ngutu,</l>
            <l>He wai kei aku kamo:</l>
            <l>Kei hua mai koutou, kei uta nei au;</l>
            <l>Ka whano tenei, te tonga o te ra,</l>
            <l>Ki a Te Rauparaha, naku koe i huri atu,</l>
            <l>Te hora aku paki, ko koe e Te Puoho.</l>
            <l>He kaha te puhitai, hei patu ki te rae,</l>
            <l>O Taranaki i runga, kia kite hoki e,</l>
            <l>Te whiunga taiaha, nau e Tiotio,</l>
            <l>Te naupea mai, i tou pai ra,</l>
            <l>E huri kei taku ropi, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n111" n="104"/>
        <div xml:id="c1-111" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A TOHUPU, MO POMARE:</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te ngakau,</l>
            <l>Ka motu ki</l>
            <l>Hawaiki;</l>
            <l>Te aropiri mai,</l>
            <l>Ki taku tinana nei.</l>
            <l>Heoti ta Tiki e,</l>
            <l>I whakapihanga iho;</l>
            <l>Naku ka pirangi,</l>
            <l>Ki to tau,</l>
            <l>E Tawhi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ho atu te kanohi,</l>
            <l>Te ahi ka</l>
            <l>Ka mai,</l>
            <l>Ki te kongutu awa,</l>
            <l>Ki Whangaehu ra i a;</l>
            <l>Waiho ra e ’Mare,</l>
            <l>Kia taria atu,</l>
            <l>Te kawa haere mai.</l>
            <l>I a koe, Ti’</l>
            <l>Nau i whakaihi,</l>
            <l>Kia tapu</l>
            <l>Tonu au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n112" n="105"/>
        <div xml:id="c1-112" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, A TE UAMAIRANGI, MO TONA WHARE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E tu</hi> re e, whare e,</l>
            <l>Ka mahue koe,</l>
            <l>Whaihanga ra, e te Tuturi e;</l>
            <l>Tarei ra, e te Pepeke;</l>
            <l>Ka tau te tini o te Hakuturi, i tana tau e</l>
            <l>Ko te Warakitauranga ra</l>
            <l>Rere mai te maramara e,</l>
            <l>Kei hopiri,</l>
            <l>Kei whetau,</l>
            <l>Torotika,</l>
            <l>E tu te maota,</l>
            <l>Tahuna mai ra, ki te ahi a Tane, ra</l>
            <l>Ko tunutunu whenua,</l>
            <l>Ko anaana whenua, e</l>
            <l>Tahi tama mate, ki te umu o te whao,</l>
            <l>Werohia te tao a Tangaroa, e</l>
            <l>Tahe ana ana toto.</l>
            <l>He umutao a wahi e,</l>
            <l>He umu tao takaripa, ki te tua.</l>
            <l>Haere ana</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka riri hoki au e</l>
            <l>Ki a Tanemahuta i te wao;</l>
            <l>Kei te kotikoti au, e</l>
            <l>Nga uaua o Papatuanuku,</l>
            <l>Nga taero a Kupe e;</l>
            <l>Nga rori o te whare o Uenuku.</l>
            <l>Kia mate ki te whanako e,</l>
            <l>Ko Ngaehe, raua ko Kore,</l>
            <l>Ko Ringaroa, ko Maka e,</l>
            <l>Ko Whiro, ko Tamatekapua,</l>
            <l>To raua uri, ko Houmaitawhiti e,</l>
            <l>Ko Tia, ko Ririwai,</l>
            <l>Nana te whanako, i Kaihinu ra e,</l>
            <l>Ka whakatupetia,</l>
            <l>Rare noa, i te pari ki Otutauira e,</l>
            <l>Whatiwhati ana iwi.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n113" n="106"/>
        <div xml:id="c1-113" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A HOROATUA, KAPUIAWARIKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hengihengi</hi> hau ra, e wero ki te kiri, e-i,</l>
            <l>E hua mai ana ra, kei te au taku moe.</l>
            <l>Kei runga tonu au o te turanga ia;</l>
            <l>Tata noa atu, e kore au e rongo;</l>
            <l>Nei ka noho noa, ka rurutu me he wai</l>
            <l>Ahuatia koia te marama e-i,</l>
            <l>Te whakahinga atu ki Okehu ra</l>
            <l>Hara mai e te kamo, ka rurutu e-i,</l>
            <l>Paki mai e Rua, i wehea ra ra;</l>
            <l>Me kowai hoki au, te whakakore nei,</l>
            <l>Te mea, ka kite iho i te pononga, e-i.</l>
            <l>E Ao ma, e ki konei ra,</l>
            <l>Kei te ako au, i te rere manu;</l>
            <l>E hara hoki i te oma noa atu;</l>
            <l>Makahia, i pepeke atu ai.</l>
            <l>Rongo kaia ra, he maminga noa,</l>
            <l>Kai ka whakarato, ki taua marea,</l>
            <l>Kai huaki tata; ko au anake.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-114" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ko</hi> wai to Maro?</l>
            <l>I whano ai koe ki te riri na?</l>
            <l>Te maro o Tu e,</l>
            <l>Ko Rangitewhiwhia e,</l>
            <l>Ko Hotunuku,</l>
            <l>Ko Hoturangi na.</l>
            <l>Ka pake i runga ra.</l>
            <l>Aue.</l>
            <l>Taukiri e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n114" n="107"/>
        <div xml:id="c1-115" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAARAARA PA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> po,</l>
            <l>Ka po,</l>
            <l>Ka ao,</l>
            <l>Ka ao,</l>
            <l>I te ahatanga,</l>
            <l>I te kimihanga, i te kura o Tongameha,</l>
            <l>Kei te ngaru puke,</l>
            <l>Kei te ngaru horohoro ki te pari.</l>
            <l>Kei te pari;</l>
            <l>Kei te pari;</l>
            <l>Kei Matanuku,</l>
            <l>Kei Matarangi,</l>
            <l>Nohoanga atua</l>
            <l>’Tua tahae</l>
            <l>Whakamataku tahi au nei,</l>
            <l>Te Ninihae</l>
            <l>Te Paratahae</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakarongorongo ana te taringa</l>
            <l>Ko nga tarutaru e maha, o te pukohu,</l>
            <l>O te ngahere,</l>
            <l>O te wao nui a Tane;</l>
            <l>He Kiwi,</l>
            <l>He Weka,</l>
            <l>He Moho,</l>
            <l>He toko Kokako,</l>
            <l>Ko te whanau, a Kurutongia,</l>
            <l>Kia hara mai, Maui hangarau,</l>
            <l>Kia takahia, tona taokete,</l>
            <l>Ko Tarahumehume,</l>
            <l>Waewae huruhuru;</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n115" n="108"/>
          <lg>
            <l>Moimoi kuri,</l>
            <l>Moi,</l>
            <l>Au,</l>
            <l>Wherawherahia, te kauhanga nui</l>
            <l>Te kauhanga roa a Marama,</l>
            <l>Ka takoto tahanga i raro.</l>
            <l>Te ika a Tu,</l>
            <l>Te ika a Pae,</l>
            <l>E tu ai Rongo,</l>
            <l>E patu ai Tane,</l>
            <l>I te kohikohi;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia hiwa e,</l>
            <l>Kia hiwa e,</l>
            <l>Whakahiwaia, te ngakau,</l>
            <l>O tenei pa,</l>
            <l>Kei apurua koe ki te toto;</l>
            <l>Whakapuru tonu,</l>
            <l>Whakapuru tonu, te tai ki Harihari;</l>
            <l>Ka tangi tiori, te tai ki Mokau;</l>
            <l>Kaore koa, ko au,</l>
            <l>E kimi ana,</l>
            <l>E rangahau ana,</l>
            <l>I nga pari ra,</l>
            <l>I nga piringa hakoakoa,</l>
            <l>Ka to atu te ra, ki tua;</l>
            <l>Ka ao mai te ra, ki tua;</l>
            <l>E,</l>
            <l>I,</l>
            <l>A.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n116" n="109"/>
        <div xml:id="c1-116" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, A TE RIRIHOKO, MO TUTERANGIWHAKATAKA.</head>
          <lg>
            <l>A <hi rend="sc">taka</hi> nga po, i runga o Tararua, ko te tohu o te mate,</l>
            <l>Ohorere te mauri, te hinganga o te hoa.</l>
            <l>Ki a au e pa, kia waiho koe,</l>
            <l>Hei whakahau riri, kei o matua</l>
            <l>I te nui ’A ’Tikura</l>
            <l>E tama whakaaro kore, kei o teina;</l>
            <l>A whitiki koe, te kiri o Arawhiti,</l>
            <l>Ka whakahoro ki raro.</l>
            <l>Ma o tuahine, mana e takiri,</l>
            <l>Ki te muka i mirimiri,</l>
            <l>Ki te hana i rere mai,</l>
            <l>Ka tipare koa;</l>
            <l>A tiaia koe, ki te manu o tawhiti,</l>
            <l>Te manu a te tupua;</l>
            <l>Taratara mai ra, te uru o te makau,</l>
            <l>A heru kapai, ka pnta ki waho ra.</l>
            <l>A pai atu koe, ki te hui nga ngutu,</l>
            <l>A tititi koe te manu a Koreke,</l>
            <l>Te au ki Wharo,</l>
            <l>He toroa ingoingo no waho i te moana</l>
            <l>Ki a au e pa kia waiho koe, mo nga riri ki waho ra.</l>
            <l>Mo roto i a Kapiti;</l>
            <l>Nau i a waiho, to kahu i te whare,</l>
            <l>To kahu e Tu, ki te kapa haerenga,</l>
            <l>Hei matakitaki, ma Ngati-Ngarongo,</l>
            <l>Kia whakarukuruku, te one i Waikawa,</l>
            <l>Ma Ngati-Te-Ihiihi.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n117" n="110"/>
        <div xml:id="c1-117" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Mei</hi> penei ana te riri a Tu, raua nei ko Papa,</l>
            <l>Ki ta raua nei mara.</l>
            <l>Ko Uhea,</l>
            <l>Pohutukawa, e-i,</l>
            <l>Ka patua te tai,</l>
            <l>Kei a Moana-kura;</l>
            <l>Ka patua te tai,</l>
            <l>Kei a Moana-toto;</l>
            <l>Aea ano, ka he i te riri,</l>
            <l>Ka tikina ki waho, ki a Marereotonga,</l>
            <l>Ki a Tumuwhakairia, e ora ana te wananga;</l>
            <l>Mauria mai nei, ko te rougoa whare,</l>
            <l>Ka te rongo taketake, ki mua ki te atua,</l>
            <l>Ka whakaoti te riri, e-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei au e tama,</l>
            <l>Kei te kimi noa,</l>
            <l>Kei te rapa noa,</l>
            <l>He manawa-hou e,</l>
            <l>Te manawa i a tama, kia tina, kia mau,</l>
            <l>Takaro ra mota ianei e tama,</l>
            <l>Ka riro nga kiko i a au, ki te kai,</l>
            <l>Ki a Anake te kai, e-i.</l>
            <l>No te mea ra i a, he rakau tawhito</l>
            <l>E mau ana, te taitea i waho ra e tu te kohiwi,</l>
            <l>Tena ko tenei,</l>
            <l>He rakau tupu hou,</l>
            <l>He rakau rea hou,</l>
            <l>Kei te maioio;</l>
            <l>Kei te timo he a tonu,</l>
            <l>Te timo a Raraia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n118" n="111"/>
        <div xml:id="c1-118" type="section">
          <head>HE MATA, NA TE KUKURARANGI.<note xml:id="fn1-111" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorns.</p></note></head>
          <lg>
            <l>Ko <hi rend="sc">wai</hi> ra?</l>
            <l>Ko wai ra?</l>
            <l>Te wahine, e tangi whakahaehae i runga i te Hokowhitu?</l>
            <l><hi rend="i">Na te aha koe i pehi</hi> ?</l>
            <l><hi rend="i">Na te hauauru e pupuhi atu</hi> ?</l>
          </lg>
          <lg>
            <l><hi rend="i">Whakarongo mai ra, e nga whenua</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka whati pu, te riri</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">I te ainga a te umauma tangata.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">E to ana, i te ngake o to kupenga ki uta</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hukea</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te ika</hi>.</l>
            <l><hi rend="i">To ki uta</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hukea</hi>.</l>
            <l>
              <hi rend="i">Rere mongamonga ki nga takutai, ki nga wai-tangi-rua.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Ka turuturu te riri, e.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-119" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MATA NA TE KUKURARANGI.<ref target="#fn1-111"><hi rend="sup">*</hi></ref></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aha</hi> te hau e pa mai nei?</l>
            <l><hi rend="i">He uru</hi> ?</l>
            <l><hi rend="i">He tonga</hi> ?</l>
            <l><hi rend="i">He paraawa? he taupoki</hi> ?</l>
            <l>
              <hi rend="i">Ko nga hau tangi rua, e tu ki te rae i Omere ra ra.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Ka kite koe, e ’Raha</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I te ahi papakura, ki Kaiapohia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ma te ihu waka</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ma te kakau hoe</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">E whakataupoki, te riu</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">O te waka o Maui, ki raro, ha.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Tuituia, ha!</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Hereherea, ha!</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Kopekopea, ha!</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Taku pokai tarapunga, e tu ki te muri-wai o Waipara, ra, ra.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Hi</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ha</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Ka whakapae te riri ki tua.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n119" n="112"/>
        <div xml:id="c1-120" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI MO HIHI, NA TONA WAHINE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> nga tai,</l>
            <l>E aki ki te rae,</l>
            <l>O Mangauika ra;</l>
            <l>He tohu aitua,</l>
            <l>No te tau kua riro;</l>
            <l>’Me kowai te Atua,</l>
            <l>Nana i kawhaki,</l>
            <l>Hihi, ki te mate?</l>
            <l>E iri noa mai ra,</l>
            <l>I runga te whatarangi,</l>
            <l>E tama, whakaaro kore</l>
            <l>Kei o teina,</l>
            <l>’Hai tawhitawhi,</l>
            <l>Ka hoki whakamuri;</l>
            <l>Taria, e tuku atu,</l>
            <l>Te whana kai-tangata,</l>
            <l>Ma te rahi a ’Ti Apa,</l>
            <l>Ma Hou-a-Uru,</l>
            <l>Mana e whakaruku,</l>
            <l>Ko te riri a te po;</l>
            <l>Tena ka paea</l>
            <l>Ki Wairoto, ra ia;</l>
            <l>Ma Ngati-Koroki,</l>
            <l>Mana e homai,</l>
            <l>Kia kite iho au,</l>
            <l>O hua whakairo,</l>
            <l>O whanakenake,</l>
            <l>I patupatua iho;</l>
            <l>I werohia pea,</l>
            <l>Ki te ake rautangi;</l>
            <l>Ehara i te tane,</l>
            <l>He huia tu rae;</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n120" n="113"/>
          <lg>
            <l>He toroa whakakopa,</l>
            <l>No runga o nga hiwi;</l>
            <l>Ka paku ki tawhiti</l>
            <l>Te pu, ki Tararua,</l>
            <l>Ka hoki mai e te tau,</l>
            <l>Te moenga i a au:</l>
            <l>Taku manu korero,</l>
            <l>Tiu ana ki te muri.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-121" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A TIPONA, MO TE REHU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E ua</hi> e te ua, tawai kohutia;</l>
            <l>Te ata whaki iho</l>
            <l>Taku pana, ki a au,</l>
            <l>Kia mohio roto,</l>
            <l>He tangata kei waho.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E kore au e whanatu;</l>
            <l>He hurirua tangata;</l>
            <l>Kei pau kau mai,</l>
            <l>Nga muna ki a au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Maku ano au e tatari;</l>
            <l>Ki te karewarewa,</l>
            <l>No runga i nga pae,</l>
            <l>No Taukokako;</l>
            <l>Whakaea marire atu,</l>
            <l>Aku parirau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E hara hoki koa,</l>
            <l>Kei haea mai au;</l>
            <l>Kati ake pea,</l>
            <l>I era mahinga.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-122" type="section">
          <head>HE TAU.<note xml:id="fn1-113" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kauraka</hi> ra nge au! hei rore rautia, ki te korero;—</l>
            <l><hi rend="i">Waiho kia noho ana,—kia roa ia ra i te hurihanga</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I te whakaarotanga;—waiho kia waiwa</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kia mariri ai, te hau o te tupua?</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Te awe o te atua? e nanape kino nei i a au</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n121" n="114"/>
        <div xml:id="c1-123" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA MARIU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho, tirohanga maru kore i a au, e-i.</l>
            <l>Me aha e Iti?</l>
            <l>Te mea korenga, ka tu kotahi au, e-i.</l>
            <l>E mihi e hine,</l>
            <l>Kei whea ra e, te uri o te tangata?</l>
            <l>Ra pea ia,</l>
            <l>Ka riua atu, ki te tai whati-tata,</l>
            <l>Ki Otamango ra, e-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere o rongo,</l>
            <l>Te tihi ki, Tautari, kei o tuakana,—i,</l>
            <l>Mana e whakatangi,</l>
            <l>Ki te mata o te kuku,—i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ma te hau murimuri,</l>
            <l>E tuatakahi mai, kia tangi au, e-i,</l>
            <l>Whakamakurutia,</l>
            <l>Taku wai roimata, ki oku hoa, e-i,</l>
            <l>Na roto ka mahara,</l>
            <l>Te hoki mai ki a taua.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-124" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hei</hi> kai mau, te tangata</l>
            <l>Makutu mai, mahara mai;</l>
            <l>Kei reira to hara,</l>
            <l>Harahara aitu, harahara atai,</l>
            <l>I pakia ai koe, i rahua ai koe.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Niho koi, tara koi, kia u o niho;</l>
            <l>Niho koi, tara koi;</l>
            <l>Kei te tai timu, kei te tai pari,</l>
            <l>Kei Rangiriri, au-kumea, au-toia,</l>
            <l>Nau ka anga atu, anga atu,</l>
            <l>Nau ka anga mai, anga mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n122" n="115"/>
        <div xml:id="c1-125" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAORIORI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi>!</l>
            <l>Aue!</l>
            <l>Panapana noa ana taku mea?</l>
            <l>He whakahouhoutanga na to nuinga;</l>
            <l>Kihai koe i ahua e to matua,</l>
            <l>I mahia porirotia e au.</l>
            <l>I hua mai ai koe, i roto i to moenga pouri,</l>
            <l>Whakaputa e tama ki waho ra,</l>
            <l>Kia tatahi o waewae,</l>
            <l>Kia puta i a koe, ki te whakakapi turanga,</l>
            <l>Kia whakawhiwhia e Tohe, ki te paraoa,</l>
            <l>Kia uhia koe, ki te kahu o te Rawhiti,</l>
            <l>Takapokai ana taku potiki te ara,</l>
            <l>To eketanga, kei Whakaahu,</l>
            <l>Ka kitea mai koe o papa,</l>
            <l>Tu ana i nga tahi-tahi ki Wharemako ra,</l>
            <l>Ko Rangawhenua kia hoaina, ki te korero o te riri,</l>
            <l>E huri to taringa ki te rangi,</l>
            <l>Ki te rongo toa i to tupuna,</l>
            <l>E tama wairua kore naku, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-126" type="section">
          <head>HE MATA NA TE KAHU-KORE.<note xml:id="fn1-115" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung by the chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> ngapu te whenua,</l>
            <l>Ka haere nga tangata ki whea?</l>
            <l><hi rend="i">E Ruwaimoko, purutia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tawhia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Kia ita</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Aha!</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Ita</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ita</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ita</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n123" n="116"/>
        <div xml:id="c1-127" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TE NGAHURU, TE RANGITIRA O NGATIWHA- KAUE, MO TONA WAKA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">muri</hi> ahiahi, ka totoko te aroha,</l>
            <l>Wairua o te hanga, ka wehe i a au,</l>
            <l>Wai te teretere, e rere i waho ra?</l>
            <l>Nou na e Te Kohu, e hoki koutou,</l>
            <l>Ripa ki te whenua, ki Maketu ra ia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei matou, kei runga i te toka,</l>
            <l>Me rauhi noa, ki te wairua kau;</l>
            <l>Te waka ra e, i tataia mai,</l>
            <l>Toroa i te wai, kia paia atu koe,</l>
            <l>Haere ki raro ra, ki Hauraki ra ia,</l>
            <l>Hei matakitaki ma te nui a ’Ti-Maru,</l>
            <l>Au ka pae noa, ki Maukaha ra ia.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-128" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI TAWHITO.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">muri</hi> ahiahi, takoto ki te moenga, e—</l>
            <l>Ko taku kiri mangi, te tirohia mai na, e—</l>
            <l>Kataka ko roto nei, me he ika mate, au, e—</l>
            <l>Ki te iwi, ra ia, e taupu mai ra—</l>
            <l>I te tai, ki te tonga, e—</l>
            <l>Ki a Te Huri-nui ra, me aha atu koe, ra—</l>
            <l>Me tangi atu koe, te tangi o Rakahua, e—</l>
            <l>Te tangi o Rikiriki, tena kei te rangi, e—</l>
            <l>Kia mate i te matua, e ora mai ana koe, ra—</l>
            <l>Hei whakamaurutanga maku, ki te iwi, e—</l>
            <l>Ho mai he mata, kia haehae au, e—</l>
            <l>Kia kotia te kiri, miringa mai a te hoa, e—</l>
            <l>Ki te renga-horu, no roto no Parahakaia, e—</l>
            <l>* * *</l>
            <l>* * *</l>
            <l>No Te Rangianiwa, te kai a Pera, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n124" n="117"/>
        <div xml:id="c1-129" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO RANGIHIROA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te mamae, ngau kino ki te hoa;</l>
            <l>I tiaria mai, to mata whakarewa, kia whakatauria,</l>
            <l>Te uhi a Wharawhara; tena, ka riro kei te one,</l>
            <l>I Matangi-te-uru, tou kawenga, e te toa;</l>
            <l>Te ai he mahara ki te ao, whakarere rukaruka,</l>
            <l>Te moenga i te wahine, rere a manu tonu,</l>
            <l>Ki te hui mata-ngohi, kei hoki te ingoa,</l>
            <l>Kia tarewa ki runga ra; e waiho ana koe,</l>
            <l>Hei kohure i te iwi; ka ngaro noa, koa-nge,</l>
            <l>’A Te Rangihiroa, na te po i here,</l>
            <l>Kei to kahua, he roi i whiua ai koe,</l>
            <l>Ki te aroaro no Irohanga, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-130" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI A TE NGAHUE MO TE MATOHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> au nei, te noho putao nei,</l>
            <l>Tera a Te Hau, te tito noa mai ra,</l>
            <l>Me aha ianei, he makau maku,</l>
            <l>He manawa unuhia,</l>
            <l>He ngakau motuhia,</l>
            <l>He aha ra ko au, te kai atu ai i te toa,</l>
            <l>I te toa, i whakahira, ki te patu kohuru,</l>
            <l>Na Tuwhare au i whakatakataka,</l>
            <l>Na ngaua pu na, koi tutetute,</l>
            <l>I mahue ai Pukerangiora,</l>
            <l>I rere Te Atamira, i te pari o Titihakorekore;</l>
            <l>I rere a Whatitiri, i te kaha o te kupenga a Takaratai;</l>
            <l>I huri tou tini, ka tere i Waitara,</l>
            <l>Hei whangai hinaki, ma Te Kahutatara;</l>
            <l>Hei kai whakamoe, ma Kopeka, ki tona uru<gap reason="unclear"/>nga,</l>
            <l>I ako kai tangata, ai Te Whekite, ki reira.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n125" n="118"/>
        <div xml:id="c1-131" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">ta</hi> uru waho e wawara mai nei,</l>
            <l>Mata hehengi mai kei te aroha au,</l>
            <l>Ki te anu-hau-raro i tuku mai i te hiwi,</l>
            <l>Ki Ngongotaha ra te hoha noa,</l>
            <l>Taku nei titiro te puia i whakahinga,</l>
            <l>Tu mai i kona ma te ao tonga au,</l>
            <l>E kawe ki te rae o Tahere ra ia,</l>
            <l>Whai noa atu ai,</l>
            <l>Ka huri atu na koe,—i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-132" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki! e te korero,</l>
            <l>E haria mai, e te ngutu,</l>
            <l>Ka tahi te ngakau ka rutua;</l>
            <l>Kei aku kamo, e paheke nei;</l>
            <l>Ka hei ra, e te ngakau.</l>
            <l>Te ngaki hohoro, i nga rangi ra,</l>
            <l>E whakananawe ana, ki te noho,</l>
            <l>I au ra, e te iwi;</l>
            <l>Ka tu au, i te rahui,</l>
            <l>Na Te Ngatete ki te Taitapu,</l>
            <l>Mei whai au, te hikinga-wae,</l>
            <l>No Hihi’, hei kawe atu,</l>
            <l>Nga ngutu pa, ki Waiari ra,</l>
            <l>I matakohuki taku titiro,</l>
            <l>Te oranga moko, no Te Whakaea,</l>
            <l>E hoki ra, he kiri awhinga,</l>
            <l>Na to wahine, kei natu mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-133" type="section">
          <head>HE TANGI, MO TE MATE TURORO.<note xml:id="fn1-118" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Mate</hi> kino, mate kino!</l>
            <l>
              <hi rend="i">Mate taurekareka!</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Me he mate taua pea koe</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tataia he toroa</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Hoea i, te moana pea.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n126" n="119"/>
        <div xml:id="c1-134" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGATI-KAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> mahara i a au,</l>
            <l>Te mahara i a au;</l>
            <l>Numinumi noa ana,</l>
            <l>Kopikopi noa ana.</l>
            <l>E te whakama ra,</l>
            <l>O te wera i a au.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E hara hoki ra i a au,</l>
            <l>Kei tono ki te haere,</l>
            <l>Na taku waewae,</l>
            <l>Kei rore ra i te whenua,</l>
            <l>Tau noa atu au,</l>
            <l>Ki te kopai o te whare,</l>
            <l>Ki Karearea ra.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakatau korero,</l>
            <l>E Tuki ma e;</l>
            <l>Ka tahi nei ra,</l>
            <l>Me he mate kopaito;</l>
            <l>Ka iri te matunu,</l>
            <l>Ka rere kei waho.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-135" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E titi</hi> koia e te atarau,</l>
            <l>Tiaho i runga ra,</l>
            <l>Hinapouri ka ahu mai ai au,</l>
            <l>Ka ruru ki te whare,</l>
            <l>Te roimata ka hua maringi,</l>
            <l>Nei kei aku,</l>
            <l>Mokai pae nana i arai,</l>
            <l>Te kite atu au,</l>
            <l>Puia tu mai ki Tauwhare,</l>
            <l>He wawata na roto,</l>
            <l>Kei raro iti iho ko Te Tomo,</l>
            <l>E aroha nei au,</l>
            <l>E hoki koe ki to wahine,</l>
            <l>Kei ako mai ki te hae,</l>
            <l>Kei tu noa mai nga tai,</l>
            <l>Omoho kei roto.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n127" n="120"/>
        <div xml:id="c1-136" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE PEPEHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tangi</hi> to te tamaiti,</l>
            <l>Whakama to te koeke,</l>
            <l>Tae ki Weriweri;</l>
            <l>He tohe rara,</l>
            <l>Tona otinga.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-137" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te po nei,</l>
            <l>Ma te aha e unga,</l>
            <l>Whakaeaea ana,</l>
            <l>Te tangi a taku ihu,</l>
            <l>Whai rawa te whakaihi,</l>
            <l>Kia tu i te tapu,</l>
            <l>Oku korero,</l>
            <l>E mauria atu ra,</l>
            <l>Nga tatika roa,</l>
            <l>O Waiwhariki ra,</l>
            <l>Kia kai te taringa,</l>
            <l>I oku rongo e,</l>
            <l>Naku i whakananawe,</l>
            <l>Te roto ki Horotiu,</l>
            <l>Mei tu tahi au,</l>
            <l>Te tira o Te Koreke,</l>
            <l>He tuhanga kai au,</l>
            <l>Ki waenga te marae,</l>
            <l>Ako keu iti,</l>
            <l>Te taha i a Te Koha,</l>
            <l>Ka hei te ngakau,</l>
            <l>Nana rawa i tekateka,</l>
            <l>Ako hihiri ai,</l>
            <l>E roto ki te mahi,</l>
            <l>Mei ahatia koe,</l>
            <l>I tata mai ai e,</l>
            <l>Naku i auraki atu,</l>
            <l>Ki to pai hara mai,</l>
            <l>Kei riri to wahine,</l>
            <l>He manu haere au,</l>
            <l>Tau mai te korero,</l>
            <l>Ma te rawa hoki au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n128" n="121"/>
        <div xml:id="c1-138" type="section">
          <head>KO TE HAKA, A UPOKOITI.<note xml:id="fn1-121" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">ko</hi> Te Aeaoiarangi!</l>
            <l>Ko Te <hi rend="i">Aeaoiarangi!</hi></l>
            <l>
              <hi rend="i">Huiake!</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">E Te Aeaoiarangi!</hi>
            </l>
            <l>Puhi kura,</l>
            <l>Puhi kaka,</l>
            <l>Ka whakatautapa ki Kawhia, huakina,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Huaki.</hi>
            </l>
            <l>Ka whakakopuraruarangi Hape teina, o Tupateka,</l>
            <l>
              <hi rend="i">E!</hi>
            </l>
            <l>O Tupateka!</l>
            <l>
              <hi rend="i">E!</hi>
            </l>
            <l>O Tupateka, huakina,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Huaki.</hi>
            </l>
            <l>Tahi ka riri,
                Toru ka wha;</l>
            <l><hi rend="i">E matamata hopukia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Homai ra to whiri kaha, torokaha</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka wetewete</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ate</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ata</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Atau</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">A</hi>—.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n129" n="122"/>
        <div xml:id="c1-139" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A RANGI-A-HO, WHAEA O TE HEUHEU MO
              TE RAUPARAHA, NO TE MOENGA O TE HEUHEU-NUI, I
              TETEHI WAHINE HOU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te haeata,</l>
            <l>Hapai ana mai,</l>
            <l>Au ki raro nei,</l>
            <l>Huri ai ki te whare.</l>
            <l>Taria e Heu,</l>
            <l>Kia taria ake ra,</l>
            <l>Nawhea te ara,</l>
            <l>I konihi atu ai</l>
            <l>Tera ka eke</l>
            <l>I te rangi tuatahi,</l>
            <l>Te rangi tuarea,</l>
            <l>Kia whaka-Tawaki</l>
            <l>Kati e te tau</l>
            <l>Ka mahora nga kino</l>
            <l>Rongo mai mo waho</l>
            <l>Kia whakatauki ake</l>
            <l>I moea iho ki te po,</l>
            <l>I konei rawa, e Heu,</l>
            <l>A oho rawa ake,</l>
            <l>He rikanga moe.</l>
            <l>Tenei whea te takutai,</l>
            <l>E whanatu ai, e haere,</l>
            <l>Kei te tai tua,</l>
            <l>Kei te Taharoa, au</l>
            <l>Kawenga hianga,</l>
            <l>Ki a Te’Paraha i te uru;</l>
            <l>Te whare i parua,</l>
            <l>Ki te Urunga-paraoa,</l>
            <l>Ki Te Titimatarua;</l>
            <l>Ki a tau ai, aku kino,</l>
            <l>Te hurihia ki raro ra,</l>
            <l>Kei hoki ake ki te ao.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n130" n="123"/>
        <div xml:id="c1-140" type="section">
          <head>KO TE WAIATA A KAHOKI MO TAITIMU.<note xml:id="fn1-123" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E kui</hi> ma e, katahi hanga kino, e</l>
            <l>
              <hi rend="i">Hara mai ki a au, whakaiwikore ai.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Kia kotahi te mate, mo roto i au</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kia au iho ai taku noho ki raro ra</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">He rau maharatanga e te ngakau, e</hi>
            </l>
          </lg>
          <lg>
            <l>
              <hi rend="i">Kia inumia atu, i te ia taiheke.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Ko te toka tapu au, ki Oruanga ra, e</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Uhia atu ai, e te rehu tai-toko</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hei whiu i au, ki waho ki te moana</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kei noho au i konei, manioro nou ai, e</hi>
            </l>
          </lg>
          <lg>
            <l>
              <hi rend="i">Tu ai ki te riri, ko wai e rongo ake?</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Kua mate noa atu maua nei ki te wai?</hi>
            </l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia kaha e te Ori, tau pupuhi mai, e</l>
            <l>Hei whiu i au, ki runga ki te rangi, ra</l>
            <l>Ki kona koutou tupekepeke ai, e</l>
            <l>Kapokapo kau ai o koutou ringaringa i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n131" n="124"/>
        <div xml:id="c1-141" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI MO TE MATUA O TE HEUHEU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> toka tu moana i Taupo, ko koe anake,</l>
            <l>Te au ko te moe, e tokona ake ana ki runga ra</l>
            <l>Na te mamae ra, ka huri ronaki.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Koe ika pawhara, na Kahukura ki runga i te tiepa,</l>
            <l>Whatiia mai ra, te tapu-maroro, ka tokia e te hau-kopata</l>
            <l>Kapa ianei he wehenga tau, koe,</l>
            <l>Te wehe i te matua, nohea e hoki mai ki a au.</l>
            <l>Te matua, i te whare, me rauhi mai e te ringa,</l>
            <l>Te matua i te waka, me whakatangi ki te waihoe.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me uta nga patu, me uta nga tao,</l>
            <l>O mahi ra e i whakararawetia ki to iwi</l>
            <l>Ka rewa, kei runga i te apaapatu, kei o tuakana,</l>
            <l>I te waka e tau ana, i te nui a ti ’Tu, i te rahi a Te ’Rangi.</l>
            <l>Mana e ho atu, ki te nui a Te Rangi,</l>
            <l>Mana e ho atu, ki te mata uraura,</l>
            <l>Maku e whakamau, ki nga tai toru, i te atea a te waru.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E pa ma, tirohia mai, ko au anake tenei;</l>
            <l>Ka riro te mumu, ka riro te awha,</l>
            <l>Ka ngaro te Parata, ka mannu te ika i tona rua.</l>
            <l>’Atea kau ana ko te turanga kau o Rehua,</l>
            <l>Taku kaka haetara, i te iwi ra ia;</l>
            <l>Takoto ana mai, te marama i te pae, ki a koe,</l>
            <l>Ka eke i Ohe, ka tau ki raro e, ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n132" n="125"/>
        <div xml:id="c1-142" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO PAPAKA NA TE HEUHEU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> tirotiro noa, i taku hono tatai. Ka wehe koe i a au,</l>
            <l>Te mu a te tini, te wenerau a te mano,</l>
            <l>Taku manu tioriori,</l>
            <l>Mo nga hau kopanga-rua, ki te tonga;</l>
            <l>Ko Te Tupe-o-tu, ko Te Hau-te-horo, ka whakairi te toa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Rangatu atu ra,</l>
            <l>Nga titihatanga i roto Pa-Hiko,</l>
            <l>He kauterenga nui</l>
            <l>Na koutou, nga taumata i te Horo.</l>
            <l>E whakamakuru ana,</l>
            <l>Ko aitua tonu, Ko Tiki raua ko te Toa,</l>
            <l>Ko Whana-ihu, raua ko Whana-rae, ko te tama i aitia</l>
            <l>E tera wahine, e tera tangata,</l>
            <l>E whakatutuki ana,</l>
            <l>I nga waitete, a Tu-matauenga;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Taku whatiwhati ki, ka riro,</l>
            <l>Taku poporo tu ki te haumuti;</l>
            <l>Taku wai whakatahetahe,</l>
            <l>Ki te kauhanga riri;</l>
            <l>He rianga tai, he rutunga patu, na koutou, ko tuakana, ki te one i Puruaha,</l>
            <l>Takina atu ra, kia whana ai o ringaringa, kia hokai ai o</l>
            <l>waewae.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Haere ra, e Pa,</l>
            <l>I nga tai whakarewa kauri, ki te uru;</l>
            <l>Tutanga po noa e! roto i a au,</l>
            <l>Kei te aha to hara?</l>
            <l>Kei nga hara tahataha nunui, o Tiki-maeroero.</l>
            <l>Kei te aha to hara? kei nga turanga rau a te toa,</l>
            <l>Kei o hianga,</l>
            <l>I tukua atu ai, ka moe koe i te kino,</l>
            <l>Te hoa, e-e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n133" n="126"/>
        <div xml:id="c1-143" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA TE IRO, NO TE HEKENGA I MATAKITAKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki te whakatakariri, ki aku mikopuna,</l>
            <l>E kukume kino nei, i a au, e.</l>
            <l>No mua ra e Pa ma, te hianga o aku turi,</l>
            <l>No aku rangi marohitanga;</l>
            <l>Ka tuku tenei, ka popopopo,</l>
            <l>Ka paewaitia,</l>
            <l>Ka rere au, ko te reinga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ho mai, e Pehirehu, te rongo o te kai,</l>
            <l>Kia whakarongo pikari aku taringa;</l>
            <l>Takahia e koe, i te nuku roa o Mawete,</l>
            <l>Ko te ara tena, o to tupuna, o Hikatamure,</l>
            <l>I haere ai, ki te uranga o te ra,</l>
            <l>Ki Nukutaurua, ki te Kaha-o-Maru,</l>
            <l>Kia taua ki te marangai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia homai ai, he matataketake,</l>
            <l>Ka hoki taua, nga ngaru e huhuka mai o Rewa tu,</l>
            <l>I runga ano taua, o nga maunga,</l>
            <l>E, ka whakarongo, ki te tangi mai a te karoro,</l>
            <l>Ko te tangata, i noho mai, te ngutu awa,</l>
            <l>Ka kite taua, i te takupu,</l>
            <l>Ma tai awa e rere nei,</l>
            <l>He nihinihi whenua,</l>
            <l>Nga manu a to tupuna, a Kaupaea; e-e,</l>
            <l>Ngaparepare, ano Ngaparepare;</l>
            <l>Ruatemahue, ano Ruatemahue;</l>
            <l>Tautepaoa, ano Tautepaoa,</l>
            <l>Nga whakawehi, o te whenua, e.</l>
            <l>Ka tu ra a Hurakau, ka hoka i tana patu</l>
            <l>Me a ki tona uma.</l>
            <l>Noho ana mai, a Ruatatiti,</l>
            <l>I te aroaro o Aitua,</l>
            <l>Te tangata i whiua ai au, ki nga maunga, e</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n134" n="127"/>
          <lg>
            <l>Te kite au, ko Maramataha,</l>
            <l>Ka tu whangai i Hurakia</l>
            <l>Whirinaki au ko Tongariro e,</l>
            <l>Whakahuene ana na Ruapahu,</l>
            <l>I au nei;</l>
            <l>Na Paretetaitonga, anake nga uhi,</l>
            <l>I maka ki oku turi,</l>
            <l>Tu te takitaki,</l>
            <l>Oti te hopehope ra;</l>
            <l>No muri nei, e Pa ma,</l>
            <l>I taia ki aku reherehe,</l>
            <l>Ka pai au, te haere te one i Tepiu, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-144" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, MO WERAWERA NA, KO WERAWERA, TE
              MATUA O TE RAUPARAHA RAUA KO WAITOHI, KO WAITOHI
              TE WHAEA O <name key="name-110528" type="person">TE RANGIHAEATA</name>.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tu</hi> taratahi ana, te whetu o te rangi;</l>
            <l>Te tangata toiora, e kore e ngahoro ki raro ra,</l>
            <l>Nau i taumau i te rangi e tu nei,</l>
            <l>Mate mai ano, i a Maui-hangarau,</l>
            <l>I mate ake ano, i a Maui-kakata, e,</l>
            <l>Te ahunga oneone,</l>
            <l>Te aponga ki runga ra</l>
            <l>Ka rewa o toto ki te rangi;</l>
            <l>Romia i te tangata,</l>
            <l>Kia ngaro ki te hau, o te kore noa iho;</l>
            <l>Whakaora mai e,</l>
            <l>Te marama i te pae.</l>
            <l>Ko wai te atua, i whiua ai koe ?</l>
            <l>Ko Kimai-te-rau, e</l>
            <l>Na te tangata, to kete kai</l>
            <l>I wharikia iho ai,</l>
            <l>Taku kiri kowhiti, e,</l>
            <l>Ka pau te moumou,</l>
            <l>Nga kohatu makauri,</l>
            <l>I raro Waihinau;</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n135" n="128"/>
          <lg>
            <l>Ka whatiwhati koa,</l>
            <l>Nga parirau o Kupe,</l>
            <l>Ka punia mai ano,</l>
            <l>Nga wai herehere taniwha</l>
            <l>Roto o Marokopa,</l>
            <l>Mana e rangaranga,</l>
            <l>Nga mate o nga iwi nei, e</l>
            <l>Ka tiraha ki runga, e;</l>
            <l>E Poho ma, e</l>
            <l>Whakarongo mai ra,</l>
            <l>He paka whatianga,</l>
            <l>Ki waenga te tahora,</l>
            <l>Kihai i tuku turi,</l>
            <l>Kia tangohia atu,</l>
            <l>I te mata o te tao roa;</l>
            <l>Nawai tenei, e</l>
            <l>Me hori noa koe i runga te makatea;</l>
            <l>Te hau i karangatia,</l>
            <l>Ki a Tu-te-nganahau, e</l>
            <l>Haea mai ra</l>
            <l>Ki te mira tuatini,</l>
            <l>Kia rere ko te kora,</l>
            <l>Ki runga te rarauhe,</l>
            <l>He kai tuhanga rau,</l>
            <l>Kia rato nga waka;</l>
            <l>E hara taku manu,</l>
            <l>I te manu karetai,</l>
            <l>I te wao totara,</l>
            <l>E hoea atu nei</l>
            <l>Ki roto o Rimupiko</l>
            <l>Koia Tukapohia</l>
            <l>Mana e koko</l>
            <l>Ko te ika a Ngahue,</l>
            <l>Haupatua iho,</l>
            <l>Ki te patu pounamu,</l>
            <l>He kaka tino tangata,</l>
            <l>Ka moe ki te hau.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n136" n="129"/>
        <div xml:id="c1-145" type="section">
          <head>KO TE TAU A MOKAU MO TE RAUPARAHA.<note xml:id="fn1-129" n="*"><p rend="indent"><name key="name-110528" type="person">Rangihaeata</name> sung this poem to Te Rauparaha, upon his being released, at Otaki. It is
                  an ancient lament for a chief of the Ngatimaniapoto tribo named Te Wharaungu; his son
                  was Te Paungo, whose son was again called Te Wharunga, who was the father of Te pango,
                  a chief now living.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Karanga</hi> pa mai ?</l>
            <l>Tena ka mene kei waho,</l>
            <l>Kei tai e kokoti kino ana, i te ngaru tua manomano,</l>
            <l>Tai ki Karewa,</l>
            <l>Ko to paenga ia,</l>
            <l>Waho o Maketu,</l>
            <l>Ko te one tiatia, ki te tao matarau,</l>
            <l>Te tonga puaroa,</l>
            <l>Ka rimua o iwi ki runga o Tauwhara,</l>
            <l>Taka mai Rawhiti;</l>
            <l>E mau ana te toa na,</l>
            <l>Whakahaerea ra,</l>
            <l>Na runga i Ohautapere,</l>
            <l>Ka tuwhera kau mai,</l>
            <l>Te rua o Kaiwhare.</l>
            <l>Tapua kau ana, te toka i a te Whata,</l>
            <l>I te pae tirohanga nei hoki,</l>
            <l>Wherawherahia ra e,</l>
            <l>Te kapu o to ringa,</l>
            <l>Kia hou taketake,</l>
            <l>To ringa parapara,</l>
            <l>I hakerea ai te mano o te whenua,</l>
            <l>Kokopa mai nei,</l>
            <l>Ki ona papa, ka heua nei hoki,</l>
            <l>Me koko a tau, e</l>
            <l>I te turanga whakawareware,</l>
            <l>Whakawarea ana koe ra,</l>
            <l>Ki te ngakinga mate, ki a Tamamutu,</l>
            <l>Nawaki tonu atu e,</l>
            <l>I te ara whekowheko,</l>
            <l>Runga o Tarawera,</l>
            <l>He tuki upokororo,</l>
            <l>Ka iri maro,</l>
            <l>Te hiakai tangata,</l>
            <l>Kia Whakaue-Kopako.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n137" n="130"/>
        <div xml:id="c1-146" type="section">
          <head>HE TANGI TENEI MO RUAMOANA.<note xml:id="fn1-130" n="*"><p rend="indent">Ruamoana was the ancestor of the chief Tupaea, now living at Tauranga.
                  Ruamoana was the father of Maimaraeariki, who was the father of Te Utanga,
                  who was the father of Te Waru, who was the father of Tupaea.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> tihi kouru nui, ka whati i te ata,</l>
            <l>Ko te hau o te rangi,</l>
            <l>Nana i tokotoko,</l>
            <l>Tere ana Ruamano,</l>
            <l>Ki te uru;</l>
            <l>Ma to tuahine,</l>
            <l>Mana e ho mai Poutini, e</l>
            <l>Mau atu ai,</l>
            <l>Te ata o Whakatupu,</l>
            <l>Hei kowhatu tao;</l>
            <l>Mo korua, ko te ipo.</l>
            <l>Ka pau te a waiho</l>
            <l>E koe i te whare, i</l>
            <l>Te ruru taparenga,</l>
            <l>I te ruru whakakaia,</l>
            <l>Maku e mihi, noa,</l>
            <l>Ki o korua titahatanga i</l>
            <l>Waho te one pu,</l>
            <l>I raro te Waipuna,</l>
            <l>Ka timu ko te tai,</l>
            <l>Ka tawhai koe, ki nga tahuna i waho ra,</l>
            <l>Ki a mau ana mai,</l>
            <l>Ko te Kurunui-o-mahutonga,</l>
            <l>Ko te manu tena,</l>
            <l>I nohoia ai, te au ki Katikati.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n138" n="131"/>
        <div xml:id="c1-147" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te Kakau, e !</l>
            <l>Whakangaro atu ana ia, ki te rua, e.</l>
            <l>Tu mai, Iratu, e,</l>
            <l>Kia aro-piri mai, ki roto ra, e,</l>
            <l>Whea te iwi ngaro, e,</l>
            <l>Ka pau, te tau-toko e te ngutu, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Moea ki te po, e,</l>
            <l>I konei tonu, koe a Te Hiko, e,</l>
            <l>Ho ake ki te ao, e,</l>
            <l>Ko au anake te tuohu nei, e.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Pukohu horahia, e,</l>
            <l>Na runga mai o Tarahanga ra, e</l>
            <l>Kei raro iti iho, e</l>
            <l>Te wa koia, ki taku matua, e</l>
            <l>’Ore te hoki mai, e</l>
            <l>Ki a au ra, ka iri nei, e</l>
            <l>Te kaha o te ngutu, e</l>
            <l>Te mutu noa, i te rangi tahi, na.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-148" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Torona</hi> te ringa, ki Maketu ?</l>
            <l>Ki te awa pouri kerekere ?</l>
            <l>Pouri kere kere</l>
            <l>Hui ake nga turi, ki porokaki;</l>
            <l>E tuohu kau, tatou,</l>
            <l>E Tama ma.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n139" n="132"/>
        <div xml:id="c1-149" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAPUWAE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> Tapuae nei e, ko Huaki-Nuku, ko Huaki-Rangi, ko</l>
            <l>Rua-i-wehea,</l>
            <l>Takitaki Tu, o riri, e hara mai na,</l>
            <l>Tatau atu ana te po, i a koe, whiti ana te ra, i a au nei,</l>
            <l>Tatau atu ana te kohu, i a koe, whiti ana te ra, i a au nei,</l>
            <l>He po ki a koe, he ao ki a au nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Poua i o riri, poua i o patu, poua i o toa, poua i o kaha,</l>
            <l>poua i o nguha, poua i o waewae,</l>
            <l>A au e haere nei, e pu rere-hau</l>
            <l>A au e haere nei, e pu roro-hau</l>
            <l>A au e haere nei, e tuia e te apuhau, e te apumatangi,</l>
            <l>Totohi atu ana te po, i a koe, heheu ana mai te ao, i a au,</l>
            <l>Tena te po, ka ruruku;</l>
            <l>Tenei te rangi, ka heuea.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-150" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE UMU TAONGA, NA HIKAIRO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Whatu</hi> oho, te urunga</l>
            <l>Whatu oho, te moenga</l>
            <l>Whatu akiritia,</l>
            <l>Whatu pakeke,</l>
            <l>To mata i tua,</l>
            <l>To mata i waho.</l>
            <l>O-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ho mai taku taonga,</l>
            <l>Taku taonga, i tiria,</l>
            <l>I tiria ki uta,</l>
            <l>I tiria ki tai,</l>
            <l>I tiria ki tokerau,</l>
            <l>Oreore te kata, a te wahine;</l>
            <l>Oreore te kata, a te tane.</l>
            <l>O-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ho mai, taku taonga,
                Tu ea, Tu ngaro.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n140" n="133"/>
        <div xml:id="c1-151" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E ! muri koe ahiahi ra,</l>
            <l>Tango mai te korero, o namata,</l>
            <l>O nahe rawa, o nga kahika;</l>
            <l>E, kei runga riro,</l>
            <l>Kei a Kahungunu,</l>
            <l>Ko te manu hou nei e, te moa,</l>
            <l>Hei tia iho mo taku rangi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-152" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, te wahi pu ake i roto ra,</l>
            <l>Kia ringia, te puna i aku kamo,</l>
            <l>E ai te taheke. Ka hei au,</l>
            <l>Ko te kiri-amoko, te tirohia mai na,</l>
            <l>Kataka ki roto nei, me he ao e rere atu ra</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Wetewete atu ra, i o taua moenga,</l>
            <l>Nau i ako, te kaihora wawe, e,</l>
            <l>I whea koia koe i te tuatahitanga ?</l>
            <l>Mekore te waka nei, te pakaru pea.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Hei a pihanga iti, te hurihanga,</l>
            <l>I roto i te hinengaro, aroha;</l>
            <l>Ho ake rawa nei, te ngakau whakahoki,</l>
            <l>Ka miti whaiparatia na te tangata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n141" n="134"/>
        <div xml:id="c1-153" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TE HIKO-O-TE-RANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te uira ! kokirikiri ana, te tara-ki a Kapiti;</l>
            <l>Ko te tohu o te mate ra, E Tohi mata iti, haere ra korua,</l>
            <l>He kuru tongarerewa, he rutunga puhi no Tainui, ka tere</l>
            <l>ki te tonga.</l>
            <l>Taka ana a Ouenuku, ru ana te whenua, e-i,</l>
            <l>Rori noa nei, o iwi i te ao. Ko wai ki muri ? e-i.</l>
            <l>Nau i matakahi, i te takapu nui o Papa, ka tiraha ki</l>
            <l>runga, e-i.</l>
            <l>Wawahia ra, i nga tatau o te rangi, kia eke ai koe, ki</l>
            <l>runga ra, e-i.</l>
            <l>Kia totika ai, ki te aroaro o te Atua, i whiua ai koe ki</l>
            <l>te mate ra, i</l>
            <l>I haehaea koe, ki te piharoa, kia rewa tou hinu, ki roto</l>
            <l>o Poneke ra.</l>
            <l>E hine a te hoa, tirohia iho ra te pera o Tutunui,</l>
            <l>Ka ’tohu ki te whare ra, o tapu-whakaihi;</l>
            <l>Naku i hoa iho, ko Whakaraka-te-whatu, e-i</l>
            <l>A Kaiwhakawai, te wahine ’Atiawa, kauraka</l>
            <l>E koaia, he whatinga toki nui na, e-e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n142" n="135"/>
        <div xml:id="c1-154" type="section">
          <head>HE MATA KITE.<note xml:id="fn1-135" n="*"><p>The portions of this song which are printed in italics are sung by the
                  chorus; the other portions by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l>A ! kohea ? kohea ?</l>
            <l>Tera maunga,</l>
            <l>E tu mai, ra, ra.</l>
            <l><hi rend="i">Ko Maunga-nui</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ka tanuku</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kei raro.</hi>
            </l>
            <l>A ! kohea ? kohea ?</l>
            <l>Tera maunga,</l>
            <l>E tu mai, ra, ra,</l>
            <l><hi rend="i">Ko Rangi-uru</hi>;</l>
            <l><hi rend="i">Ka tanuku</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Kei raro.</hi>
            </l>
            <l>A ! mitimiti.</l>
            <l>
              <hi rend="i">E.</hi>
            </l>
            <l>Mitimiti.</l>
            <l>
              <hi rend="i">E.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Mitimiti</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Oreore</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Te tai, o</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Tauranga</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Mitimiti, i-i.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n143" n="136"/>
        <div xml:id="c1-155" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE URUURU WHENUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> u ki Mata-Nuku,</l>
            <l>Ka u ki Mata-Rangi,</l>
            <l>Ka u ki tenei whenua;</l>
            <l>Hei whenua;</l>
            <l>He kai mau, te ate o te tauhou.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-156" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA A NGAHUIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> ka noho, nga kokoru ki te Kouamua;</l>
            <l>Tikina mai Kawana, tirohia taku iti, e noho wairua,</l>
            <l>Kotahi ra mota, i matea atu ai, ko to kurupaitanga iho.</l>
            <l>Me aha atu hoki ? he takiwa moana,</l>
            <l>Kia noho taku iti, i te kei o te ’tima</l>
            <l>Nou, e Kawana; hei whiu i au, te tai ki Ingarangi.</l>
            <l>Kei hoki mai whakamuri, ki Pewhairangi ra,</l>
            <l>Ka kai manatu au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-157" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TAIAWA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E hau</hi> o tawhiti,</l>
            <l>I whiua mai ai,</l>
            <l>Te ’puke i Oropi,</l>
            <l>I maunu atu ai,</l>
            <l>Te taniwha, i te rua,</l>
            <l>Te puru o Waikato,</l>
            <l>Taku tau, i mutua</l>
            <l>Te wehi, o te whenua.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n144" n="137"/>
          <lg>
            <l>E hine, a Nao,</l>
            <l>I murua iho ra,</l>
            <l>To mata whakarewa,</l>
            <l>Ki te wai ngarahu,</l>
            <l>Te uhi a Mataora.</l>
            <l>Hoki kau mai nei,</l>
            <l>Te tangata putohe</l>
            <l>O te riri.</l>
            <l>Te haere te rongo,</l>
            <l>Me ko Rangiwahia !</l>
            <l>Mo nga mate ngaro,</l>
            <l>I runga te Motu-nui.</l>
            <l>Tikina atu ra,</l>
            <l>Nga rata whakatere kaipuke,</l>
            <l>I runga o Ngamotu;</l>
            <l>Nau i kumekume,</l>
            <l>Ka u te paura,</l>
            <l>Ka tini te maata,</l>
            <l>Ka moe koutou</l>
            <l>Ki runga rau kura.</l>
            <l>Kia ata whakaputa,</l>
            <l>Te rae i Rangipo,</l>
            <l>Kei pehia koe</l>
            <l>Te awe o Tongariro,</l>
            <l>Tahuri atu, ki tua,</l>
            <l>Te moana pounamu,</l>
            <l>Tautika te haere,</l>
            <l>Ki a Te Rauparaha;</l>
            <l>Kia koa tu mai,</l>
            <l>Te wahine ’Ati-Tama;</l>
            <l>Mo Tupoki,</l>
            <l>Mo Raparapa,</l>
            <l>Tenei kei roto.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n145" n="138"/>
        <div xml:id="c1-158" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TE PEHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Na</hi> te Atua ranei koe ?</l>
            <l>Na te whiu ?</l>
            <l>Na te ta ?</l>
            <l>Na te whakatakatu ?</l>
            <l>Nau kumea atu,</l>
            <l>Nau takina atu,</l>
            <l>Ki te aroaro, no Hakitara,</l>
            <l>Ka nui o hara, ka rarua koe.</l>
            <l>E tama naku, korikori, ki’ horo, kauia e koe te au ki Kawea,</l>
            <l>Mate, takoto roa, kei o matua.</l>
            <l>Ma wai e rou ake, te whetu o te rangi, ka taka kei raro ?</l>
            <l>Mo koutou ra, e taupu mai ra, te wai ki Poutini.</l>
            <l>Ma tama na ’Pare, mana e whakarewa koe, totara tu wao,</l>
            <l>Ki kona e te rewa, whakahinga noa ai, te rae i Whangai,</l>
            <l>Ko wai tohu ai, e hokia Oropi.</l>
            <l>Nga nui o te tau, i waiho i te whare; ka haruru o rongo,</l>
            <l>ka kai ki te rangi.</l>
            <l>Kihai koutou, i whakahokia atu, mo nga riri awatea, i</l>
            <l>runga te Motunui,</l>
            <l>Mo Mamao-atu, mo Te Hiakai, tenei kei roto.</l>
            <l>E rau a Te Hau, e-e-i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n146" n="139"/>
        <div xml:id="c1-159" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l>E<hi rend="sc">muri</hi> a po, kia a moe huri au; te hua aku kamo,</l>
            <l>Kua riro ki raro, ra.</l>
            <l>Te moe te (ina ia) au ki te whare, pohewa noa au;</l>
            <l>He ao mangi.</l>
            <l>Te pekeriki ra, e titope i runga, whawha rawa ake,</l>
            <l>Me he ri mangemange.</l>
            <l>Te makariri ra, whakatoro ana, noku te ringa kore,</l>
            <l>Ki te rau harakeke.</l>
            <l>Whakawehia ahau, te makau a te rau, kei</l>
            <l>Pahohoro ta te ngutu.</l>
            <l>Tara atu koutou, i oku korero. Pua nga kakaho,</l>
            <l>Ka rere i te waru.</l>
            <l>Ahakoa ra, te puke i motu, heoi e Tua, i huia</l>
            <l>Ki a au.</l>
            <l>’Ore i whakarato, ki te rau, e pae na, te tau-tama,</l>
            <l>I whakamatau iho.</l>
            <l>Katahi nei hoki, ka rau aku mahara, ki nga mahi</l>
            <l>Ra, kua noa atu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-160" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> ata whiwhia,</l>
            <l>He ata rawea,</l>
            <l>He ata kai-taonga.</l>
            <l>Ka whiwhi, ringa o Aitu,</l>
            <l>Ka rawe, ringa o tangata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n147" n="140"/>
        <div xml:id="c1-161" type="section" xml:lang="mi">
          <head>TUKEKA TUPAPAKU MATE, A TE UHUNGA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">A tenei</hi> au e, e tama nei, nei, aa, aa,</l>
            <l>Tenei au e, e tama nei, nei, aa, aa,</l>
            <l>Tenei au, e tama, i kimi mai nei, ki a koe,</l>
            <l>Ka arohatia au nei, ki a koe, nei, nei,</l>
            <l>Tenei au e, e tama, e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-162" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TUKEKA NA TE HUNGA O TE MATE.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">kauaka</hi> ra ngeau nei, e hakuhakua, a.</l>
            <l>Tenei te whakama e, kei runga, kei taku rae,</l>
            <l>E hohore ana, me he kiri kokiri,</l>
            <l>Me he pa nga patu au, na Te Huhu,</l>
            <l>Kia eke au ki runga, ki te puna Tinirau, e,</l>
            <l>Pupuha nei te moana;</l>
            <l>Pupu, ka mura te ahi, ha, a, a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-163" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l>E ! <hi rend="sc">ko</hi> te kainga hukiki nei, tenei;</l>
            <l>E ! ko te kainga whakawiri tangata nei, tenei;</l>
            <l>E ! poho tikoko,</l>
            <l>E ! poho tikoko,</l>
            <l>Poho tiango-ango,</l>
            <l>Te aroaro, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n148" n="141"/>
        <div xml:id="c1-164" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">K ei</hi> te kimi atu au, i te wairua o te tohetea;</l>
            <l>A o te tohetea,</l>
            <l>Piri ki te whenua;</l>
            <l>U, hei kai,</l>
            <l>A hei kai ra, ma taku ngaki mate,</l>
            <l>E hara mai ana,</l>
            <l>Ki te whakapuango rawa, i a au,</l>
            <l>E noho kai kore nei.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-165" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU MO TE KAI-KORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha ? he kai ma taua ?</l>
            <l>He pipi,</l>
            <l>He aruhe,</l>
            <l>Ko te aka, o tuwhenua,</l>
            <l>Ko te kai, e ora ai te tangata.</l>
            <l>Matoetoe ana, te arero, i,</l>
            <l>Te mitikanga, i,</l>
            <l>Tana arero,</l>
            <l>Me he arero kuri, au, u.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-166" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU MO TE KAI-KORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha ? he kai ma taua ?</l>
            <l>He hakekeke,</l>
            <l>Piri ki te karaka</l>
            <l>A, he pohue,</l>
            <l>Toro ki te whenua;</l>
            <l>Ma wai e keri,</l>
            <l>I te makariri.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n149" n="142"/>
        <div xml:id="c1-167" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU MO TE KAI-KORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E kai</hi> ra, i aku kai,</l>
            <l>Mo te oma ki te motu;</l>
            <l>Ki te aha,</l>
            <l>Ki te kai pakopako;</l>
            <l>Ki te aha,</l>
            <l>Ki te kai pakopako</l>
            <l>Whati ana to poho,</l>
            <l>E kore, tihoho oh, e tihoho oh,</l>
            <l>E tihoho,</l>
            <l>E te kai kore atu, ki Kapiti.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-168" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU MO TE KAI.</head>
          <lg>
            <l>Ko Tu, ko Rongo,</l>
            <l>Koia ko ngatahi;</l>
            <l>Ko Tu, ko Rongo,</l>
            <l>Koia ko ngatahi.</l>
            <l>Potehe. e-e,</l>
            <l>Potehe, e-e,</l>
            <l>Potehe te kai, ki raro ki te whenua,</l>
            <l>Potehe.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n150" n="143"/>
        <div xml:id="c1-169" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki, koia taku raru,</l>
            <l>E whakatungou nei;</l>
            <l>Hara mai koutou, ka titiro,</l>
            <l>Ka kawe, ka tutara,</l>
            <l>Kia rongo te marea,</l>
            <l>I aku hanga kino.</l>
            <l>No konei te puhongo, e pa tua,</l>
            <l>Ki te ope a Whetoi.</l>
            <l>Mauria atu ra, nga huarahi</l>
            <l>Ki Parerahi ra, e.</l>
            <l>Kei runga taku rongo i te ngutu,</l>
            <l>Ka pekapetau ana.</l>
            <l>Utaina ki te ihu o Ngaruru,</l>
            <l>Te waka i a Te Mana,</l>
            <l>Hei hoe ki runga ra, ki te tonga,</l>
            <l>Ko ia e kite atu.</l>
            <l>Ka tuku tenei, ki Wairau</l>
            <l>Ki te ara, o te tini.</l>
            <l>Ma wai koia ra ? e hori atu,</l>
            <l>Na roto i a au,</l>
            <l>No kokei, no te omanga i Maketu;</l>
            <l>I waho nei ano.</l>
            <l>E, i te Whaiapawa i tuku atu,</l>
            <l>Ki Wharekahika e,</l>
            <l>No reira pea, te waitau,</l>
            <l>Mau mai ki a au,</l>
            <l>No-te-mea i huia mai,</l>
            <l>E te korero.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n151" n="144"/>
        <div xml:id="c1-170" type="section" xml:lang="mi">
          <head>PIOI NA HATUPATU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> mate te patungu; na Hatupatu, ko Karika,</l>
            <l>Ka whakamaroro, ki tai o te moana;</l>
            <l>E ta taua rangi,</l>
            <l>E ta taua rangi, tuia ake.</l>
            <l>Pioi e, Pioi e.</l>
            <l>Ko te mata i tua, ko te mata i wharaua, e ta taua rangi</l>
            <l>Hanui; Haroa; Hatupatu, ko Karika,</l>
            <l>Ka whakamaroro, ki tai o te moana;</l>
            <l>E ta taua rangi,</l>
            <l>E ta taua rangi, tuia ake.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-171" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA TE MATUA O HATUPATU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hara</hi> mai hea ? teretere nui no Tu ?</l>
            <l>Hara mai uta, hara mai tai, teretere nui no Tu ?</l>
            <l>Hara mai te kimihanga, hara mai te hahaunga, hara</l>
            <l>mai te rapanga, teretere nui no Tu.</l>
            <l>Tu whiwhia, Tu rawea, Tu marie oi, kei te marie nui,</l>
            <l>o te rangi nui e tu nei</l>
            <l>Ka whiwhi, ka rawe, ka mahaki, ka angaia,</l>
            <l>Tere, tere,</l>
            <l>tere nui no Tu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n152" n="145"/>
        <div xml:id="c1-172" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">to</hi> e, te ra,</l>
            <l>Rere whakauru aua, ki te rua;</l>
            <l>Ko au ki raro nei,</l>
            <l>Ka whakaraupeka, i aku mahara;</l>
            <l>Taku moe, i au ra,</l>
            <l>I nui o rangi ra,</l>
            <l>Tenei ka matatu,</l>
            <l>Kei te manu tutei au, kei te pae,</l>
            <l>Nau ko angeau,</l>
            <l>Taratara rawa, a taua mahi.</l>
            <l>Katahi au ka mahara,</l>
            <l>Kia hoki rua au ki te iwi,</l>
            <l>Ki te tau ra, e,</l>
            <l>I rangia i taku itinga.</l>
            <l>E wani e te ngutu,</l>
            <l>I te tuakaihau.</l>
            <l>Naku te tahakura,</l>
            <l>I a Hauauru, te tata mai,</l>
            <l>Oho ake ki te ao,</l>
            <l>Mapu kau au, ki taku moenga;</l>
            <l>kaua e Pari,</l>
            <l>E oia noatia,</l>
            <l>I hohoro i te ngutu,</l>
            <l>E mau ana te tinana, hu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n153" n="146"/>
        <div xml:id="c1-173" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi>, aue e, te whakama i a au e,</l>
            <l>A, e hoa ma, e whakakoikoia mai nei;</l>
            <l>Koia ano, ka hopukia, ki te pare</l>
            <l>Whakairo a Rauru, ka mau tonu mai</l>
            <l>Kei ona ngutu.</l>
            <l>Ko te heitara noa i te ao ?</l>
            <l>Hei oi mai ma tena na,</l>
            <l>Hei oi mai ma tera ra,</l>
            <l>Hei whakakikini noa, ia ra,</l>
            <l>Hei whakakohukihuki noa, hei whakakoraparapa, i te</l>
            <l>kanohi, aue te whakama i a au, e.</l>
            <l>E waiho ra te kawau, i a au horo ai,</l>
            <l>Kia whakatatangitia, i te korokoro,</l>
            <l>Kia whakamapuna tonu, i te moana,</l>
            <l>Kia ea ake ana, e ko te pari horehore i te Kanihi;</l>
            <l>Kia whakaata koia, ki to taha,</l>
            <l>Kia motuhenga te kaokao,</l>
            <l>Kia tu mai, ko Tarawera.</l>
            <l>Kia toro tonu, te ringaringa,</l>
            <l>E na konei ra nei, whakatureikura,</l>
            <l>Ki te whatu o te weruweru. Kuruki, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-174" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">muri</hi> a po, kia moe huri au, e,</l>
            <l>Hohoro mai e te ata, tau haere mai, e</l>
            <l>Kia wawe au, te kawe, a te rae ki Horohoro, e</l>
            <l>Tukuku ana au, te whitau i te repo, e</l>
            <l>He mate huka koa, i aurakina ai, e</l>
            <l>Kau ana i te au, o Wai-koro-whiti ra, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n154" n="147"/>
        <div xml:id="c1-175" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>Ao mauru, e tauhere mai ra,</l>
            <l>Na runga ana mai te hiwi kei te Tawake,</l>
            <l>Katahi te aroha, ka makuru i ahau,</l>
            <l>Ki a Pomare ra, i rangia i te itinga.</l>
            <l>Pirangi noa ake, ki te kimi moutere,</l>
            <l>Kia utaina au, te ihu o te Rewarewa,</l>
            <l>Te waka o Patutahi; hei whiu ki tawhiti.</l>
            <l>Kia koparetia, te rerenga i Raukawa,</l>
            <l>Kia huna iho, kei kitea Ngawhatu,</l>
            <l>Kia hipa ki muri ra, ka titiro kau atu.</l>
            <l>Kia noho taku iti, te koko ki te Whanganui,</l>
            <l>Nga mahi a Kupe, i topetopea iho.</l>
            <l>Kei whea te tane, i aroha ai i te itinga,</l>
            <l>Mo nga riri, ka rukea ki ahau;</l>
            <l>Waiho i roto nei, ka nui te ngakau.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-176" type="section">
          <head>HE WAIATA NA NGATIKAHUNGUNU.<note xml:id="fn1-147" n="*"><p>The words in italics are sung by a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Korerotia</hi> mai, e kui, ki a au,</l>
            <l><hi rend="i">Kia rongo atu au, i te rongo putakari</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I te rongo parekura</hi>.</l>
            <l>Ki <hi rend="i">te rongo pataka a Te Whatanui</hi>.</l>
            <l>
              <hi rend="i">I tahuri ai, ko Ngamotu</hi>
            </l>
            <l>Takoto i</l>
            <l>
              <hi rend="i">Te tahua, ko koe</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Te Hauwaho</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n155" n="148"/>
        <div xml:id="c1-177" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA PONEHE MO TE HAERENGA MAI O TE RAUPARAHA, I TE HEKE, KI KAPITI NEI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te ao uru, ka tauhere</l>
            <l>Te hiwi, ki te Hikonga;</l>
            <l>Ho mai kia mihia, i hara mai</l>
            <l>I oku hoa, e,</l>
            <l>Naku rawa i huri atu ki te tai-whanga</l>
            <l>Ki a Te Wherowhero ra;</l>
            <l>Nana i unga mai, ka noho au</l>
            <l>Te puke ki Kamaru.</l>
            <l>Nui-nui Te 'Paraha, i te whenua;</l>
            <l>He manu ka pirere,</l>
            <l>Ka puihi tonu atu, ki te tai uru,</l>
            <l>Ki a 'Tamairangi.</l>
            <l>Tae a wairua motu huia</l>
            <l>O Tararua i runga</l>
            <l>Ki Wairarapa e, ki te tai-tapu;</l>
            <l>Ki a Te Ahuru, e</l>
            <l>Kia noho taku iti, i te kei o te waka</l>
            <l>Nou, e Te Pehi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-178" type="section">
          <head>HE HARI.<note xml:id="fn1-148" n="*"><p>This was sung by the rebel natives immediately after the capture of Kororareka.
                  It is probably a very ancient one.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> te riri nei, te riri nei,</l>
            <l>Tenei te toa nei, te toa nei.</l>
            <l>Ka whati kau ana, te tai ki Tokerau,</l>
            <l>Te tai ki Tokerau;</l>
            <l>Ho mai to uri, ki runga ki te pakiaka rakau,</l>
            <l>Kei reira tarewa ai, to kiko whakairo.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n156" n="149"/>
        <div xml:id="c1-179" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn1-149" n="*"><p>This was sung by the Native allies, when the Natives of the Waikari
                  tribes were repulsed in the sortie which they made from the Ruapekapeka,
                  and their two principal chiefs were slain.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hanga</hi> to pa, hanga to pa.</l>
            <l>Ka mate to tikitiki, ka mate to tikitiki,</l>
            <l>To tikitiki whakamanamana;</l>
            <l>* * * *</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-180" type="section">
          <head>HE MATA.<note xml:id="fn2-149" n="†"><p>The words printed in italics are sung by the whole war party as a chorus.
                  The rest of the song is sung by one voice. This is a portion of a horrible
                  war song which was sung by the rebel Natives at the Pa of Owhaenwai, immediately
                  after the bloody and fatal repulse of the British storming party.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> whawhai, ka whawhai !</l>
            <l>
              <hi rend="i">E, he !</hi>
            </l>
            <l>Ka whawhai, ka whawhai !</l>
            <l>
              <hi rend="i">E, ha !</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Ka whawhai, ki roto ki te awa. Puare katoa ake nei.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">E ka whawhai, ka whawhai !</hi>
            </l>
            <l>Kihai <hi rend="i">koe i mau atu, ki to kainga ki Oropi</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">E, i te ainga mai, a Wharewhare</hi>.</l>
            <l>* * * * *</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n157" n="150"/>
        <div xml:id="c1-181" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">pa</hi> ki te raro, homai koia ra te aroha;</l>
            <l>E te roimata, e taheke i runga; he puna ano ra</l>
            <l>Te utuhia i te roa, ko te tau, ko to aroha ra,</l>
            <l>Ko to tinana, te whakarehunga iho, whiti rere ki te ao</l>
            <l>Ho mai me whakaupa, te tuku tahua, i te ipo a ’Te Para.</l>
            <l>E moe atu nei, ko te wairua, kei te whakatata,</l>
            <l>E komingo ana, te tau o taku ate.</l>
            <l>Me he ia waipuke, me he manu-tu au,</l>
            <l>E rere ana te whakapa iho.</l>
            <l>Aku rongo tuku nui,</l>
            <l>Kei horahia e te korero;</l>
            <l>Kei hoki muri mai taku wairua mate ki te iwi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-182" type="section">
          <head>HE HAKA NO MUA, MO TE KAI KORE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Noho</hi> kau, noho kau, <hi rend="i">e !</hi></l>
            <l>Noho kau, noho kau, <hi rend="i">e !</hi></l>
            <l><hi rend="i">Noho kau tatou, i te ra e whiti nei</hi>.</l>
            <l>
              <hi rend="i">Na te tarakihi, i papaki raumati, nga puke</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Whakawhoto, kau Ranginui i a ia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tu kau Muri’, ko tana kiri whero ki au, e</hi>.</l>
          </lg>
          <p>
            <note xml:id="fn1-150" n="*">
              <p>The words printed in italics are sung by the whole assembly; the rest
                  of the song is sung by one voice.</p>
            </note>
          </p>
        </div>
        <pb xml:id="n158" n="151"/>
        <div xml:id="c1-183" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU TITOTITO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho, te Kaurapa-pu,</l>
            <l>Ko au nei anake;</l>
            <l>Taringa i whakarongo, ki te reka waiata,</l>
            <l>Me he wai e rere;</l>
            <l>Titoa mai hoki ra; to ringa i wera i te ahi,</l>
            <l>Ki taku hangi;</l>
            <l>Hei aha te turituri, o enei nga ra,</l>
            <l>E rangahau mai nei.</l>
            <l>Nau koa, i uta ki te kupu o te ao,</l>
            <l>He rangiwhata ko koe.</l>
            <l>Kauraka te maihi, e waiho i raro ra,</l>
            <l>Waiho kia iri ana.</l>
            <l>Kei whea to pai i horitea ki Himoki</l>
            <l>E tu mai waho nei.</l>
            <l>Nawai rawa te haere, i hara mai tohi tu,</l>
            <l>Ka hara mai ka ninihi,</l>
            <l>Ka hara mai. Ka papare me he ua torea,</l>
            <l>E whetoko i te akau.</l>
            <l>Nau te tuatahi, ki te whakarawai</l>
            <l>Kau ki te tinana,</l>
            <l>I aku kohaenga ki aku kahu waero,</l>
            <l>Naku rawa i tiki.</l>
            <l>Naku rawa, i rere te whanga ki Kaiapohia,</l>
            <l>Ki te motoi kahurangi,</l>
            <l>I nikoa ki te waka, ka kite taku kanohi,</l>
            <l>I te whatu kaiponu;</l>
            <l>I Raukawa ra ia, e koparea nei,</l>
            <l>E ngakau matua,</l>
            <l>Noku anake ra te tupuna, i kau mai,</l>
            <l>Ko Hinemoa, ko au, i-i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n159" n="152"/>
        <div xml:id="c1-184" type="section">
          <head>HE MATA.<note xml:id="fn1-152" n="*"><p>The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <l>E <hi rend="sc">pari</hi> e te tai,</l>
          <l>
            <hi rend="i">E pari ana ki te pikitanga i Arakari, ka ongeonge te tangata,</hi>
          </l>
          <l><hi rend="i">ka tihetihe te whenua</hi>;</l>
          <l>Tere te whenua, <hi rend="i">ka tere</hi>,</l>
          <l>Tere te tangata, <hi rend="i">ka tere</hi>,</l>
          <l><hi rend="i">Tere te wahine, ki tai o te moana, ka mokowhatia te taura ki te ringaringa</hi>;</l>
          <l><hi rend="i">Aha ka tere, ka tere</hi>.</l>
        </div>
        <div xml:id="c1-185" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, A TUROA MO TE KOTUKU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, e Whai i a au</l>
            <l>E whanake tonu nei,</l>
            <l>Na te pupuke i ahu ka hua te mahara,</l>
            <l>Ka hua te wananga,</l>
            <l>Ko Houtupu,</l>
            <l>Ko Houora, ka noho i a Te Atea,</l>
            <l>Ka puta ki waho ko te Po,</l>
            <l>Te Po-i-tuturi,</l>
            <l>Te Po-i-pepeke,</l>
            <l>Te Po-i-oti-atu,</l>
            <l>Oti atu koutou ki te po, e-i,</l>
            <l>Na te kore i ai,</l>
            <l>Te Kore-te-whiwhia,</l>
            <l>Te Kore-te-rawea,</l>
            <l>Kia rongo mai te tohunga</l>
            <l>Kia whakapeka mai, ka he hoki au</l>
            <l>No Wharekura ano,</l>
            <l>Ka noho te Ranginui e tu nei,</l>
            <l>Ka noho i a Te Atatuhi</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n160" n="153"/>
          <lg>
            <l>Ka puta ki waho,</l>
            <l>Ko te marama;</l>
            <l>Ka noho i a te Werowero,</l>
            <l>Ka puta ki waho ko te ra,</l>
            <l>E haere puku ana,</l>
            <l>Ka huakina ki runga, hei kanohi mo te rangi;</l>
            <l>Ka marama koutou te haere,</l>
            <l>Ki te kawe a riri.</l>
            <l>Tahuri mai o mata ki muri ra,</l>
            <l>Te ata ka haea i runga o Tongariro,</l>
            <l>He ata kai taua,</l>
            <l>He ata kai tangata, e-i</l>
            <l>I whai pea koe, ki nga tahua a Ngatoroirangi,</l>
            <l>Ko Ihumotokia,</l>
            <l>Te Moanawaipu,</l>
            <l>Awatea ake ko Taraiwhenuakura,</l>
            <l>Ko te Kohuwai, ka whakamutu te riri.</l>
            <l>Moe mai e Pa, i roto Matangirei,</l>
            <l>Ko te whare o Turi i u ai ki uta,</l>
            <l>I hui katoa ano nga tauiwi nei ki roto,</l>
            <l>Taria e tukituki ki roto Kaikapo;</l>
            <l>Mo Whakapapatuakura,</l>
            <l>Mo Matawhare-te-uia,</l>
            <l>Ka mau te pakanga, e-i</l>
            <l>E tika ana koe i te ara kai riri i runga Turangarere,</l>
            <l>Mo Te Rangihauora,</l>
            <l>Mo te tautara tu,</l>
            <l>Ki Turangamaea,</l>
            <l>Ko Te Kohutu, e</l>
            <l>Whakahokia mai ki roto Patea,</l>
            <l>Mo Te Rakauhakahaka,</l>
            <l>Mo Haututerangi,</l>
            <l>E Kahu i te raki, tena to iramutu</l>
            <l>Rahiritia mai,</l>
            <l>Waowhia mai ra ki te kete putuputu na Raukatauri,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n161" n="154"/>
          <lg>
            <l>I takina ai Kae,</l>
            <l>Ka mate.</l>
            <l>Huna mai ra ki roto Harururoa,</l>
            <l>Ko te kokori a Paekawa, i takoto ai Hunakiko;</l>
            <l>I takoto ai,</l>
            <l>Ko Manawa, e-i</l>
            <l>Koi aha ai koe te hunuhunu ai ki te mura o te ahi,</l>
            <l>Ki titiro iho koe, te kiri o Manumea,</l>
            <l>Ka whara kei muri,</l>
            <l>Kia hua i roto ra,</l>
            <l>Kia whakaringaringa,</l>
            <l>Kia whakawaewae,</l>
            <l>Ka whakakanohi i a koe;</l>
            <l>E tama taringa kore, te rongo mai ai,</l>
            <l>Ka pau te hora e au ki a Tahu,</l>
            <l>Ka pau te tuitui ki nga kakahu o Hau,</l>
            <l>He mea mahue au, i te unuhanga heke,</l>
            <l>He papa makere au, i roto te Kopae-pararakite-uru,</l>
            <l>Ko te whare o Tane.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-186" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE AWA MOANA, KO TETEHI WAHI ANAKE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Pera</hi> hoki ra te korepe nui,</l>
            <l>Te korepe roa,</l>
            <l>Te totoe awa,</l>
            <l>Te wahi awa,</l>
            <l>Whakamoe,</l>
            <l>Te tama i a ia te awa, me kowai ?</l>
            <l>Kauraka tama e purutia,</l>
            <l>Takua atu tama, kia puta i waho,</l>
            <l>I te tawhangawhanga,</l>
            <l>He putanga ariki,</l>
            <l>No Rongo,</l>
            <l>Ki te ata tauira mai, e-i</l>
            <l>Ki taketake nui,</l>
            <l>O Kahukura,</l>
            <l>He moana,</l>
            <l>I rokia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n162" n="155"/>
        <div xml:id="c1-187" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WHAKAWHIRO A MATEORO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Pakau</hi> riri,</l>
            <l>Pakau riri;</l>
            <l>Pakau nguha,</l>
            <l>Pakau nguha;</l>
            <l>Pakau tamawahine;</l>
            <l>He ruha.</l>
            <l>Noho atu koe, e Ori,</l>
            <l>Tukua mai Tonga.</l>
            <l>Pakau riri,</l>
            <l>Pakau riri;</l>
            <l>Pakau nguha,</l>
            <l>Pakau nguha;</l>
            <l>Pakau tamawahine.</l>
            <l>Wawahia,</l>
            <l>Wawahia;</l>
            <l>Toetoea,</l>
            <l>Toetoea;</l>
            <l>Te ao nui,</l>
            <l>Te ao roa,</l>
            <l>Te ao whakere;</l>
            <l>Te tamawahine,</l>
            <l>He ruha.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n163" n="156"/>
        <div xml:id="c1-188" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE AWA MOANA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> taotao kei runga, te taotao e Rangi,</l>
            <l>Te whanatu, taku taotao nei,</l>
            <l>Ki te mata i tai, e riri mai nei;</l>
            <l>E nguha mai nei</l>
            <l>Ka romia,</l>
            <l>Ka turakina,</l>
            <l>Ka pehia,</l>
            <l>Ka whakaruhia;</l>
            <l>Ka whakangehea;</l>
            <l>Tena taotao rangi, ka eke,</l>
            <l>Ka eke i tua,</l>
            <l>Ka eke i waho,</l>
            <l>Ka eke i a Rauru.</l>
            <l>Te taura, te taura, te taura tapu, o Tane;</l>
            <l>Kume, kume,</l>
            <l>He aha koe e waka, i tuku atu ai,</l>
            <l>Kia riro koe, i te au kume,</l>
            <l>I te au rona, i te au whakahoki;</l>
            <l>Kumea.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n164" n="157"/>
        <div xml:id="c1-189" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA AROHA, NA PU-TE-AURU TUAHINE O WAITARA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te aotonga, ka whakahinga</l>
            <l>Kei Otonake ?</l>
            <l>He aha te roimata, te whamutu</l>
            <l>Tau hara mai,</l>
            <l>He piringa koko au, ki te Ranga-a-Haurua,</l>
            <l>Ka whata e te ngutu;</l>
            <l>Ko au anake, kei te kai kino</l>
            <l>Atu te aroha;</l>
            <l>Kei te he mai koe, ka te wero</l>
            <l>Ki te kupu-mana</l>
            <l>Ka te toko-rau, e to wahine,</l>
            <l>Kei hoki mai, te manako.</l>
            <l>Mei whera, e aku mahara,</l>
            <l>Me te ao mauru,</l>
            <l>E whi Te Whakawhiro, kia whiti</l>
            <l>Ki te tonga-paraki;</l>
            <l>He hau roki moana, ka horahia</l>
            <l>Atu aku paki,</l>
            <l>E mahara iho ana, he kaha ano</l>
            <l>Au, ka motumotu,</l>
            <l>Te iri atu ai, nga ihu waka</l>
            <l>No Waipapa,</l>
            <l>Te waka i a Te Heru, e rere ana</l>
            <l>Te au, ki Panirau,</l>
            <l>Kei tito, E Ti, te hoki mai,</l>
            <l>He kai au, ka whiua</l>
            <l>Ka hora ki te whare; ka hoki mai</l>
            <l>Au, ka kuiatia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n165" n="158"/>
        <div xml:id="c1-190" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO REHUREHU, NA TANA WAHINE NA RANGIAMOHIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te uira kokirikiri ana, ko Rehua kei runga, ko nga wahi tapu,</l>
            <l>E moe nei ra taua i te potutanga nui o Pipiri,</l>
            <l>Kapua hokaia na runga i Otu; ko koe, ko au kei raro i</l>
            <l>Toia iho ai to kiri, i whakataua ki te renga-horu, i</l>
            <l>Awe o te toroa, e piki ai koe nga maunga hauhunga, i runga o Tongariro;</l>
            <l>Hoki mai i kona, ka tokia to kiri, nga rehu tuku mai,</l>
            <l>Nga ia e rino i roto o Mokau, kia tu mai koe i te riu o</l>
            <l>Tane;</l>
            <l>Nga tai e paku i roto o Manganga, i waho o te Puia,</l>
            <l>Te kapohia koe, nga one kai-tara i roto o te Tahua</l>
            <l>Kainga ka rahi na, o matua i te nui a ’Ti Mani;</l>
            <l>Whatihua, Turongo, Uenuku-tuhatu;</l>
            <l>Nga rakau tango mua a Manaia, ko te tahuhu ra tena o te te whare,</l>
            <l>O Ruaputahanga,</l>
            <l>Hoki atu i kona, ka tu nga tai o Rakei mata-taniwha-rau, i</l>
            <l>Te tau, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n166" n="159"/>
        <div xml:id="c1-191" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI POUARU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">koro</hi> tukino,</l>
            <l>E koro mate i te whakatoitoi</l>
            <l>Ka hua au, e kapo nei ki te koroki,</l>
            <l>He mate, hori i te kaokao;</l>
            <l>No te haututanga, ki te aroaro, i</l>
            <l>Koia ra ka waiho i a au,</l>
            <l>Ko te raru.</l>
            <l>E iti te tane ?</l>
            <l>I arohatia ai,</l>
            <l>Mo te umere-tangi ki te umu ika,</l>
            <l>Mo nga haere riki a te tane,</l>
            <l>Hoki rawa mai, i Hikihiki ra,</l>
            <l>Ki te tarawaha o te riri, ka takoto</l>
            <l>Tenei ra ia Paiaka, kei roto.</l>
            <l>E to ana ano i tona waka, i a te Rauamua</l>
            <l>E titiro atu ana ki te haramaitanga o te tonga</l>
            <l>Parawera,</l>
            <l>Ki tangihanga mai, o te tuatea,</l>
            <l>Whara rawa ia ra kei to kiri,</l>
            <l>Ka reka ia ra, i te waha no Maioro,</l>
            <l>E koro, e hara mai nei.</l>
            <l>Takiri ana mai, Porototo,</l>
            <l>Kia tu tana ringa ki te hau,</l>
            <l>He korero parera, na Pakihiwi,</l>
            <l>He horanga tautokorua, ki te aroaro no Ihurahi</l>
            <l>Na Te Whakatohea, i kawe ki waho ra,</l>
            <l>Ka momia, tana nui ki raro ra, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n167" n="160"/>
        <div xml:id="c1-192" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MAKUTU, MO TE TANGATA KAIA MATAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> te whiu, tenei te ta, tenei te apiti,</l>
            <l>Apiti toro taua, e-i</l>
            <l>Te whai a Hurihuri, a Taitai, a Tangaroa,</l>
            <l>Ukui o niho,</l>
            <l>Oroi o niho,</l>
            <l>Nau ka whakanuka,</l>
            <l>Ka whaka-kahui-tangaroa i a koe.</l>
            <l>Kahu-kura i tai ra e, whakarongo mai ra, ki a taua nei</l>
            <l>taputapu,</l>
            <l>Rua-mano i tai ra e, whakarongo mai ra, ki a taua nei taputapu,</l>
            <l>Tena ka riro, i a Whiro,</l>
            <l>I a Kapa,</l>
            <l>I a Whatino,</l>
            <l>I a Wharona,</l>
            <l>I a Ringaroa, e,</l>
            <l>I a Rerehau, e,</l>
            <l>I a Rerepari, e,</l>
            <l>Nga tangata kaia mai, o ’rawahi, e</l>
            <l>Whiua, taia,</l>
            <l>Maka ki runga te rakau,</l>
            <l>Ko te ngohi a, te whiu,</l>
            <l>Ko te ngohi, a te ta,</l>
            <l>Ko te ngohi a te Rongo-mai-whiti,</l>
            <l>Whiti ki runga,</l>
            <l>Tena ra, e kui ma, nga turipona, o to koutou koro, na ka riro.</l>
            <l>Tena ra, e hika ma, nga toetoe whakaongaonga o roto o te whanga,</l>
            <l>Ka wharau,</l>
            <l>Ko te matau ra tena i hi ai te whenua rahi, e takoto nei,</l>
            <l>Ka rewa Hikurangi, kei runga,</l>
            <l>E hika.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n168" n="161"/>
        <div xml:id="c1-193" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>Ko waenganui anake tenei.</l>
            <l>Hara mai tenei ka whakatiki ano e,</l>
            <l>I moea ki te po, i konei e Mio, i</l>
            <l>To Tinana ra, ki te kainga-tupu, i</l>
            <l>To wairua ra, te kimi mai i au, i.</l>
            <l>Nei ano e, nga hoki teretere, i</l>
            <l>Kei ai e Whare, hei kawe i au, i</l>
            <l>A kite kau atu, te rerenga wairua, i</l>
            <l>Potata i raro, ki taku whaea mate, i.</l>
            <l>Te oma aku mata, nga motu tu mai,</l>
            <l>Tiritirimatangi, kia tapototia, i</l>
            <l>Ahua e te iwi, te rangahau o te hoe,</l>
            <l>A taitaitia, te ia ki Mahurangi,</l>
            <l>Taku otinga ia, kei whano au, kei nunumi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-194" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Me</hi> ko hea to whare ?</l>
            <l>I whakahakune ai,</l>
            <l>Ko Ko-rori-wha-te-po,</l>
            <l>Ko Ko-roriwha-te-ao,</l>
            <l>Ko te whare o Rangi,</l>
            <l>I takina mai ai,</l>
            <l>Te kahui whetu,</l>
            <l>E ngangahu iho nei,</l>
            <l>Hei whakamarama,</l>
            <l>Te riu o to waka.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n169" n="162"/>
        <div xml:id="c1-195" type="section" decls="#text-1-bibl" xml:lang="mi">
          <head>
            <hi rend="c">He Tangi Na Te Riutoto, Mo Te Hiakai.</hi>
          </head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te haeata, hapai ana mai,</l>
            <l>Me he mea ko te tau,</l>
            <l>Tenei ka ora mai;</l>
            <l>E Hia’ rongo nui,</l>
            <l>Ki te taha o te rangi,</l>
            <l>Ka whati ra e,</l>
            <l>Te tara o te marama,</l>
            <l>Taku ate hoki ra,</l>
            <l>Taku piki Kotuku.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tena te kakahi,</l>
            <l>Ka tere ki te tonga,</l>
            <l>I whiuwhiua koe,</l>
            <l>Te hau ki a Tu.</l>
            <l>Mei ona ahua,</l>
            <l>Te hoki ki muri ra,</l>
            <l>Kei whea to patu ?</l>
            <l>E hoka i te rangi,</l>
            <l>Hei patu whakatipi</l>
            <l>Ki mua ki te upoko.</l>
            <l>Ki to kawe a riri.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakahaerea ra,</l>
            <l>Kia rato nga iwi</l>
            <l>Kia kite Taupo,</l>
            <l>Kia kite Rotorua.</l>
            <l>Kia werohia koe,</l>
            <l>Ki te manu kai miro,</l>
            <l>I runga ao Titi,</l>
            <l>Hoki mai e Pa,</l>
            <l>Ki te waka ka tukoki;</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Waiho ki muri nei,</l>
            <l>Ka ru te whenua,</l>
            <l>Ka timu nga tai,</l>
            <l>I roto Waikato.</l>
            <l>Taku koara,</l>
            <l>Te uira i te rangi,</l>
            <l>Whakahoki rua ana,</l>
            <l>Na runga o Hakari,</l>
            <l>Ko te tohu o te mate na, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n170" n="164"/>
        <div xml:id="c1-196" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> ngakau, i rikiriki,</l>
            <l>Taku ngakau i whatiwhati,</l>
            <l>Kihai te manu nei i whiwhiu,</l>
            <l>No te motunga i te mahanga,</l>
            <l>I whiwhiu kino ai, e</l>
            <l>Ko Nuku-tau-matangi, ko te hara,</l>
            <l>Waiho te raru, mo Rupe,</l>
            <l>Haere e kui, i te anuanutanga o nga tau, e.</l>
            <l>Ko Matiti ki te ao,</l>
            <l>Ko Uruao ki runga,</l>
            <l>Ka anga te waha o nga tau,</l>
            <l>Ka turaha taua,</l>
            <l>E kui, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-197" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TAWHITO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te ata tapu hapai,</l>
            <l>Ana mai te,</l>
            <l>Tara ki Whangainga kia tangi noa au e,</l>
            <l>Mea mahue au to tira,</l>
            <l>To waka ko,</l>
            <l>Te Waiehuehu hei whiu,</l>
            <l>Ki te tai o,</l>
            <l>Te Motuhangarimu ki a Te Whareanga ra ki,</l>
            <l>’A pani taku rangi te wai mangotara ko,</l>
            <l>Te moe Puponga ko te moe,</l>
            <l>A te manu e,</l>
            <l>Au rawa taku noho i taku whanaketanga, ku;</l>
            <l>Ako ki te mahi kite rawa,</l>
            <l>I te huhi e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n171" n="165"/>
        <div xml:id="c1-198" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE RANGI PUTORINO, NA NAMATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tahuti</hi> ake ra,</l>
            <l>Tahuti ake ra,</l>
            <l>Kei te Horo taku kainga.</l>
            <l>Kei te Kiokio au,</l>
            <l>Ke te Kiokio au.</l>
            <l>E whakamau atu ana,</l>
            <l>E whakamau atu ana.</l>
            <l>Ki te hukahuka o te tai.</l>
            <l>Hoho,</l>
            <l>Hoho,</l>
            <l>Hoho, i,</l>
            <l>Te tu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-199" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A TE ROTO, RANGATIRA O NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l>Ko a taua muna e kui,</l>
            <l>Naku rawa i tuku atu, e,</l>
            <l>Ki roto ki a koe,</l>
            <l>Ka ruru ki te kete ra i,</l>
            <l>Ka tipona ano,</l>
            <l>Ki te hua i te kahu, e,</l>
            <l>Taria nei e tukua,</l>
            <l>Tera ka makoha, e,</l>
            <l>Ki runga te au heke,</l>
            <l>Ka hokai o Hangutu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n172" n="166"/>
        <div xml:id="c1-200" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE KARAKIA, I WHAKAWHANAUTIA AI A TUTANEKAI,
              KO TE INGOA O TENEI KARAKIA, KO TE TUKU
              O HINETEIWAIWA.</head>
          <lg>
            <l>To turuturu ra hei turuturu mou e Hinetinaku, e,</l>
            <l>Kowai kei runga nei,</l>
            <l>Horahia ra te moenga, te moenga o Hinemataiti,</l>
            <l>Kia piki ake au ki runga nei,</l>
            <l>Ki a te Uira,</l>
            <l>Ki a te Awha, ki a tikina mai,</l>
            <l>Ki a kautahangatia,</l>
            <l>Aku toto,</l>
            <l>Aku tahe,</l>
            <l>Aku parapara</l>
            <l>E tapu au,</l>
            <l>Na te mumu,</l>
            <l>Na te Awha,</l>
            <l>E tama whanau a manu,</l>
            <l>E tama a wai,</l>
            <l>Ko te tama a te Potipoti,</l>
            <l>Ko te tama a wai,</l>
            <l>Ko te tama a te Hemahema,</l>
            <l>Ko te tama a te Reiakiwaho,</l>
            <l>Taku tahe,</l>
            <l>Taku toto,</l>
            <l>Tuku parapara,</l>
            <l>Whano tae o kuha,</l>
            <l>Whano tae o tangata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n173" n="167"/>
        <div xml:id="c1-201" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki,</l>
            <l>E te po nei,</l>
            <l>Te hari wairua,</l>
            <l>Mai ki a hau,</l>
            <l>I tawhiti,</l>
            <l>E Te Wai tenei ra,</l>
            <l>Ko to tinana,</l>
            <l>Te kauawhi nei,</l>
            <l>Tuku noa nei,</l>
            <l>Au i te tira,</l>
            <l>Nou nei ra e Hoki,</l>
            <l>Whakangaro ana,</l>
            <l>Nga tai-hekenga,</l>
            <l>Kei Otairi,</l>
            <l>Tuku atu ai,</l>
            <l>Taku turanga,</l>
            <l>Ake ki runga ra,</l>
            <l>Whakaiwi-kore,</l>
            <l>Rawa i aku iwi,</l>
            <l>Taku taumata,</l>
            <l>Kei te Kakawaatai,</l>
            <l>Ki a marama,</l>
            <l>Au te titiro,</l>
            <l>Ki te kotai,</l>
            <l>E hara mai nei,</l>
            <l>Na runga-tonu,</l>
            <l>Mai o Waihi,</l>
            <l>Te ata kitea,</l>
            <l>Atu Maketu,</l>
            <l>I te wai ra.</l>
            <l>Koe o te kamo,</l>
            <l>E huatau nei.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n174" n="168"/>
        <div xml:id="c1-202" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te po nei,</l>
            <l>Te mariri te hau,</l>
            <l>He rau tahuritanga</l>
            <l>Ki te kopainga whare,</l>
            <l>Tahuna mai e Pane,</l>
            <l>Kia ka ko te ahi,</l>
            <l>Ka muri aroha noa,</l>
            <l>Te tonga o te ra,</l>
            <l>Te rerenga ki te rua,</l>
            <l>Ma wai ano e tapapa,</l>
            <l>Ka opeope ano,</l>
            <l>Te rere mai a te ao,</l>
            <l>Ma wai au e kawe,</l>
            <l>Te hiwi kei Otaki,</l>
            <l>Nga rakau tango mua,</l>
            <l>Nau nei e Puke,</l>
            <l>Tenei te tu nei,</l>
            <l>Kei roto i a te piro,</l>
            <l>Ki te muri koe ’Tute,</l>
            <l>Nana rawa i tuatahi,</l>
            <l>Nana rawa i tuapeka,</l>
            <l>Ki te iti i a au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n175" n="169"/>
        <div xml:id="c1-203" type="section" xml:lang="mi">
          <head>MO TE WARU (TUPAEA'S FATHER) NA TETAHI WAHINE.</head>
          <lg>
            <l>T<hi rend="sc">era</hi> te marama,</l>
            <l>E ata haere ana,</l>
            <l>Te marama i te pae;</l>
            <l>Taku e hiko atu,</l>
            <l>I hara mai ra koe,</l>
            <l>I te hoa ka wehea ?</l>
            <l>He mea ka tauwehe,</l>
            <l>Te rangi o te manako,</l>
            <l>Nau na e koro,</l>
            <l>I warea iho ai,</l>
            <l>Te rere ai au,</l>
            <l>Te taumanu waenga,</l>
            <l>Te kei o Whakataha,</l>
            <l>Te waka ra i a te Waru,</l>
            <l>Hei toko ki tawhiti,</l>
            <l>Te ripa ki Tauranga,</l>
            <l>Te au ki Katikati,</l>
            <l>Ki te hoko ’Atiawa,</l>
            <l>E tae ra koe,</l>
            <l>Ki taahau wahine,</l>
            <l>Ko wai, au, ka kite.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-204" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Mei</hi> whenei ana,</l>
            <l>Taku hauoratanga,</l>
            <l>’Enei e whaia,</l>
            <l>Te tira i a Tatu,</l>
            <l>Hei kawe ki te one,</l>
            <l>O Hukarere i raro.</l>
            <l>Whakahoki muri mai,</l>
            <l>Te whanga ki Parininihi,</l>
            <l>Whakatoro ringa rawa,</l>
            <l>I ara ki a Te Tua,</l>
            <l>Te hoa ra i a Te Wai,</l>
            <l>Noku te morehu noa, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n176" n="170"/>
        <div xml:id="c1-205" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha, he kai ma taua,</l>
            <l>He pohue,</l>
            <l>Aue te kawe, e</l>
            <l>Me rore e au, ki te kiore,</l>
            <l>Ma wai e kai tena kiore kai hamuti,</l>
            <l>Hei te raumati ka haere ai taua,</l>
            <l>He aha to te raumati kai,</l>
            <l>He tuna ra,</l>
            <l>Me aha e mate ai,</l>
            <l>Me hi,</l>
            <l>Me rapu,</l>
            <l>E au,</l>
            <l>Ki te ngoringori,</l>
            <l>O taku pongenge.</l>
            <l>Kia tomo mai,</l>
            <l>He tuna pouaru,</l>
            <l>Tarara whare,</l>
            <l>Tahia ta,</l>
            <l>Whare pouri,</l>
            <l>Tahia ta,</l>
            <l>Whare potango,</l>
            <l>Tahia ta,</l>
            <l>Ka rere te winiwini,</l>
            <l>Ka rere te wanawana,</l>
            <l>Ka hemo te whakamataku o te Atua,</l>
            <l>Aue,</l>
            <l>Te Atua, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n177" n="171"/>
        <div xml:id="c1-206" type="section">
          <head>HE HAKA NA NGATITOA.<note xml:id="fn1-171" n="*"><p>This song is sung as a chorus from the words “E ko au ra” in the 2nd line.</p></note></head>
          <lg>
            <l>Ko wai ra tetahi tangata ma tatou e oma ki waho,</l>
            <l>E ko au ra,</l>
            <l>Ko au ra,</l>
            <l>E tae ki te manuhiri e noho mai i Hangahanga ra ra,</l>
            <l>Hara mai, hara mai,</l>
            <l>E hara mai ra pea,</l>
            <l>E tama ma tatou ki konei pukana karu kau atu ai,</l>
            <l>E waiho ko te topu o te wai,</l>
            <l>E waiho ko te topu o te tou,</l>
            <l>Nau mai ka haere ki Puke Totara ki Te Whakamaru,</l>
            <l>Me whakarere te tangata matua te kai,</l>
            <l>Tatua ia te korirangi,</l>
            <l>Ka tu ai tona tangata ki runga ka takiri ai tana peke kia</l>
            <l>huaia,</l>
            <l>Na,</l>
            <l>Mau na ko te wi,</l>
            <l>Na,</l>
            <l>Mau na ko te pungapumga o Waikato,</l>
            <l>Uho.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-207" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kei</hi> motumotu,</l>
            <l>Kei motumotu,</l>
            <l>Kei motumotu i nga whakaweri o tau,</l>
            <l>Kia ata whakaputa, kei pehia koe e te anu o te hukarere,</l>
            <l>Kia kite kau atu i te wao kahikatea ki Tapapaki,</l>
            <l>Hei ake ki te tonga,</l>
            <l>Ka tere ra,</l>
            <l>Te pokai kawariki ki te uru,</l>
            <l>Tikina takahia i te tihi,</l>
            <l>O tera whenua ka takoto te paki ki tua,</l>
            <l>Ka whiti au ki te ao haere ana.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n178" n="172"/>
        <div xml:id="c1-208" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MATA NA TE TUATARA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> tangi mai a te manu nei a te kawatere</l>
            <l>Haere te kawatere, haere te kawatere,</l>
            <l>Totere, totere maunawa,</l>
            <l>E piki ana ano i tana pikitanga,</l>
            <l>Ki Maheahea, ka he te manawa,</l>
            <l>He,</l>
            <l>He,</l>
            <l>He,</l>
            <l>He te tau, e</l>
            <l>Tutaki ake i a au me ko Te Mahia,</l>
            <l>E peka taua nei ki tahaki,</l>
            <l>A taukinikini,</l>
            <l>A taurakuraku,</l>
            <l>Aha katahi ra, katahi ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-209" type="section">
          <head>HE RAHIRI TAONGA, HE WAIATA TAWHITO.<note xml:id="fn1-172" n="*"><p>Sung by Te Hapuku in November, 1851, when the payment for the
                  Hawke's Bay district was made to him, to express his joy that the wealth of
                  the Europeans had at last reached his country and people.</p></note></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hara</hi> hoki au, i te tangata i a Poutini,</l>
            <l>I Arahura ra e,</l>
            <l>I te wai ra, i takoto ai koe, e hanga;</l>
            <l>Taria koe, e ahu mai, kia mataotao,</l>
            <l>Ka hoki mai ai koe ki a au.</l>
            <l>Ka pau hoki ra e au, te hoa atu,</l>
            <l>Tukia, ko matate-whakarewa,</l>
            <l>Te takina ki te hikutira,</l>
            <l>Te takina ki te hikumaro,</l>
            <l>Ki te tauira mata o hanga;</l>
            <l>Kia whiwhi ai ra,</l>
            <l>Kia rawe ai ra,</l>
            <l>Mata o taonga, ki a au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n179" n="173"/>
        <div xml:id="c1-210" type="section">
          <head>KO TE MATA TENEI, I TOA AI TE PA O TE PUNI,
              KI WAIKATO.<note xml:id="fn1-173" n="*"><p>The words printed in italics are sung by the chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l>Ko whea ?</l>
            <l>Ko whea ?</l>
            <l>Tera maunga, e tu mai ra ra ?</l>
            <l>
              <hi rend="i">Ko Kakepuku.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Ko Pirongia.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">E ngawi ana ki a ia, ka pokia e te tuturiwhati, tai moana nui.</hi>
            </l>
            <l>
              <hi rend="i">Te awa i tera whenua ka mimiti, pakora te tai, ki tawhiti.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">He tumu tumu rakau, parawera kainga, kapia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I whakapiria ai, te rekereke</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">O te waewae</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">O Penenui, i whakapuangiangitia ai, te uri</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">O Te Wherowhero, i-i.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-211" type="section">
          <head>KO TE MATA, TENEI, A TE KUKURARANGI, MO
              NGATI-RUANUI.<note xml:id="fn2-173" n="†"><p>This is sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="i">E noho e Whana, taria koe e whakatarehe i te ra o te waru</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">He tapapa tikumu i whiwhi ai taku ringa</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">He komanga karaka i iri ai koe ra.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n180" n="174"/>
        <div xml:id="c1-212" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE MATA, TENEI MO TE MATENGA O PUKERANGIORA.<note xml:id="fn1-174" n="*"><p>This may be sung by one voice, or as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nga</hi> whenua e tere mai nei,</l>
            <l>Ko Kakepuke e tere mai nei,</l>
            <l>Ko Pirongia e tere mai nei,</l>
            <l>Ngunguru ana he puke one,</l>
            <l>He hanga tangange kino, te uri o te Pakake, i te ra waru, e</l>
            <l>Rongo no taua ki te wainui,</l>
            <l>Titiro ra taua ki te ngaru whakapae ki te tapu i a no to waka</l>
            <l>He wakapuawai ue ana ki te taumanu no,</l>
            <l>Ho ake ai taua ki ’Rangioratahuri,</l>
            <l>Te puke i mate ai,</l>
            <l>Nga whenua, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-213" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA KAUMATUA MO NGA TAMARIKI E KATA ANA KI A IA, KUA HINA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Waiho</hi> ra ia nei au, e koro ma,</l>
            <l>Maku au e haere, ki mua o te ara, whanga mai ai,</l>
            <l>Ka tata ki a koe, nga taru o Tura,</l>
            <l>Ko te hina, ko te mate, te whanga iho nei,</l>
            <l>Ka poro ra hoki taku akutotanga,</l>
            <l>Ka taiapo rawa mai, nga karukaru, no Kahutauranga,</l>
            <l>Waiho noa e raro, kia takoto ana,</l>
            <l>Hei matakitaki mai ki a au, e-i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n181" n="175"/>
        <div xml:id="c1-214" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA MAUNU TUNA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> atu ki waenga te tahora,</l>
            <l>Aha, mouti, mouti,</l>
            <l>Aha, mauwhane, mauwhane,</l>
            <l>Ki Rotorua, ki te kainga o Te Ariki;</l>
            <l>Aua kore, aua mau;</l>
            <l>Ko te mea iti tenei na,</l>
            <l>Ko te mea rahi tera ra;</l>
            <l>Ko Omere tenei na,</l>
            <l>Ko Omere ahua tera ra;</l>
            <l>Ko te ngutu runga tenei na,</l>
            <l>Ko te ngutu raro tera ra,</l>
            <l>Kauwae patiki tenei na,</l>
            <l>Kauwae hapuku tera ra;</l>
            <l>Kinitia, te hunga mate atu ki te po,</l>
            <l>Kai toketoke;</l>
            <l>He toke,</l>
            <l>Kai mai, he tuna.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-215" type="section">
          <head>A FRAGMENT.<note xml:id="fn1-175" n="*"><p>It is often used as an opening to modern songs.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kokirikiri</hi> ai,</l>
            <l>Te ao kapua, e rere mai ra kei te moana, e-i,</l>
            <l>Ki konei au,</l>
            <l>Mihi atu ai, tangi atu ai, ki aku nei tamariki, e-i,</l>
            <l>Ehara i te tangata,</l>
            <l>Ko te whatu toto, o te ngakau, motuhia mutunga mahara, i a au, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n182" n="176"/>
        <div xml:id="c1-216" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te roimata, hua noa i aku kamo,</l>
            <l>Na roto i whakakonuka,</l>
            <l>Tu mai e Pou, hikoia te Haratua;</l>
            <l>Kei te aha nga koha ?</l>
            <l>Kei aku mata karipi ?</l>
            <l>Kei aku mata hahae,</l>
            <l>Kei te puku rahi, o Taumanu ?</l>
            <l>E pai ana e whae, he hara tuakiri.</l>
            <l>Ka pa ianei, ko te ruru i wetekina,</l>
            <l>E tau taku rongo, te kawea te pakia,</l>
            <l>Nga roro whare koe o te Toheatuarahi.</l>
            <l>Kei hua e mea, naku te whakinga nei,</l>
            <l>Na ona tohu, ki te whakamohio,</l>
            <l>Meaha i te ngakau, te pakoko tawhito a Te Riaki.</l>
            <l>Nga rakau tango mua a Manaia,</l>
            <l>E ingo i ara, ki nga oha tupapaku,</l>
            <l>Kei whakarerea, kei kaupapatahuri,</l>
            <l>Kei tahoto noa, te paki ki tua, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-217" type="section">
          <head>KO TE MATA A TE KUKURARANGI I PURUTIA AI A KAPITI.<note xml:id="fn1-176" n="*"><p>The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l>I <hi rend="sc">rere</hi> ki te whetu,</l>
            <l>I kapo ki te marama;</l>
            <l><hi rend="i">Ka mate</hi>.</l>
            <l>Ko wai te tua o te tangata ?</l>
            <l><hi rend="i">Aua</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">E ue ana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I te tini o Ngatiawa, o runga te Rangi, kia neke, Te neke</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n183" n="177"/>
        <div xml:id="c1-218" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA A PUANGA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taka</hi> pitonga,</l>
            <l>E tuatakahi mai;</l>
            <l>Nau mai ra, haerea,</l>
            <l>Te one, i</l>
            <l>Wairua.</l>
            <l>Mei matatau au,</l>
            <l>Te heke haere,</l>
            <l>I a Horoatua,</l>
            <l>Hei kawe</l>
            <l>I a au, noho ana taku iti,</l>
            <l>Te Kopi-o-Uenuku.</l>
            <l>Kia whatata, e</l>
            <l>Te taha ra, i</l>
            <l>A Paro;</l>
            <l>Ko te tane tena,</l>
            <l>I ako ai,</l>
            <l>Ki te aroha.</l>
            <l>No muri na, te rau na,</l>
            <l>Whakakuru,</l>
            <l>Kau mai.</l>
            <l>E Wehi ma, e</l>
            <l>Kati ano i</l>
            <l>Nga puke,</l>
            <l>Kia marama, e</l>
            <l>Te titiro,</l>
            <l>Ki tawhiti,</l>
            <l>Auahi kokiri,</l>
            <l>Ki Otomaiea.</l>
            <l>Tirohia e Tangi,</l>
            <l>Te koha ra i</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n184" n="178"/>
          <lg>
            <l>Au,</l>
            <l>E kei tawhiti ra,</l>
            <l>Hei wai whakaatanga,</l>
            <l>Kia ata,</l>
            <l>Tirohia,</l>
            <l>Te rihinga, i</l>
            <l>Te tinana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-219" type="section">
          <head>HE WAIATA.<note xml:id="fn1-178" n="*"><p>This song was sent in a letter by Heke to the Governor shortly before he died.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te ki patu te makere noa i te ngutu,</l>
            <l>He pueru waihoe i a Te Rehu i runga,</l>
            <l>E mataku ana roto i te hau korero,</l>
            <l>Wareware i a au te maru o Nga Puhi,</l>
            <l>E herengia koia Te Heke te rakau ka whiria,</l>
            <l>Te ata whakarangona nga mahi a Rarotini,</l>
            <l>Ko to tinana ra te waiho atu i te hoa,</l>
            <l>Ko to pai waewae te tuku mai ki a au,</l>
            <l>Kia huaina atu e aratau ana mai,</l>
            <l>Ka te tiriwa te ripa ki Kinikini,</l>
            <l>Kua puawhea te rae ki Hikurangi,</l>
            <l>Ki nga tai omanga i te ipo o Mokau,</l>
            <l>Me ruku ware au te reinga tupapaku,</l>
            <l>Kei whakamau kau ki Morianuku,</l>
            <l>Ki taku tau tupu i awhi ai maua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n185" n="179"/>
        <div xml:id="c1-220" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI MO TE MOMO I MATE I A NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te whetu,</l>
            <l>Kamokamo ana mai;</l>
            <l>Ka tangi te whatitiri,</l>
            <l>Ka rapa te uira,</l>
            <l>Te tohu o Hoturoa.</l>
            <l>I maunu atu ai;</l>
            <l>Kaitoa, kia mate;</l>
            <l>Nau i rere mua,</l>
            <l>He waewae tapeka,</l>
            <l>Ki te ara ripeka.</l>
            <l>He pukainga pakake,</l>
            <l>Ki te Roto atara;</l>
            <l>Ma wai e huaki,</l>
            <l>Te umu ki Kahotea.</l>
            <l>Ma Te Rauparaha,</l>
            <l>Ma Tohe a Pare,</l>
            <l>Mana, e tamoe,</l>
            <l>Te awa kei Ahuriri.</l>
            <l>Kia riro ana mai,</l>
            <l>Taku kai, ko Te Wera;</l>
            <l>Me horo mata tonu,</l>
            <l>Te roro o Pareihe,</l>
            <l>Hei poupou ake,</l>
            <l>Mo roto i a au.</l>
            <l>Iri mai e Pa,</l>
            <l>I runga te turuturu,</l>
            <l>To uru mawhai,</l>
            <l>Ka piua e te tai,</l>
            <l>To kiri rauwhero,</l>
            <l>Ka whara kei muri,</l>
            <l>Koa noa mai ra,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n186" n="180"/>
          <lg>
            <l>Te wahine a ’Ti Puhi,</l>
            <l>Tahuri mai o mata,</l>
            <l>Te tihi ki ’Tirau’</l>
            <l>Mo wai rokiroki,</l>
            <l>Ko te huna i te moa,</l>
            <l>I makere iho ai,</l>
            <l>Te tara o te marama.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-221" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> ra he mihi ki te makau,</l>
            <l>E kei whea iara he toka whaiapu,</l>
            <l>Te ho mai ai, kia ripiripia,</l>
            <l>Ki te kiri-moko e mau atu nei,</l>
            <l>He hanga mania noa te taringa,</l>
            <l>He ika ano au ka haehae,</l>
            <l>Ka te tauaki ki te rangai tapu,</l>
            <l>A e rua iara aku ringaringa,</l>
            <l>Ki te whakakopa mai taku manawa,</l>
            <l>E kakapa ana me he rau kahakaha,</l>
            <l>Kia mana ra ta taua awhiawhi,</l>
            <l>Taku takiura i te weherua.</l>
            <l>I awhia maunga e tu mai ra,</l>
            <l>O te tara kei runga o Tauwhare i raro,</l>
            <l>Ko taku taumata e noho ai,</l>
            <l>Kia takohutia taku rangi,</l>
            <l>Ki te kawakawa hau-auru.</l>
            <l>E pupuhi mai nei nga rorohu,</l>
            <l>Nau mai ra e Hoki hei kawe korero,</l>
            <l>Ka rere au ki te hau o te reinga,</l>
            <l>Kei maru atata au te whakamau,</l>
            <l>Ki te pae tauarai ki te makau,</l>
            <l>Ki te tau ’Ati-Rangi, ka te wero i ara,</l>
            <l>Ki te reke taiaha, ko au i whare noa,</l>
            <l>He kai e hokia, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n187" n="181"/>
        <div xml:id="c1-222" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA TAKINGA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Huihui</hi> nga ki,</l>
            <l>Huihui nga korero, ki roto Wharekura, ki a Uenuku,</l>
            <l>Tauria ki te whataroa, e-i,</l>
            <l>Tenei to uru kakanui,</l>
            <l>Maku e whitiki, ki te tatua no Whatitiri,</l>
            <l>Tau ake ko te hau tapu no Tu, e-i.</l>
            <l>Whangaia atu,</l>
            <l>Kei Aituhau,</l>
            <l>Kei Aitupawa,</l>
            <l>Kei te Pawanuku,</l>
            <l>Kei te Pawarangi,</l>
            <l>Kei te wai, wai ki a Aitu, e-i.</l>
            <l>Me opeope noa ake,</l>
            <l>Te toto o Iramai,</l>
            <l>Te toto o Konako-kai-kino, i</l>
            <l>Ekore e tupu to mate, e tama, e</l>
            <l>Maku e ueue te pu o te whenua,</l>
            <l>A rewa ki runga ra,</l>
            <l>He apu matangi,</l>
            <l>A whakatu au,</l>
            <l>Te rae ki Imatonga,</l>
            <l>A whakatu au,</l>
            <l>Hei te tiuma rapu,</l>
            <l>Hei ngaki i to mate,</l>
            <l>E takoto,</l>
            <l>Nau i hunahuna</l>
            <l>Te maru o te taua,</l>
            <l>Taonga ruru tonu,</l>
            <l>Ki roto te putea,</l>
            <l>’Ai huhia,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n188" n="182"/>
          <lg>
            <l>He huia rere uru,</l>
            <l>’A hoka ki runga ra,</l>
            <l>He tawake maro,</l>
            <l>He kawau whakateka,</l>
            <l>He tu ano ra,</l>
            <l>Te tu o te taua,</l>
            <l>He tohu ano ra,</l>
            <l>Te hau tamawahine,</l>
            <l>Tena kei te motu,</l>
            <l>Ko te manu kopakopa,</l>
            <l>Tena kei te wai,</l>
            <l>He parera teretere,</l>
            <l>Tena kei te repo,</l>
            <l>He matuku noho puku, e tama, e-i.</l>
            <l>Ki atu ana au,</l>
            <l>Tu mua, tu hiku, i</l>
            <l>’A hume mai koe,</l>
            <l>I te maro o Whakatau,</l>
            <l>He uru rangi papa,</l>
            <l>Ka tara ai e,</l>
            <l>I te ara whakakopa,</l>
            <l>Kei o matua,</l>
            <l>Kei a tama na Wheru,</l>
            <l>A ruku atu ana,</l>
            <l>I te tai maranea,</l>
            <l>Nga raorao ka horo,</l>
            <l>I roto Whakamauru,</l>
            <l>I pongia ai koe,</l>
            <l>Ma tama na Moko ’koe’ huki a ika,</l>
            <l>’Ku kiri kohiku,</l>
            <l>Ki tua te Rawhiti,</l>
            <l>E tama takiri tu i te tau o te ate,</l>
            <l>I rehua ai au.</l>
            <l>Maku e whai atu,</l>
            <l>Nga manga koparu,</l>
            <l>Ki te hau-kainga.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n189" n="183"/>
        <div xml:id="c1-223" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI A TURAUKAWA MO TE WAKATAPARURU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> matua, e</l>
            <l>Aku maru tiketike kei a rau a Te Angi,</l>
            <l>Ka pau te huirua kei to tamaiti koe, e-i</l>
            <l>E Papa ma e, rangahaua atu ra ki roto Manukorihi</l>
            <l>Ki’ whakarewa koe, kei Hauarangi,</l>
            <l>Ko te tai o Turi,</l>
            <l>Ka hirere, ko te tai o Rongo,</l>
            <l>Ka tata ki Tamateauatahi,</l>
            <l>Ki ’kopania e Ruatapu,</l>
            <l>Ki ’puta Rakeiora, hei hou kokiri mona i,</l>
            <l>Ma te rahi ’Atinui-o-Tau, ki te rere o Kurahaupo,</l>
            <l>Whakatupuria mai ana e te kahui manu,</l>
            <l>E manu-kutikuti,</l>
            <l>E manu-pekapeka,</l>
            <l>E manu-i-haroa-te taha-a-rangi,</l>
            <l>Kaore i tupu ko te tuahine ko Hinewikura,</l>
            <l>Ka tupu Komanawa,</l>
            <l>Tikina atu ra nga tai o marama,</l>
            <l>I whanake i te wai matuhirangi,</l>
            <l>Kei te whakarokiroki,</l>
            <l>Kei te whakamaunu,</l>
            <l>Kei te turuki,</l>
            <l>Ka rewa ko marama i roto i Rangiata,</l>
            <l>I te whare o Tawake,</l>
            <l>Ka mau ki tana ko,</l>
            <l>He koanga a nuku</l>
            <l>He koanga a Rangi,</l>
            <l>E ngaere nuku,</l>
            <l>E ngaere Rangi,</l>
            <l>E tere te tutuna,</l>
            <l>E tere te wawa,</l>
            <l>Na roto te wai,</l>
            <l>Ki Paripari-a-ika,</l>
            <l>Ki Okare,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n190" n="184"/>
          <lg>
            <l>Ki Rangitahua i,</l>
            <l>E ai ra e ma to tamaiti, ma rau a Rangimuri,</l>
            <l>Ma e whakarewa Waruwarutu ki roto ki a koe,</l>
            <l>Hei ara mou ka haere ai koe te pikinga i Okare,</l>
            <l>I pu nga mahara i a koe ki reira,</l>
            <l>Haua iho ana ko Te Rangipaenono,</l>
            <l>Te waka o Tawhaki,</l>
            <l>Ko te waka tena i noho mai ai te houhanga,</l>
            <l>Taketake,</l>
            <l>Te taketake matua,</l>
            <l>Ko nga tama e rua,</l>
            <l>Tineia iho,</l>
            <l>Ko Tahuhurangi te kuri, hei pito,</l>
            <l>I pikia ake ai,</l>
            <l>Turakina, ka hinga,</l>
            <l>Ko Matuaiwi,</l>
            <l>Te mate i a koe, Taranaki,</l>
            <l>Ka hoki mai ai e nga tira a to tupuna i roria i te rangi,</l>
            <l>Ekore e hoki mai,</l>
            <l>Ko te uri no koe o mahuki o Haereao,</l>
            <l>I whano,</l>
            <l>Ki te papa tatau o Hikamakama,</l>
            <l>Te whare o Paekawa,</l>
            <l>Oti atu u i,</l>
            <l>Ko whea to ara,</l>
            <l>I haere ai koe,</l>
            <l>Ko te ara o Kupe,</l>
            <l>I whano ki Matahorua,</l>
            <l>Tukia i to umu,</l>
            <l>Tukia i to poho,</l>
            <l>Whakarewa te taonga e tutakina mai,</l>
            <l>To taenga atu ko Hau-ka-rere,</l>
            <l>Ka tangi to waha,</l>
            <l>Manawa mai te tuhi,</l>
            <l>Mai te rapa,</l>
            <l>Mai te uira i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n191" n="185"/>
        <div xml:id="c1-224" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, MO TUWHAKARARO, TE RANGATIRA O TARANAKI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">pa</hi> whakarua, e riringi, he</l>
            <l>Ho mai aroha, e Rau, o</l>
            <l>To whaea i Waipingao ra, te</l>
            <l>Kuihitanga mai o te roimata, e</l>
            <l>Na roto i au,</l>
            <l>I hoki muri, te</l>
            <l>Haere tahi ai, te</l>
            <l>Tere nui i,</l>
            <l>O whaea.</l>
            <l>Ka taihuri atu na, ki Ngongikato, ki</l>
            <l>A Te Wharehuia, he</l>
            <l>Kore wai whero,</l>
            <l>Kia utuhia,</l>
            <l>Hei wai kana hoeroa ma Rautao,</l>
            <l>Nana te whana tangi ki Kaingutu i,</l>
            <l>Rehua iho ai,</l>
            <l>Oku maru i,</l>
            <l>Te whakapipi nui,</l>
            <l>Ka wareware.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-225" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO NAMATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">patu</hi> ana ahau, e patu ana koe,</l>
            <l>Taku rakau, tohe ki te riri;</l>
            <l>I na whea iara ? i nga pahake,</l>
            <l>E hau ana taku patu, ko Poroku,</l>
            <l>I tuituia, i te hinapouri,</l>
            <l>I whakawhetu ai, aku kanohi,</l>
            <l>Aue, ka ao te ra, e-e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n192" n="186"/>
        <div xml:id="c1-226" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE OREORE TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Korero</hi> e tama, na te potiki taua,</l>
            <l>Na te porea taua,</l>
            <l>Na te potahuri atu,</l>
            <l>Na te potahuri mai,</l>
            <l>Na Kiki taua,</l>
            <l>Na Toto taua,</l>
            <l>Na Tarionge, e</l>
            <l>Na Rongokokako,</l>
            <l>Na Tauratea,</l>
            <l>Na te Uritangata,</l>
            <l>Na Uenukurangi,</l>
            <l>E te uri tangata,</l>
            <l>Nana i homai,</l>
            <l>Ki roto ki Aiwi Uenukuherekuta,</l>
            <l>Komotia atu nei Uenukutiti,</l>
            <l>Komotia atu,</l>
            <l>Ko Rangitakunu,</l>
            <l>Na te ringa atua koe.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-227" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NO NGAITAHU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Moe</hi> hurihuri ai,</l>
            <l>Taku moe, ki te whare,</l>
            <l>Kei whea Matau,</l>
            <l>E huaki ana mai,</l>
            <l>Ko te Hiko-o-te-rangi,</l>
            <l>Te hakiritanga mai;</l>
            <l>E ngaki ana,</l>
            <l>I te mate, o tona matua,</l>
            <l>Ngaua rawatia,</l>
            <l>Te pori o te Atua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n193" n="187"/>
        <div xml:id="c1-228" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">titi</hi> te kowhiti,</l>
            <l>Tiaho i runga ra e,</l>
            <l>Ko au ki raro nei,</l>
            <l>Whakarau ai e aku mahara e,</l>
            <l>Kei te hurihanga au,</l>
            <l>O Rangi raua ko Papa,</l>
            <l>Ha; aue.</l>
            <l>Ki kona Mokonui,</l>
            <l>Tara noa ai te ngutu ki te korero e,</l>
            <l>Mau e kake mai,</l>
            <l>Ko nga toka tapu nei, e</l>
            <l>Kia rua nga tau,</l>
            <l>Ka whakahorohoro ai nga tapu,</l>
            <l>Ha, aue.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-229" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l>To toke na,</l>
            <l>Hi atu ra,</l>
            <l>Ki waho na,</l>
            <l>Kai mai ai.</l>
            <l>E hi ana,</l>
            <l>E rawe ana,</l>
            <l>E taki ana,</l>
            <l>Niho koi tara;</l>
            <l>Kia u o niho,</l>
            <l>Hui mai nga koura,</l>
            <l>Pu rakau,</l>
            <l>O tera,</l>
            <l>Taha ra,</l>
            <l>Ko taku toke.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n194" n="188"/>
        <div xml:id="c1-230" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> koia me ko Tautoru, kohae ana mai o te raro,</l>
            <l>Moe rawa iho nei ki te po, i a Miru ra taku wairua,</l>
            <l>Tauhokai au e hoa ma, ka mau te tipona kei te tinana,</l>
            <l>Ka tahi te hanga kino i a au he tutara,</l>
            <l>He onge taru ano i taku tinana.</l>
            <l>Kaore ra ia e te iwi,</l>
            <l>Aku aronui atu ki te mahi,</l>
            <l>Nona te hiahia i tu mai,</l>
            <l>Kia heuea mai te tinana,</l>
            <l>Kia whakanoaia nga tapu,</l>
            <l>E tu ana i te whakatara.</l>
            <l>Ekore te hiahia e puakina,</l>
            <l>Waiho ana me tatari atu,</l>
            <l>Te wai tohi mauri o Kahungunu,</l>
            <l>Taratara uru tapu o Te Urewera,</l>
            <l>Ka hiko nei au ko tawhiti,</l>
            <l>Te pae tauarai,</l>
            <l>Kei mihi mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-231" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA AROHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> nga rae rehurehu ana mai, e-i</l>
            <l>Kakarauri e ki te awa o Hauraki, ra, e</l>
            <l>Ekore e kitea i te korehu tonga, e-i</l>
            <l>I te ahi whakapo, ki Hauraki, ra i a, e-i</l>
            <l>Aua to pai, kei tawhiti rawa, a.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n195" n="189"/>
        <div xml:id="c1-232" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te whetu, hikohiko ana mai kei runga,</l>
            <l>Ko aku mahara, e ruru nei, ko au anake,</l>
            <l>Kei te hua mai koutou, e tama ma, kei te turaki au, ki te</l>
            <l>whenua,</l>
            <l>Ko te moe a te manu, e-i,</l>
            <l>Tenei ano Werorangi, te titiro nei i ona mata, ki te uranga mai o te ra;</l>
            <l>Kaore te aroha, ki te hoa, kore i a au, e-i</l>
            <l>Kei hea ou tuakana, ou teina, hei whakaete nohoanga.</l>
            <l>Kaore i a au, e-i</l>
            <l>Kei te wareware taku ngakau, kahore he rawa i raro,</l>
            <l>I iri ai ratou, i runga i te kaha taua, i a Te Rangihangungu,</l>
            <l>Hau atu ana, ki te rae ki Wakaurangi,</l>
            <l>I hunuhunua mai, ki te mura o te ahi,</l>
            <l>Patua mai te kakara, kia mihi au i konei, e-i</l>
            <l>He tohu ahakoa, e tama ma, te wiu ai, nga patu ki a au, e-i</l>
            <l>He tane koa angeau, e tauna te rumaki nui atu,</l>
            <l>Hikohiko au e te wai o Titahi,</l>
            <l>Kia kite ake au, i te tangata, i inu i te toto i Kakatuwera,</l>
            <l>Aue taku teina, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-233" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho, i te matapare nei,</l>
            <l>Whakamau te titiro, ki te kapua rere mai;</l>
            <l>I ma reira mai, te aroha o te tau,</l>
            <l>Kua huri atu, ki te rangi,</l>
            <l>Katahi nei, ka hoki mai ki au,</l>
            <l>Apopo noho ke ana hoki,</l>
            <l>Ko te ngau a te Atua, te makahi iho,</l>
            <l>Kei tae taku ropi,</l>
            <l>Kei hoki au, ki te ao, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n196" n="190"/>
        <div xml:id="c1-234" type="section">
          <head>HE MATAKITE NA KAITOKE, HE RANGATIRA, KAITOKE NO NGAPUHI.<note xml:id="fn1-190" n="*"><p>The two first lines are sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ki</hi> mai nei, te Atua o te Po,</l>
            <l>Ko Mangawhai, au ka mate,</l>
            <l>
              <note xml:id="fn2-190" n="†">
                <p>By the chorus. Kaore.</p>
              </note>
            </l>
            <l>
              <note xml:id="fn3-190" n="§">
                <p>This line by one voice.—The remainder of the song by the chorus.</p>
              </note>
            </l>
            <l>Kei te pikitanga, au ka mate,</l>
            <l>Kaore.</l>
            <l>Kia kite au, i te tai o te uru,</l>
            <l>Kia kite au, i te tai o te awa,</l>
            <l>E ! ka kutia e, ka wherahia,</l>
            <l>Te tai, o te awa,</l>
            <l>O Waihi; ka kutia,</l>
            <l>E ! ka kata te wahine,</l>
            <l>A ko Tu, ko Tu,</l>
            <l>Ka mau,</l>
            <l>A ko Tu, ko Tu,</l>
            <l>Ka mau.</l>
            <l>E pupuhi ke ana,</l>
            <l>Te hau whenua iara.</l>
            <l>A ka titiro atu, ki te wao kahikatea,</l>
            <l>E tu, ki Kaiwaka, ra, ra.</l>
            <l>A ko Tu, ko Tu.</l>
            <l>Kopiko atu, kopiko mai,</l>
            <l>Kopiko atu, kopiko mai,</l>
            <l>Ka whakaaro tupua,</l>
            <l>Hua mai te rirerire,</l>
            <l>Tau tini,</l>
            <l>I, i, i, i,</l>
            <l>Tau tini.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n197" n="191"/>
        <div xml:id="c1-235" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kei</hi> uta,</l>
            <l>Kei uta,</l>
            <l>Kei tai,</l>
            <l>Kei tai,</l>
            <l>Kimi,</l>
            <l>Kimi noa ana;</l>
            <l>Rapurapu noa ana;</l>
            <l>’Kei whea, te uri o te tangata ? u, e.</l>
            <l>Ra te tai, e papaki, ki te rae,</l>
            <l>O Ngaruahine; ra, ra.</l>
            <l>Ra te tai, e papaki, ki te rae,</l>
            <l>O Ngamahanga, ra.</l>
            <l>Ra te tai, e papaki, ki te rae,</l>
            <l>O Taranaki, ka takohekohe, te raho,</l>
            <l>O te wahine, ka kata te toa.</l>
            <l>Hi, ha.</l>
            <l>Haere ana, ka hoki au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-236" type="section">
          <head>HE TAU.<note xml:id="fn1-191" n="*"><p>The words printed in italics are sung as a chorus; the rest of the song
                  is sung by one voice.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> marama i runga ra e,</l>
            <l>Ka pau te korohikohiko, <hi rend="i">e te whetu</hi>,</l>
            <l>Tena, te tini o te tangata,</l>
            <l>Te ngoki mai, roto <hi rend="i">o te otaota nei</hi>,</l>
            <l>Kei te whiringa o te patu, a Te Mautara nei,</l>
            <l>Kei te whakapateko mai,</l>
            <l>Tona taina, i roto i,</l>
            <l>Nga keha, <hi rend="i">o tona wahine.</hi></l>
            <l><hi rend="i">Aha, kia mau, te pupuru</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Aha, kia mau, te pupuru</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n198" n="192"/>
        <div xml:id="c1-237" type="section">
          <head>HE HAKA, NA HOKI.<note xml:id="fn1-192" n="*"><p>Te Pehi married as his first wife Tiaia, first cousin of Hoki, he then took
                  another wife Purewa, who treated Tiaia contemptuously, calling her slave. Hoki then composed this poem to deride Purewa, and to prove the high
                  birth of Tiaia.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> he koia e hine, e,</l>
            <l>Te papa,</l>
            <l>Te urunga,</l>
            <l>Te moenga,</l>
            <l>Te whariki,</l>
            <l>Maranga tonu mai, ki runga.</l>
            <l>Koia koa, i tata mai ai, te ki,</l>
            <l>Ki taku matua whetowheto,</l>
            <l>He kararoraro ’ngeau.</l>
            <l>Katahi nei, ka tino he,</l>
            <l>Nga hangarau a te uri o Te Wehi-o-te-paipai,</l>
            <l>Nukanukarau rawa, hangahangarau rawa, ka takoto</l>
            <l>tiwani au ki muri.</l>
            <l>No reira, te whakatakao a te tangata,</l>
            <l>He ariki kai tapairu;</l>
            <l>Ko wai te wai ? i tohi ai, Wakaraka-te-whatu, hei tangaengae</l>
            <l>mo te tangata.</l>
            <l>Me ui koia te tipuna ?</l>
            <l>E tu mai ra i tawhiti, e kanapu ana mai runga te rangi;</l>
            <l>ko te uri au, o Te Putangi-mai-waho-o-te-parirau-o-te-tara.</l>
            <l>O Te Whakatapairu ariki, ko a Titirauwhea, tena, kei</l>
            <l>tai, e hiko ana.</l>
            <l>Ko wai te tupuna kia whaka-o-Uenuku ?</l>
            <l>Whatitiri,</l>
            <l>Takataka,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n199" n="193"/>
          <lg>
            <l>Hapai,</l>
            <l>Mamaua,</l>
            <l>Tangotango,</l>
            <l>Arahuta,</l>
            <l>He putanga wheao, he ariki taniwha tena;</l>
            <l>E, Ue,</l>
            <l>E, Raka,</l>
            <l>Kakati,</l>
            <l>Tawhao,</l>
            <l>Whatihua,</l>
            <l>Uetapu,</l>
            <l>Ko Te Mania-o-Rongo,</l>
            <l>Ko Te Ao-te-tau,</l>
            <l>Rawaho,</l>
            <l>Te Paripari,</l>
            <l>Uenuku,</l>
            <l>Tuwhatu,</l>
            <l>Mapau-a-tuiri-rangi,</l>
            <l>Ko Maniatiemi,</l>
            <l>Ko Tanga-ki-te-Marangai,</l>
            <l>Ko He-uru-rangi,</l>
            <l>Ko Korou-kore,</l>
            <l>Ko Hine-puanga-nui-a-rangi, kei runga nei.</l>
            <l>Whakamama nga karakia, ko te Waka-i-tu-pawa,</l>
            <l>Ko Tu-Whangaia, mo aku tupuna,</l>
            <l>E kiia mai nei, he urunga kowhatu, he moenga rau</l>
            <l>Kawakawa.</l>
            <l>Ko Te Rerenga, ko Mariu;</l>
            <l>Te upoko whakahirahira, ko Rangitihi,</l>
            <l>Ko Hinematua,</l>
            <l>Ko Ririwai.</l>
            <l>Naupe whakararo, ki te upoko tamoremore, ko te aitanga,
                a Kahukaka, ko Houmea te puru o Houtaiki.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n200" n="194"/>
          <lg>
            <l>Takahia atu, i tuauru, ki Okoro,</l>
            <l>Tuperoa,</l>
            <l>Tahinga,</l>
            <l>Ko Potete, te uri o Karewarewa;</l>
            <l>Tena, to tipuna hoko pipi, i haere mai i Parareka,</l>
            <l>Ko Noke, ko Puhangahau,</l>
            <l>Ko Ngatiurunumia, ko Te Matapihi.</l>
            <l>Ka hau, ki te hikupa o te ika, ko Taumairangi, nga whakatiketike</l>
            <l>mai o Ngamotu;</l>
            <l>Te Manu-tohe-roa, ko Rauakitua; ko nga mangainga, o</l>
            <l>aku tipuna, e rangona nei.</l>
            <l>Whaka-Ruaputahanga i a koe,</l>
            <l>Nukunuku Tiaia, te wahine tautauwhea, ki tahaki,</l>
            <l>Kia watea te nohoanga, o te wahine tiketike.</l>
            <l>Kumekume matawaka ki te marae,</l>
            <l>Kia tangi te titi, i runga i te rae ki Tirua.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-238" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Tama</hi> koe aku,</l>
            <l>E tiori mai ra, e tama,</l>
            <l>Kei runga koe, kei te toka tapu,</l>
            <l>E karanga mai ana, ki a au,</l>
            <l>E hoki mai ranei, te rangi tahi,</l>
            <l>Ka matuarautia ki te tangata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n201" n="195"/>
        <div xml:id="c1-239" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TE WHENUA NA RAKEIWHARA NO TARANAKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tukua</hi> he karere, ki a Tuatara,</l>
            <l>Te mokopuna a Ouenuku,</l>
            <l>Te puke i Rarotonga,</l>
            <l>Taku kainga ra;</l>
            <l>Tu ake hoki au, ki runga i Owhato;</l>
            <l>Kia whakamau koe,</l>
            <l>Nga taotaoroa,</l>
            <l>Taumaru ana mai,</l>
            <l>Te tai ki Oruapoto,</l>
            <l>Ka riro te whenua,</l>
            <l>Taku kainga ra;</l>
            <l>E tau ianei,</l>
            <l>E kahuhui atu, kei rawahi,</l>
            <l>Whakatonga, o te Waiariari.</l>
            <l>Kia wetewete koe,</l>
            <l>I te wao nui a Tane,</l>
            <l>I kiia mai au,</l>
            <l>Ki te tere kau, e, ra i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-240" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO NGA MATA TENEI, A KAITEKE I NGARO AI A NGATIWHATUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> mate koa Kaipara, ne,</l>
            <l>A-e,</l>
            <l>Ka mate koa Kaipara, ne,</l>
            <l>A-e,</l>
            <l>Ka mate koa Kaipara,</l>
            <l>Ka tu wehiwehi, ka tu wanawana,</l>
            <l>Ka tutu te puehu, ki runga, ki te rangi,</l>
            <l>A ko te puke i Aotea, ka piki, ka kake;</l>
            <l>Hi, ha.</l>
            <l>Ka taupatupatu, te riri.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n202" n="197"/>
        <div xml:id="c1-241" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI A MAKIRANGI MO TUPOKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> nga whata, ka moiri kei Parininihi,</l>
            <l>Nana i ho atu ki waho,</l>
            <l>Haere ra, e pa ma, i te apurorowhio, o ruhi,</l>
            <l>O ngenge,</l>
            <l>O te makino;</l>
            <l>Kino tonu i,</l>
            <l>I whakahokia atu, e koe, ki te hau-a-uru,</l>
            <l>Te whakahokinga mai, ka whiti i te Rore;</l>
            <l>Kihai koe i whakaaro, kia manu te wai,</l>
            <l>I runga o Ngamotu.</l>
            <l>Kei to tamaiti,</l>
            <l>Ma rau a Mataku,</l>
            <l>Mana e putiki,</l>
            <l>Te ua o te pakanga,</l>
            <l>E tauwhiro mai ra,</l>
            <l>Te hiku o te taua.</l>
            <l>Hirautia ra,</l>
            <l>O Kahu angiangi;</l>
            <l>Parurutia ra,</l>
            <l>Te pu ki Waiau;</l>
            <l>Paerangitia ra,</l>
            <l>Te pu ki Wharekohu;</l>
            <l>Kia nui o tohu ki runga ki to rangi,</l>
            <l>Kia rewa, nga ngohi a te ’Ati,</l>
            <l>Manuwhakarewa ia;</l>
            <l>Kia whakakau koe,</l>
            <l>I te whana whatiwhati,</l>
            <l>I roto Pararewa.</l>
            <l>Kei pehia koe,</l>
            <l>Te ahi a te tupua;</l>
            <l>Tenei Poutu nau i here mai,</l>
            <l>Hei whakatu atu, te maru i muri nei.</l>
            <l>Kaua, e runga,</l>
            <l>Hei koa ina mai,</l>
            <l>Tukua atu, ki waho,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n203" n="198"/>
          <lg>
            <l>Mo Tautari ma,</l>
            <l>Mo te wai-aruhe,</l>
            <l>E tanga tonu nei.</l>
            <l>Ma te hau takaha,</l>
            <l>E turaki,</l>
            <l>Taku rata tiketike,</l>
            <l>Taku whakaruru totara,</l>
            <l>E tu ki Poutama.</l>
            <l>Hurihuri noa ana,</l>
            <l>Te mokai o te wahine,</l>
            <l>Taku kiri whakaniko,</l>
            <l>Te kiri o Awanui,</l>
            <l>Ka whara kei muri.</l>
            <l>Karanga mai, e Pare, i te rae ki Rangiahua,</l>
            <l>Tena te manu nei,</l>
            <l>He takupu matakana,</l>
            <l>He aua matawhero,</l>
            <l>No te utu e hira,</l>
            <l>Ki te pae ki Karakaura.</l>
            <l>Katahi e ’Poki, ka tahuri, to rakau toa,</l>
            <l>I ngaua putia e te ipo wahine,</l>
            <l>Te whatinga i reira,</l>
            <l>Te puhi o te waka,</l>
            <l>He tumu herenga waka,</l>
            <l>No runga,</l>
            <l>No raro,</l>
            <l>No Te Rauparaha;</l>
            <l>Tawiriwiri ana,</l>
            <l>Te papa ki raro-tonga.</l>
            <l>I whea koia koe,</l>
            <l>Te tohi atu ai,</l>
            <l>To patu whakatu, ki te ihu o Mama,</l>
            <l>O Mama, ra i, te kai a Ranga;</l>
            <l>O Hau, ra i, te kai a Wai;</l>
            <l>O Tiu, ra i, te kai a Mahare;</l>
            <l>Ka mahungahunga te whakahoro, i to angaanga,</l>
            <l>To angaanga tautohe mai ki te hau o te riri, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n204" n="199"/>
        <div xml:id="c1-242" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TANGI KAI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Petu</hi> e, tangi kino,</l>
            <l>Taruke rawa.</l>
            <l>Ka ngaro e tama, te popoki o Kahu-kura.</l>
            <l>Ka whano, ka hemo rere,</l>
            <l>Ara ko au, ka tuku atu, i te ope i a Te Roha;</l>
            <l>Kia mutu ai te mamae i ahau, ki te kai kore.</l>
            <l>I u mai ano Hawaiki, ki uta;</l>
            <l>I ho atu ano, ki roto ki te rua,</l>
            <l>Kua tamoea mai, e Te Potipoti,</l>
            <l>E Te Akaaka, e Rangahuawhenua,</l>
            <l>Ko nga pu pea, a Te Whiti, i karangatia,</l>
            <l>Kia huna te pari kai, kia ngaro;</l>
            <l>Haere ra, e te kai, ki tawhiti,</l>
            <l>Taku takapu, e pari ana te kai,</l>
            <l>Kai kore ma maua, ko taku tamaiti.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-243" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA KAI NA NGA TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l>Ko wai kei Puketi ? rara.</l>
            <l>Tenei taku kaki,</l>
            <l>E tamina noa nei,</l>
            <l>Ki tana kai, he whakahiku,</l>
            <l>Ki tana kai, he whakangako;</l>
            <l>Kotia i runga,</l>
            <l>Kotia i raro,</l>
            <l>Kotia i te rehe, o te kaki o Waipuapua;</l>
            <l>Nawai, nawai, kawa,</l>
            <l>Nawai, nawai, reka,</l>
            <l>I kainga ai, hapukuria; kau-uup.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n205" n="200"/>
        <div xml:id="c1-244" type="section">
          <head>HE WAIATA NA TE RANGINUI, MO TE KAKAHU KORE.<note xml:id="fn1-200" n="*"><p>This song, excepting the first line, sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">kai</hi> e, te kutu,</l>
            <l>
              <hi rend="i">E kai e, te tuiau,</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">E kai e, te tara pake, e tu ki Turamoe ra i a</hi>;</l>
            <l><hi rend="i">Tera te rongo o Paeroa, te hau i raro ra</hi>;</l>
            <l><hi rend="i">Ekore ranei a Te Mui, e whiwhi mai, i lona nei hana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hei whakatau ake ki te tangata nei, ki a Te Moko</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Nana i ki mai, 'He pakaru te ihupuni</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hoki kau mai a Rangitapuarewa</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Te kai kawe taonga.</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Me kawe te hana nei, ki Whakanau</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Ki te wai ra o le hinu oke</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Hei tamata iho, i taku kiri</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Tuku te whero, ki taku tinana i a.</hi>
            </l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-245" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hika</hi> ma whakarongo mai, ki te tara ka iri wharetia,</l>
            <l>Te ai he makeretanga ki raro,</l>
            <l>E naku nei ana te tapu i ke i rau rangi,</l>
            <l>He muringa nei au he eke wai rehu mai,</l>
            <l>He kino te ngutu o te tangata, ki te heri mai ki a au,</l>
            <l>Kia pa mamao ai taku haere ki reira, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n206" n="201"/>
        <div xml:id="c1-246" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KOHUKOHU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hine</hi> e, tangi kino e, tangi aurere nei ki te kai,</l>
            <l>Tena o kai, ko Te Wherowhero, ko Te Kanawa;</l>
            <l>Nana i unga mai, ka eke nei taua, ki te tihi ki Kamaru;</l>
            <l>He maunga tu noa, kaore, he makorea tangata.</l>
            <l>Kei te anuanu au, i te waitakataka, no Hari ranei,</l>
            <l>No Haupokia, no Maniaruahu, no Kahatuatini, no Tukorehu;</l>
            <l>Whakaki tonu ake, ko Hou, Ko Te Wharaunga, ko Hihi,</l>
            <l>Ko Te Whakaea, ko taku kai reka nei, ko Te Au, e</l>
            <l>Mokai ’Haeata; i whakarauora ai taku kai, ko Haututu,</l>
            <l>Te tangata horiara ki roto o Parekete.</l>
            <l>E tapu te Rangituatea,</l>
            <l>Tukua mai taku kai, ko Hore, ko Tawhiriao,</l>
            <l>E mau wehi ana au, i to Atua mana, i a Uenuku,</l>
            <l>Ko Te Whareangaanga, me ko Te Taniwha te kai a</l>
            <l>Pukueka, ehu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-247" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Pa</hi> tawaho, e awhea mai nei,</l>
            <l>E ho mai ana koe, e te kokoraro,</l>
            <l>Te mate o te aroha, ka eke kei te kaki;</l>
            <l>Kei nga puke au, ki Paratetaitonga;</l>
            <l>Nau ka pai atu, ki tahau wahine,</l>
            <l>Ka kawa tonu au, ka wai-ngaio-tia,</l>
            <l>Pu ake ki te whare, ki a Tumutara ma,</l>
            <l>Nei ka noho noa, oma nga waka mai o Te Wharetotara,</l>
            <l>Ko Hine Moa au, e whakakau ana mai,</l>
            <l>Nga tua one, ki Rangiuru ra ia,</l>
            <l>Naku te Uma-kawa, i turaki ra waho,</l>
            <l>Kei taku hoa ra, te tau-whakaurunga;</l>
            <l>Nei ka hikoi, te horo ki Papango,</l>
            <l>Ko te whakawhirinaki,</l>
            <l>Tauawhi nui au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n207" n="202"/>
        <div xml:id="c1-248" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TAWHITO, HE WAIATA WAWATA MO TE ATAHUATANGA
              O TE PAI O TE PUKEROA RANGITIRA O NGATIPAOA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te whakama, kei te ahi toro,</l>
            <l>Au, e tahu ana,</l>
            <l>He wai tarata ra, me patu, kia kakara,</l>
            <l>Kia ingo mai ai,</l>
            <l>Ara ko te tau, te wani noa atu ra,</l>
            <l>Wai e rongo atu;</l>
            <l>He karere, tuku mai i kitea e au,</l>
            <l>He pai tangata tonu,</l>
            <l>Taku nei ano me huri ki te tua,</l>
            <l>I taku tinana,</l>
            <l>He rite te pehanga, ko Paratetaitonga,</l>
            <l>Kei te hukarere,</l>
            <l>He rakau maroro au, ka hapainga,</l>
            <l>Te riu ki Hauraki,</l>
            <l>Kei hori e te ngutu, kei tara e te rau,</l>
            <l>Mo aki kore,</l>
            <l>Te pai horahia mai a Te Pukeroa,</l>
            <l>Ka whakakapua nui,</l>
            <l>Na te hoa i uta, ki te makau tangata,</l>
            <l>I taku tinana,</l>
            <l>Ka hara mai tenei, hei matakitaki,</l>
            <l>Hei whakautanga rau, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n208" n="203"/>
        <div xml:id="c1-249" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te po nei, te hari wairua mai,</l>
            <l>Ho ake ki te ao, i tawhito riro koe;</l>
            <l>He mahi atua ra, i rangona mai e koe ?</l>
            <l>Nau mai hoki ra, kia kite koiwi, kei rongo korero koe;</l>
            <l>Te papa i akina, e kapiti tonu nei,</l>
            <l>Kei te wa ki whea, te ako ai ki te mahi ?</l>
            <l>Ka eke ano e, te puke ki Ruahine,</l>
            <l>E wha mamao ana, te hiwi ki Maketu ra,</l>
            <l>Ki a Te Hikaiti ra; me tuku koe, ki to wahine;</l>
            <l>E roto koa ra, e awhitu noa ra,</l>
            <l>Ki te tau i rangia; naku koe i moe iho.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-250" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI MO TANA TAMAHINE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Arohirohi</hi> noa, e Rangi, i a au,</l>
            <l>Te ura o te kiri, taku e hiko atu,</l>
            <l>Ra ka whakangaro, ka kopa i te hekenga,</l>
            <l>To kanohi ra, kei hoki mai whakamuri;</l>
            <l>Kawhakina ana te ia ki Ngatoro.</l>
            <l>E ahu ki te tonga, nga puke weherua,</l>
            <l>Roto te Hiapo, ki te hau-kainga,</l>
            <l>E hine a Te Kehu, hikoia mai ra,</l>
            <l>Kuru tongarerewa, ka makere i a au.</l>
            <l>E ahu kei te ’raki, ki roto Rangataua,</l>
            <l>Ma Tipari ra, mana e hurihuri,</l>
            <l>Mo hine a Te Kaho, naku i taratara ai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n209" n="204"/>
        <div xml:id="c1-251" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA MO NGA KUPU WHAKAPAETEKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te korero kino, te haohao nunui,</l>
            <l>Ko wai nga tane, i tata mai nei ki taku taha ?</l>
            <l>I hoki atu ano i te pou whakairo o te roro,</l>
            <l>Na wai, Mawera kia mate hara mai.</l>
            <l>Aku rongo hanihani, ka puta i nga whenua,</l>
            <l>Ka haruru ki tawhiti, ki te huka o te tai,</l>
            <l>Kei te Whanganui-a-roto, ko Te Aitu,</l>
            <l>Kia whakarikaia te mate, e runa nei ki te whare.</l>
            <l>Kia hei taku ate, i te tau, o tana tiki;</l>
            <l>Kia tia whakaripa, i te kotore huia;</l>
            <l>Kia kahu purua i te neko pakipaki;</l>
            <l>Ka paia au te hoki, ki te koko i ’Hangaroa.</l>
            <l>E kore te tane, e tata mai ra, i te whakawehi,</l>
            <l>I patua taku kiri, ki te tororire ra, i te ngahengahe;</l>
            <l>I tahekea iho, he rau kawa, kei taku tinana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-252" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA NGATIKAHUGNUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kai</hi> kinikini ai te mamae i ahau, e</l>
            <l>Te totatatia;</l>
            <l>Ki’ wawe te wairua, te tae ki Taupo,</l>
            <l>Ki a Te Heuheu ra,</l>
            <l>Ki te pae o te riri, nau e Te Hapuku,</l>
            <l>Ko wai au ka kite.</l>
            <l>Te riro noa ake, he whakarua te hau,</l>
            <l>He ho mai aroha,</l>
            <l>Kia tangi atu au, he puna ka utuhia,</l>
            <l>Hei wai kei aku kamo,</l>
            <l>He aroha whakauru noku nei, ki reira,</l>
            <l>Ka tokona rautia;</l>
            <l>Na wai te hoa moenga, o ia wahine atu,</l>
            <l>Ko wai au ka kite.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n210" n="205"/>
        <div xml:id="c1-253" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA POPO NA TE HAKEKE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kati</hi>, e tama, te noho i to whare,</l>
            <l>E puta ki waho ra, ka haere taua,</l>
            <l>Nga matarae, i waho Whakaari,</l>
            <l>Kia uiui mai, ’Ko wai to ingoa ?</l>
            <l>Mau e ki atu, Ko Te Rara-o-te-rangi,</l>
            <l>Kei ki mai, te wareware,</l>
            <l>Ka pau te whakanoa, e te tini, e te mano,</l>
            <l>Moku ianei, mo te kahui pepeke,</l>
            <l>Te roa Wairerewha,</l>
            <l>Kei whea to tupuna ?</l>
            <l>Kia whakaputa mai,</l>
            <l>I muri ano whakatau-potiki,</l>
            <l>Nana i toko te rangi, i runga nei,</l>
            <l>Ka puta koe, ki te ao marama.</l>
            <l>Hikaka te haere, ki runga Taikoria,</l>
            <l>Pukana o karu, ki roto Manawatu,</l>
            <l>Kia powhiri mai, koia i to whaea,</l>
            <l>E Rau a Te Waka, ki’paoa, to rangi,</l>
            <l>Te rau o te huia, he noa te tinana,</l>
            <l>Tenei to piki, he hokioi i runga,</l>
            <l>Nga manu hunahuna,</l>
            <l>Kahore i kitea e te tini, e te mano,</l>
            <l>Kia takaro koe, nga takutai,</l>
            <l>E takoto, i waho Waiwiri, i roto Waikawa,</l>
            <l>Ka eke koe, ki runga o Pukehou,</l>
            <l>Ka whakamau, e tama, ki waho Raukawa,</l>
            <l>Ko nga moana ra, e whakawhana noa ra,</l>
            <l>O Tupuna, i te kakau o te hoe,</l>
            <l>Ngaro rawa atu ki Hawaiki.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n211" n="206"/>
        <div xml:id="c1-254" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA AROHA, NA NEKEPAPA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te pukohu, ka uta ki Ruahine,</l>
            <l>Au ano ra kei te kaewa noa,</l>
            <l>Haea mai ra he tere haere mai,</l>
            <l>No te muri raro, i kai a kanohi,</l>
            <l>Waiho kia au, nga whakawai nei,</l>
            <l>Tainui, te Arawa, he maro tuwhera tonu,</l>
            <l>’Ore i kopi mai, ki nga mea rarahi,</l>
            <l>O nga whenua, e tere te konia,</l>
            <l>Hoea ki tawhiti, he tiwai taua,</l>
            <l>No Te kakakura, hei uta i au;</l>
            <l>Utu ki Taitomo, kei noho i te ao,</l>
            <l>He tika kei a Te Wera, ruia te taitea,</l>
            <l>Tute ehu tapu, ko koe Te Matoha;</l>
            <l>Hei kawe i au, nga whakawhitianga,</l>
            <l>O Whangaroa i runga,</l>
            <l>Aea e te iwi ka tu au, i te tapu,</l>
            <l>Ko nga ingoa ra i mau, ki te tinana,</l>
            <l>Te utaina iho te puhi whakanewa,</l>
            <l>No te Aparangi, he ra ka tukutuku,</l>
            <l>To waka e ’Hae’, e hoea te moana,</l>
            <l>Nga uranga atu o Honipaka, i runga,</l>
            <l>Kei tae ki reira, whakahia,</l>
            <l>Tangi noa.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n212" n="207"/>
        <div xml:id="c1-255" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA RAUKURA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Me</hi> te tukituki te tau o taku ate,</l>
            <l>Me pewhea he whakahokinga, mo Kihirangi,</l>
            <l>Tenei ano Te Wharekaponga, te moe i te whare,</l>
            <l>Kei a Te Kuri,</l>
            <l>Ka rite raua,</l>
            <l>Whai hou e,</l>
            <l>Kowai te tupuna i noho ki te haere,</l>
            <l>Ko Rongomaipapa, ka haruru ki tawhiti te moana pounamu,</l>
            <l>Kia Hihipa,</l>
            <l>Te Ruruku-o-te-rangi,</l>
            <l>Ko Te Okoro,</l>
            <l>Ko Te Pakipaki,</l>
            <l>Te Kauru-o-te-rangi,</l>
            <l>Tau taonga i hoki mai ai,</l>
            <l>Ko te Heketua e,</l>
            <l>E hoki ano i a Maru ki runga,</l>
            <l>Te uranga o te ra, kia Uenukukoihu,</l>
            <l>Hinekura, Mihiata,</l>
            <l>Tukaki, ko Hinehape,</l>
            <l>Ko Ngungunekite rangi,</l>
            <l>Hine-Matioro, Kahiwa, Te Haniatakirau,</l>
            <l>Ka oti atu e,</l>
            <l>He nui o tupuna i haere ki tawhiti,</l>
            <l>I a Pouriao, ko Punakiao,</l>
            <l>Tahuwhakatiki, Kaimatai,</l>
            <l>Ko Tamangarangi,</l>
            <l>Ko Muriwhenua, i a Pohepohe, i a Kukutai, ko Te Kanawa, e</l>
            <l>He aha te he i a Ngatoro,</l>
            <l>Kia Haerekuini,</l>
            <l>Me aha Maromuku,</l>
            <l>Nana Te Aohinga,</l>
            <l>Te Ihonga, a Kurawaero,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n213" n="208"/>
          <lg>
            <l>Nana i ai atu Kaitawhara, ka puta kei waho,</l>
            <l>Korouaputa,</l>
            <l>Parekohatu,</l>
            <l>Waitohi,</l>
            <l>Te Rauparaha,</l>
            <l>Haeata,</l>
            <l>Me ko Rangi Topeora,</l>
            <l>Ko Ngatoru, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-256" type="section" xml:lang="mi">
          <head>NA HINE-PAWERA TE WAIATA NEI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> ka noho,</l>
            <l>Ka taka he kopito,</l>
            <l>Kia tohungia mai,</l>
            <l>He tino kai maro,</l>
            <l>Kaore ianei,</l>
            <l>He mamae ka kikini,</l>
            <l>Na wai te atua,</l>
            <l>Kei whakaokorau,</l>
            <l>He taru mate anake,</l>
            <l>Na roto i a au,</l>
            <l>Tu ana te moana,</l>
            <l>Ka kaunuku haere,</l>
            <l>Ko muri ra ia ana,</l>
            <l>Kei hoki te wai ehu,</l>
            <l>I te taheke wai,</l>
            <l>E ruia ki te ripo,</l>
            <l>Ki Okawanui.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n214" n="209"/>
        <div xml:id="c1-257" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA TAUA, NA WAIKATO, MO PEHITAHANGA.<note xml:id="fn1-209" n="*"><p rend="indent">Na, ko Pehitahanga, i mate ki te Kawau, ki te pa o Tupoki raua, ko
                  Raparapa.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Rokohanga</hi> mai taku ipo,</l>
            <l><hi rend="i">O, e atawhaitia ana</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">A, ka riro i te komuhumuhu</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">U, ka riro i te korerorero</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">O, ka tu ra ka haere</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">E, ki te tiki ra i te Kawau</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">U, kia riro mai Tupoki</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">I, kia riro mai Raparapa</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">A, kia riro mai to kai ngohengohe te riri</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-258" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO MATITIKURA, TE INGOA O TENEI KARARIA.<note xml:id="fn2-209" n="†"><p rend="indent">Ka ora te tupapaku, i tenei karakia.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hora</hi> te manawa i a Rangi,</l>
            <l>Tina te manawa, ko Mauwhakatina,</l>
            <l>Toka te manawa, ko Mauwhakatoka,</l>
            <l>Tenei tama,</l>
            <l>Te taka nei,</l>
            <l>E taka ana tama,</l>
            <l>I te mahaki,</l>
            <l>Rukuhia, ki moana uriuri,</l>
            <l>Rukuhia, ki moana teatea,</l>
            <l>Tuturu ki te rangi,</l>
            <l>Houtina,</l>
            <l>Tawhia ki te rangi,</l>
            <l>Houtake,</l>
            <l>Kei o kakahu parapara to hara,</l>
            <l>He kai tumua,</l>
            <l>He kai nanua,</l>
            <l>He kai riro ki roto ki a koe,</l>
            <l>Taru toto,</l>
            <l>He tapu te rangi kia tokona,</l>
            <l>Kia mamao e na Whiro, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n215" n="210"/>
        <div xml:id="c1-259" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE KOPANI, O MARU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tatara</hi> te hono,</l>
            <l>He hono aitu,</l>
            <l>Tatara te hono,</l>
            <l>He hono aitu,</l>
            <l>Ritua te po,</l>
            <l>Ritua te ao,</l>
            <l>Mai a riri,</l>
            <l>Mai a nguha,</l>
            <l>Ritua te ao,</l>
            <l>Mai a riri,</l>
            <l>Mai a nguha,</l>
            <l>Ritua te po,</l>
            <l>Mai a riri,</l>
            <l>Mai a nguha,</l>
            <l>Rikiriki te hono,</l>
            <l>Rangaranga te hono,</l>
            <l>E tu au kapiti,</l>
            <l>Apitia i hono,</l>
            <l>Aua hono i uta, i tai</l>
            <l>Te roroku no Tu,</l>
            <l>Hurihia i tonga,</l>
            <l>Hurihia i manuka,</l>
            <l>Whai take, whai take,</l>
            <l>Whai take ake hoki au,</l>
            <l>I raro aio,</l>
            <l>Te tupua te ki,</l>
            <l>Te tupua te rea,</l>
            <l>Te tupua i nguture,</l>
            <l>Te tupua i wananga</l>
            <l>Te wananga mai ai,</l>
            <l>Ma te Aionuku,</l>
            <l>Ma te Aiorangi,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n216" n="211"/>
          <lg>
            <l>Ma te Whakaokorau,</l>
            <l>E Tumatangaroa,</l>
            <l>Hoaia Whatitiri,</l>
            <l>Ka papa te rangi,</l>
            <l>Ko Ana ki te rangi,</l>
            <l>Ko Anarea te rangi,</l>
            <l>Ko Anawawaro te rangi,</l>
            <l>Aua ki—a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-260" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TE WAIRUA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">pawa</hi> koia kiwi te hauwu tonga-ewe,</l>
            <l>Pupuhiwi mai neiwi ki takuwu kiri mo,</l>
            <l>Kai pakiwihore rawawa i akuwu ringa kiwi,</l>
            <l>Te rauwu kaku kaiwi Arikiwirau ewe,</l>
            <l>E korewe ra ewe taeawa atu howo,</l>
            <l>Ki rawawa mai neiwi te Miwiroi ewe,</l>
            <l>Raungawa iti awana te tiwinana kowo,</l>
            <l>Nauwo tonu kowo i harawa mai howo,</l>
            <l>He whare iwi runga owo te papawatere rawa,</l>
            <l>E aiwi au iwi te rimuwu pae kowo,</l>
            <l>Nga tokawa tapu auwo ki Hingarae tewe,</l>
            <l>Ata kiwi-tea tewe whakarewewanga maiwi,</l>
            <l>Na Te Ngawahue iwi ngamowotu ra kowo,</l>
            <l>Ma Hinewerau awau e puwupihi kiwi,</l>
            <l>Wawe tewe tae kiwi nga tawane kowo,</l>
            <l>I nohowo roa howoki tewe ao keiwi,</l>
            <l>Manakowo mai ewe te ngawakau kowo,</l>
            <l>Nga mawahinga owo taku owohinga kowo,</l>
            <l>Ka hokiwi au kiwi te heiwi Awekawa,</l>
            <l>Rangitiwitoko tewe whakarewewanga mawa,</l>
            <l>Taia wahau ewe tarawauwautia nei.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n217" n="212"/>
        <div xml:id="c1-261" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, WHAKAORIORI, NA TE HEUHEU, MO TANA KOTIRO MO NGERU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hine</hi>, e tangi whakawairua nei te po,</l>
            <l>I puta mai koe, i te waenga riri a o tupuna,</l>
            <l>Ka ngaro te kai, te hau pupu mai o te reinga,</l>
            <l>Tenei e hine nga nui o tupuna, i pukeria Hauhungaroa,</l>
            <l>Ko Pehi, hua i mua ra,</l>
            <l>Ka pa ianei e hine, ko ta namata riri he kahikatoa,</l>
            <l>He paraoa, he akerautangi;</l>
            <l>Tenei e hine, ko te ahi na te atua,</l>
            <l>Nana i whakaonge te kai e hine,</l>
            <l>Hei ki mai ma te rau o te wahi,</l>
            <l>He nane ngehe rawa ki te mahi kai,</l>
            <l>I onge hoki i mua ra i o tupuna;</l>
            <l>I huia ruatia, ko te kai, ko te taonga,</l>
            <l>Ko te toa i paia, i waenganui i nga he,</l>
            <l>Ko te Pukeroa, hei reira tahi ano raua nei,</l>
            <l>Ko Te Ratuhi,</l>
            <l>Na Wariwaritea, te tau o te mutunga riri a to tupuna;</l>
            <l>I rangona atu e ki te rangi,</l>
            <l>Hei whakatau atu mo hine,</l>
            <l>Kia pai ai, me titoko koe, e au ki te puke ki Ruahine;</l>
            <l>Hei hoko huia, ka tae rawa te haere o te wahine,</l>
            <l>Ngerungeru nei, ki tawhiti;</l>
            <l>Ka nawa ki raro, to haerenga ki Wairarapa,</l>
            <l>Ka kite ano, i nga kawe kai a Mawa;</l>
            <l>Ki rawahi, ki Aropawa e hine,</l>
            <l>Kei uhia koe e te rehu o te moana,</l>
            <l>Ma te tangata koe, e hori to aroha;</l>
            <l>Hei arahi i a koe, ki te whare i a Hine-i-tahi-o-te-rangi,</l>
            <l>Ko te one i a Weka, tena e kiia mai nei ki te he nunui,</l>
            <l>Tonu, o raro, nana nei ki mua ko to koroua,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n218" n="213"/>
          <lg>
            <l>Ko Keketara, Mauria-Hihi,</l>
            <l>Whakakoretia ia,</l>
            <l>He taku koe i tuku atu,</l>
            <l>Kia hoki ana mai he paepaepoto,</l>
            <l>He parakore ra no taua,</l>
            <l>Ki a Tataha he umu korero te kai e hine.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-262" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TAU, O TE ARAWA, I TOIA AI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Unuhia</hi>,</l>
            <l>Ko te pou tapu,</l>
            <l>Na wai ko te pou tapu,</l>
            <l>Na Rongomaiwhiti,</l>
            <l>Te whakarangona atu ka hinga Ngatoro’,</l>
            <l>Ki te pou mua,</l>
            <l>Ki te pou roto,</l>
            <l>Ki te pou wharaua,</l>
            <l>He aturangi mamao,</l>
            <l>Hekeheke iho i runga i oao,</l>
            <l>Takiri whawhao te ara o Ngatoro’,</l>
            <l>He ara heke ki te po,</l>
            <l>Te po nui,</l>
            <l>Te po roa,</l>
            <l>Te po mamate,</l>
            <l>Hei ariki,</l>
            <l>Ko taku waka, ko te Arawa niho popo,</l>
            <l>Ngahae te Parata,</l>
            <l>Eke,</l>
            <l>Eke,</l>
            <l>Eke,</l>
            <l>Eke Tangaroa,</l>
            <l>Eke panuku,</l>
            <l>Hui e,</l>
            <l>Taiki e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n219" n="214"/>
        <div xml:id="c1-263" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Na</hi> hoki ra e Whare e,</l>
            <l>Tetea mai nei o hanga patai, paea kau, ana o kuia,</l>
            <l>E hira tenei nga puatara ko Tahuwhenua,</l>
            <l>Ko Haerekauki, kia whati i reira ko te taurua kei waho,</l>
            <l>Ko Taitoko ki konei he pou reinga riri,</l>
            <l>Mo te pakanga nui,</l>
            <l>Kia huri kau papa i te whakataringa,</l>
            <l>A Here-te-wera koe e whare,</l>
            <l>Mo Urutawhana,</l>
            <l>Mo te mea i tirohia atu hei matenga tangata,</l>
            <l>Ko <gap reason="unclear"/>I<gap reason="unclear"/>'aia-te-Mamaru hei atawhai pani,</l>
            <l>Hei karanga uhunga ki te hau auru,</l>
            <l>Ki a Tautara ra hei matakitaki,</l>
            <l>Tena e Rata whakaputuputuria,</l>
            <l>Kapo kau atu ana,</l>
            <l>Kia hoki mai te mahana,</l>
            <l>Kei te atua tawhana,</l>
            <l>Ka mauru ai te aroha na.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-264" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> Matariki,</l>
            <l>Whakakau ana mai,</l>
            <l>Ko Pehi pea e,</l>
            <l>Tenei ka hoki mai,</l>
            <l>Hoki mai e whae,</l>
            <l>Kia tirohia koe,</l>
            <l>O tahuritanga,</l>
            <l>Hei mihi kau iho,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n220" n="215"/>
          <lg>
            <l>I miroia koe,</l>
            <l>Ki te kahu o runga,</l>
            <l>Ki te whakairo ra,</l>
            <l>Nau e Kahungunu,</l>
            <l>Ki te ra-rua-tere,</l>
            <l>Nahana i ho mai,</l>
            <l>I maunu atu ai,</l>
            <l>Nga pou o Ngataiwhakarongo,</l>
            <l>O te Tahawai,</l>
            <l>Ka takoto kino kei te one i Rangaunu,</l>
            <l>Te kai atu koe i a Te Urehakari,</l>
            <l>I a Waiariki,</l>
            <l>Hei poupou mo roto.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-265" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> ti kouru nui,</l>
            <l>Ka whati i te hau ripo,</l>
            <l>Ki Opou ra,</l>
            <l>E koa ra,</l>
            <l>E rau tangata,</l>
            <l>Ka takoto noa,</l>
            <l>Tauranganui,</l>
            <l>Kaore te mea,</l>
            <l>E mau wehi ra,</l>
            <l>Kia kumea,</l>
            <l>Te wao kauri,</l>
            <l>Kia whakatere ia,</l>
            <l>Ki te tonga,</l>
            <l>Ki a Te Puia,</l>
            <l>Na te rangi ra,</l>
            <l>E manahau ana,</l>
            <l>Ki te iwi, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n221" n="216"/>
        <div xml:id="c1-266" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI TENEI, NA TE TARAKIHI, KEI TE RAUMATI
              TE TANGI AI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tui-tui</hi>,</l>
            <l>Karire,</l>
            <l>Tui-tui,</l>
            <l>Karire,</l>
            <l>Kai kai te tangata,</l>
            <l>Kai kai te tangata,</l>
            <l>Te tuutu o Taranaki,</l>
            <l>Te tuutu o Taranaki,</l>
            <l>Ina hoki e te Reureu,</l>
            <l>Whakaemia mai ki konei anake,</l>
            <l>Whakaemia mai, ki konei anake,</l>
            <l>Te kiri o Hinauriki, ko</l>
            <l>Te kiri o Hinauriki, ko</l>
            <l>Te wai e rere,</l>
            <l>Turuki,</l>
            <l>Te wai e rere,</l>
            <l>Turuki,</l>
            <l>Ka turi-turi, akuanei,</l>
            <l>Ka turi-turi akuanei,</l>
            <l>I akuanei.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-267" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TAWAEURU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha o te muri tokerau,</l>
            <l>Hauraki ra hoki na te po ano, na</l>
            <l>Ana i whakatata, e-i,</l>
            <l>Whai noa atu ana te takiringa hoe, na</l>
            <l>Au na e Hao, hei kawe i a au, te</l>
            <l>Matariakopanga o te Kotuku ra ia, tu</l>
            <l>Ku atu ai koe ki tahau wahine ra,</l>
            <l>Nei te whakaeke ki a Pipimoho e,</l>
            <l>Tau kei a Ngenge,</l>
            <l>Kei rumakina au, te</l>
            <l>Ia ki Ngaromaki e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n222" n="217"/>
        <div xml:id="c1-268" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE AWA MOANA, KO TE AWA O REHUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> hura tangata-uta,</l>
            <l>Te tiaki atu ki tangata-tai,</l>
            <l>Ka hura tangata-tai,</l>
            <l>Te tiaki atu ki tangata-uta,</l>
            <l>Pera hoki ra,</l>
            <l>Te Korepenui,</l>
            <l>Te Koreperoa,</l>
            <l>Te wahi awa,</l>
            <l>Te totoe awa,</l>
            <l>Whakamoe,</l>
            <l>Ko Tu,</l>
            <l>Ko Rongo,</l>
            <l>Tama i a ia te awa,</l>
            <l>Kauraka tama e purutia,</l>
            <l>Tukua atu tama,</l>
            <l>Kia puta i waho,</l>
            <l>I te tawhangawhanga,</l>
            <l>He putanga ariki,</l>
            <l>No Rongo,</l>
            <l>Ki te ata tauira mai e i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-269" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE RANGI, KOAUAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tutara</hi> e,</l>
            <l>Tutara-Ruarangimamao te tara ki Kaiwhare,</l>
            <l>Ko te hua tenei hanga i te wehi o te patu,</l>
            <l>Me he patunga taua nui,</l>
            <l>Rere ana mai te tuarehu ka pa ki taku kiri,</l>
            <l>Taku kiri i whakararatia, ki te anga tupa,</l>
            <l>Te kokoti i waiho e ia te pae ki Tauranga ra,</l>
            <l>He wahine pono ranei te kai whakaturu ki te haere,</l>
            <l>Ki te pua kihau o Maramarua kei tua koe i au na i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n223" n="218"/>
        <div xml:id="c1-270" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKAORIORI TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">tama</hi> i kimihia,</l>
            <l>E tama i rapa,</l>
            <l>I rapa taua;</l>
            <l>Ki roto te koretewhiwhia,</l>
            <l>Ki roto te koreterawea,</l>
            <l>Tuturi, mau ake, ki te kawei o te hue, ua, i,</l>
            <l>Ko Kurawaka, ano, Kurawakakatohia,</l>
            <l>Ko Tohinuku, ano, ko Tohirangi ano,</l>
            <l>Ka kukune, Hawaiki, e-i,</l>
            <l>Kei te taina ano koe, i te tai o to Atua;</l>
            <l>I a Uenuku,</l>
            <l>Ka riro i a Uenukumatua,</l>
            <l>Ko Marewa-ki-te-po,</l>
            <l>Ka riro i a Pawamatua,</l>
            <l>Ko Marewa-ki-te-ao,</l>
            <l>No te Ngakinga-mate tama o tana whanau o Maputu-ki-te-rangi,</l>
            <l>Mahina-i-te-ata-ropa-nui, e,</l>
            <l>Ko Hinengamatamea;</l>
            <l>Ka kore he pahi,</l>
            <l>Ka whakairoa ki te rakau tona hokotoru,</l>
            <l>Ka kimihia ki roto te ponga tauhara,</l>
            <l>Ko to tupuna ko Maraengamorehu e tama,</l>
            <l>O era matenga, ka whakangaua ki te riri ko Waikokopu e,</l>
            <l>Ko Maikukutea, e,</l>
            <l>Tihorea i te rae, tapahia i te taringa,</l>
            <l>Ka patu ki te ihu, ka patu ki te ta,</l>
            <l>Ka whakapaea ki uta ra,</l>
            <l>Ko te Paripari, ka whiti te mate ki a raua na i,</l>
            <l>Ko enei nga oinga remu ano tenei o oku pakeke,</l>
            <l>Kauaka hoki ra e kai kanohi tonu,</l>
            <l>Kei nga kikitanga i runga i a Te Kahu;</l>
            <l>E whakawheauau ana;</l>
            <l>Houa he po au, whiti ana ko te ia i tua o Tawauwau,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n224" n="219"/>
          <lg>
            <l>Tauare te waka i roto te kopua,</l>
            <l>Kia maru tata au,</l>
            <l>Kei era nga pukepuke, i waho te Hunuhunu,</l>
            <l>Kei era nga kainga whakahie o ratou,</l>
            <l>Aua atu ra, ko wai ka kite atu,</l>
            <l>Tenei ano au kei Hika-o-te-raro,</l>
            <l>Nahana i waiho ki oku pakeke,</l>
            <l>Mo nga whakawheauautanga, ki te pou-tiangaoko,</l>
            <l>Engari ano, ko taku umere tangi, ki te aroaro o to tupuna</l>
            <l>o Te Rarotawhiao,</l>
            <l>E hara taua i raro nei;</l>
            <l>No runga taua, no te hiwi nui e,</l>
            <l>No te maunga tiketike e rere nei te paroro,</l>
            <l>Na raro taua, na Ranginui e,</l>
            <l>Ka noho i a Kurapori e,</l>
            <l>I te tamahine a Te Mate-a-moa,</l>
            <l>Ka puta ki waho ra, Uenukuwharekuta,</l>
            <l>No te whakautunga ano ki te tarai kahokaho ka homai he</l>
            <l>kai,</l>
            <l>Tawhara i raro ko te hokowhitu kuri,</l>
            <l>Ko te hokowhitu tangata,</l>
            <l>Tenei ka waiho nei hei hoa riri mo koutou na, i,</l>
            <l>Haere rawa ake rapea ia e tama to tipuna a Te Whatuiapiti,</l>
            <l>Kei nga matenga ia e tama,</l>
            <l>Ko te kauanga, ina i a te kore,</l>
            <l>Ko koe kohau atu ra,</l>
            <l>Me whakamanawa mai ki runga ki a Hinemapuhia,</l>
            <l>Na Hinewairangi, na Rakautekura,</l>
            <l>Na Hinengapuhia, ko Te Hikaraeroa,</l>
            <l>Houa ki a Matariki te kopa o Tawhito, ka ora na, i,</l>
            <l>Whakatika tonu o tupuna,</l>
            <l>Whai tonu era,</l>
            <l>Ko Wharemahuki e,</l>
            <l>Whai tonu era,</l>
            <l>Ko Wairangi e,</l>
            <l>Piko marire mai Tuputa, ka takahia, te Kuramahukirangi,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n225" n="220"/>
          <lg>
            <l>Ka pepeha i reira,</l>
            <l>Ka whanatu ka haere,</l>
            <l>I Hianganui ra,</l>
            <l>Kia tiwhana te atua nei;</l>
            <l>Tiwhana i runga ra,</l>
            <l>I te umu ra, e,</l>
            <l>I taona ai Tunui a Takaha, na, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-271" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TOPEORA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kati</hi> au i konei,</l>
            <l>Hei ekenga ihu waka,</l>
            <l>Hei tainga waihoe,</l>
            <l>Mau e Te Pehi ka kopa o te rae,</l>
            <l>Ki Puneke ra i a,</l>
            <l>He ngaru ka whati mai ki Otaheke ra,</l>
            <l>He herenga kaipuke i,</l>
            <l>Nahau e Te Marutuna e ata rerehu ana,</l>
            <l>Te hiwi ki Rangitoto, i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Me pewhea atu e au te kau atu,</l>
            <l>He wa moana nei,</l>
            <l>Me whakatakoto au ki te ngaro tarawhata,</l>
            <l>Kei paria e te tai,</l>
            <l>He manu aute au,</l>
            <l>E taea te whakahoro,</l>
            <l>Ki te aho tamiro, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n226" n="221"/>
        <div xml:id="c1-272" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE MARO TAUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> tamariki ranei koe, kia akona he mahara e ra,</l>
            <l>Ngaua i te wiwi,</l>
            <l>Ngaua i te wawa,</l>
            <l>He papatunaku,</l>
            <l>Homai taku tu,</l>
            <l>Homai taku maro,</l>
            <l>Kia hurua,</l>
            <l>Kia rawea,</l>
            <l>Kia harapaki,</l>
            <l>Maua ko te toa, e hara mai nei,</l>
            <l>He maro riri, te maro,</l>
            <l>He maro nguha te maro,</l>
            <l>He maro kai taua,</l>
            <l>Na Tumatauea, Nini e Nguha,</l>
            <l>Ka kai te Rangi, e tu nei,</l>
            <l>Ka kai te Papa e takoto nei,</l>
            <l>Ka kai Tawhirimatea,</l>
            <l>Rutua i runga,</l>
            <l>Rutua i raro,</l>
            <l>Rutua i o tarapakihiwi,</l>
            <l>Haere ake ra,</l>
            <l>Te ihi o nga toa,</l>
            <l>Te mana o nga toa,</l>
            <l>Te whatu teatea a Nuku,</l>
            <l>Teatea a Rangi,</l>
            <l>Huri ana te po,</l>
            <l>Huri ana te ao,</l>
            <l>Tena hoki ra te whatu ka rere,</l>
            <l>Ko te whatu o te Pukenga,</l>
            <l>Taukoroki,</l>
            <l>Ko te whatu o te Wananga,</l>
            <l>Taukoroki,</l>
            <l>Ko au ki runga,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n227" n="222"/>
          <lg>
            <l>Taukoroki,</l>
            <l>Ko au ki raro,</l>
            <l>Taukoroki,</l>
            <l>Tena te rakau na Tu-te-rangiharuru,</l>
            <l>Te rakau, na Tu-te-rangingatoro,</l>
            <l>Ko te rakau, na Kaihika,</l>
            <l>Ko te rakau, na Kaiure,</l>
            <l>Waerea te marutuna,</l>
            <l>Waerea te maruwehi,</l>
            <l>Waerea atu ra,</l>
            <l>Tarekoreko atu ana ki tahaki, e-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka waere,</l>
            <l>Ka waere,</l>
            <l>Makereta,</l>
            <l>Ka waere, ka waere i runga,</l>
            <l>Makereta, ka waere i raro,</l>
            <l>Makereta, kaikai kutu,</l>
            <l>Makereta, kaikai riha,</l>
            <l>Makereta,</l>
            <l>Whakatahaia, te kukakuka,</l>
            <l>Whakarerea, te kukakuka,</l>
            <l>Te roua atu,</l>
            <l>Te kapea mai,</l>
            <l>Te roua atu,</l>
            <l>Te kapea mai,</l>
            <l>Roua ki Whiti,</l>
            <l>Roua ki Tonga,</l>
            <l>E tu te rou,</l>
            <l>Rouroua,</l>
            <l>Taka te kape,</l>
            <l>Kapekapea,</l>
            <l>Ka eke i to ihi,</l>
            <l>Ka eke i to mana,</l>
            <l>Ka eke i to Maru-a-Nuku,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n228" n="223"/>
          <lg>
            <l>Maru-a-Rangi,</l>
            <l>Te ihi nei,</l>
            <l>Te mana nei,</l>
            <l>Ma Peruperu,</l>
            <l>Ma Whawha,</l>
            <l>Ma Hihi,</l>
            <l>Ma Rawe,</l>
            <l>Hapainga te umu nei,</l>
            <l>Ko Rutua,</l>
            <l>Harore i runga,</l>
            <l>Harore i raro,</l>
            <l>Harore i tangata ’okotahi,</l>
            <l>Ka whanatu te umu nei,</l>
            <l>Ki te po uriuri,</l>
            <l>Ki te po tangotango,</l>
            <l>Ki te po wawahi a Hine-ruaki-moe,</l>
            <l>Te tautiaki mai ai,</l>
            <l>Te ika a te Aitu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-273" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, AROHA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">rere</hi> ra e te ao uru,</l>
            <l>Tauhokai ana ki te tara,</l>
            <l>Ki te uru ra kia tangi au i,</l>
            <l>Whai noa atu ana i te tai heke, ra waho,</l>
            <l>I waiho te mamae ki, takoto ana,</l>
            <l>Mo rau rangi,</l>
            <l>Ka hua koe i takahi mai ai i au,</l>
            <l>Pou marire aku mahara;</l>
            <l>Ko te hoki atu i;</l>
            <l>Kei Waikawa, te makau,</l>
            <l>Iria mai au ki te wai,</l>
            <l>Ka noho te tira ora,</l>
            <l>Ka tuku te tira mate ki te po.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n229" n="224"/>
        <div xml:id="c1-274" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TAU WAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Marangai</hi>,</l>
            <l>Marangai,</l>
            <l>Marangai ka ruia,</l>
            <l>Eke ana i te papa,</l>
            <l>O Huati,</l>
            <l>’Huata,</l>
            <l>Homai ra taku tau kia haua,</l>
            <l>Hauhau ariki,</l>
            <l>Te kura te winiwini,</l>
            <l>Te kura te wanawana,</l>
            <l>Ki tua o Reina,</l>
            <l>Ki tua o Retai,</l>
            <l>Ki te whakamaunga, Kekena,</l>
            <l>Kekena mai te Kekena,</l>
            <l>He manu whakatauki pae,</l>
            <l>Ko Tu ki tara,</l>
            <l>Waiho ko Tu ki tara pana atu e koe,</l>
            <l>Ki nga kai, he tamina,</l>
            <l>He tawara,</l>
            <l>E Tu numia,</l>
            <l>E Tu rawea,</l>
            <l>E Tupakaurorohi,</l>
            <l>Whakaoti Nuku,</l>
            <l>Whakaoti Rangi,</l>
            <l>To manawa ka irihia,</l>
            <l>Whano,</l>
            <l>Whano,</l>
            <l>Hara mai te toki,</l>
            <l>Haumi, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n230" n="225"/>
        <div xml:id="c1-275" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> Meremere,</l>
            <l>Ka mahuta i te pae, ko Tuhau ki runga, ko,</l>
            <l>Manaia pea kei whakaahurutia, e au e,</l>
            <l>Taonga tuku atu ki te anuanu, te hoki mai, e-i,</l>
            <l>Tenei to waka, ko te Harakeke.</l>
            <l>Na Whanui e,</l>
            <l>Whakau ana tama i te pae,</l>
            <l>Kei Hawaiki e,</l>
            <l>Kore koe, tangihia, mei riro ana,</l>
            <l>Mo Kotua.</l>
            <l>Tangaroa i te horomea,</l>
            <l>I tukitukia ai koe,</l>
            <l>I taitaia ai,</l>
            <l>Nga haupapa kohatu, i waho o Totorewa,</l>
            <l>Kia mihi, au e,</l>
            <l>Hoki mai e tama, kia tarunatia koe,</l>
            <l>Te whatu o Poutini,</l>
            <l>Te waero i te whare kei a Te Ruru,</l>
            <l>A Te Hautawaho,</l>
            <l>Ko wai ra te awa o to waka,</l>
            <l>I haere ai koe,</l>
            <l>Te awa i Mahae,</l>
            <l>Ko te ara no Tu,</l>
            <l>Iri ana taku ringa te tau o Matangi,</l>
            <l>Kei a Te Kiri,</l>
            <l>A Te Awhi,</l>
            <l>Huna iho ra ki te hopara nui,</l>
            <l>Na Toi,</l>
            <l>Ka patua, te kakara nga matarae,</l>
            <l>I waho o Titohea e,</l>
            <l>E Riki taku hoa, pona ia iho,</l>
            <l>To tamaiti e,</l>
            <l>Aha te whakama no namata te ika tere,</l>
            <l>A Mahina,</l>
            <l>Ka paea ki te one kei te akau roa,</l>
            <l>I Mawhiti na-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n231" n="226"/>
        <div xml:id="c1-276" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> ka noho,</l>
            <l>Ka whakamau ake ki te ao uru,</l>
            <l>’Ore he whanaunga,</l>
            <l>Ko te uri au o Pani,</l>
            <l>Momotu ki tawhiti,</l>
            <l>Ko Te Wera-a-Mahuta i,</l>
            <l>Tuwhera kau nei,</l>
            <l>Te rua i moe ai aku potiki,</l>
            <l>A Hinei-awhitia,</l>
            <l>I a Te Whetu-o-te-rangi,</l>
            <l>A Ngarangikamahea,</l>
            <l>I a Te Rauangaanga-o-Muriwhenua i,</l>
            <l>Mua ra e tama,</l>
            <l>To uru i panipania ki te wai tangihua i,</l>
            <l>To kiri mirimiri,</l>
            <l>Ki te renga horu no Parakauae i,</l>
            <l>No Ngamatakatau,</l>
            <l>No nga wai puaha rua i,</l>
            <l>Raro te Huataka,</l>
            <l>I waho te Houhou.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-277" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Piki</hi> ake Tawhaki,</l>
            <l>I te rangi tuatahi,</l>
            <l>I te rangi tuarua,</l>
            <l>He auru rangi,</l>
            <l>Te rau o te Tawhaki,</l>
            <l>Tawhaki nui a Hema,</l>
            <l>E tangi ki roto Wharetoreka,</l>
            <l>Toreka.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n232" n="227"/>
        <div xml:id="c1-278" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, MO TE MATENGA O TAUPO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Noho</hi> ana Meremere,</l>
            <l>Kaua i te tangata,</l>
            <l>Nana te tohe,</l>
            <l>Nana te maro,</l>
            <l>Rere ke mai nei,</l>
            <l>He parera noho noa,</l>
            <l>A raumaroro,</l>
            <l>E kore noho noa i te tarawa,</l>
            <l>E ai te karena,</l>
            <l>Pau te ki atu,</l>
            <l>Whakataha ki tahaki,</l>
            <l>He po taua, tena e hoki kei tua o Manuka,</l>
            <l>I hakua hei aha,</l>
            <l>Te uri o Te Tahiwi,</l>
            <l>Hihitauariri, whakawareware, ngakau kino tama,</l>
            <l>I te uri o Huia,</l>
            <l>I a Rangitaiki,</l>
            <l>I a Te Wiwini-o-Rongo patu whakawai,</l>
            <l>Ka hua ko te ora tonu ake tenei,</l>
            <l>Tena nga hau o Punawheko,</l>
            <l>Hei whakariuamania paheke, haere atu i tou huarahi,</l>
            <l>I te wai kowhitiwhiti a Paretuhiri,</l>
            <l>Te Whiti-a-Pakaha,</l>
            <l>I a Te Wharaunga,</l>
            <l>Ki a pukanatia,</l>
            <l>Ki a tanuku noa i Okiri,</l>
            <l>Wareware ana hoki e ’Raha,</l>
            <l>O ngakau e hao nei ki te riri,</l>
            <l>Ki te tuku a po,</l>
            <l>Na te awa Poreterete,</l>
            <l>Te wareware ano, te whakatuaki ake,</l>
            <l>Hei huanga te Atua kia ware noa iho,</l>
            <l>I mohio tupuna, ki te whakatupapa,</l>
            <pb xml:id="n233" n="228"/>
            <l>Taka marire ki te hanga e whakamatakuria nei a te riri,</l>
            <l>I moimoia ake te kuri,</l>
            <l>Tukutahuatia,</l>
            <l>Hei utu mo nga hanga a Te Riupawhara,</l>
            <l>Mo Wahineiti,</l>
            <l>Mo Pataua,</l>
            <l>Mo Te Hauotaraki,</l>
            <l>Mo Te Kohutu-a-Te-Rangimahue,</l>
            <l>I runga o Whakatara,</l>
            <l>I roto o Motutere,</l>
            <l>I reira te ripanga,</l>
            <l>Herehere kau ana te taura ki a koutou,</l>
            <l>Kihai i haparapara,</l>
            <l>Kia kai atu Tahuna,</l>
            <l>Kia nui ai te hara e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-279" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TE UARA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha,</l>
            <l>E whana i au,</l>
            <l>Homai he mata ki te ringa mau ai,</l>
            <l>Kia kotia te kiri,</l>
            <l>Kinitanga maikuku,</l>
            <l>Kia marama au,</l>
            <l>Te titiro ki tawhiti,</l>
            <l>Te kohu ka tairi,</l>
            <l>Te ripa ki Motutawa,</l>
            <l>Ki te tau ra e,</l>
            <l>Nana taku aro,</l>
            <l>I tuaki a pawa,</l>
            <l>Riro rawa i te Atua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n234" n="229"/>
        <div xml:id="c1-280" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE APAKURA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ma</hi> wai e ranga to mate i te ao,</l>
            <l>Ka nawaia na koe ra i,</l>
            <l>Ma koutou e, ma te reinga e,</l>
            <l>Taku tirotiro noa i waenga i te hono tatai,</l>
            <l>Ka ngaro te whanaunga e-i,</l>
            <l>Ka ngaro te whanaunga,</l>
            <l>Haea mai ra, to hei kakapiripiri,</l>
            <l>Ki a tau atu ia, ki runga te puiti,</l>
            <l>Hikakatia ra, te more o to iho,</l>
            <l>To ihu ki a hara taumata e-i,</l>
            <l>Ki a hara taumata, ka taka pu mai, te wai o Hikihiki,</l>
            <l>Raparapateuira,</l>
            <l>Hokaia Tinirau,</l>
            <l>Te moana ka tere, i raua ai koe ra-i,</l>
            <l>Kihai koe i raua i te whanga paraoa,</l>
            <l>No Whakamoetoka,</l>
            <l>Ka pau te tipona,</l>
            <l>Ki te harakeke mata,</l>
            <l>Tau atu ko te urunga e-i,</l>
            <l>Tau atu ko te urunga, E Pou a Hine,</l>
            <l>I poua iho ra, te pou ki Rarotonga,</l>
            <l>Kia tina, kia whena,</l>
            <l>Ka tere te papa, ki Nukume Hawaiki e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-281" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, MO TE MATE, KIA EA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Whakaarahia</hi> mai ra te marama, kia ara mai e,</l>
            <l>Kihai ra taua i rokokakahi ake;</l>
            <l>Ka taurua taua i te whakatautenga,</l>
            <l>Kowai hoki koa to taua tangata,</l>
            <l>Mana taua e tiki mai e wewete,</l>
            <l>Taku hara ka hira ki a Uenuku e,</l>
            <l>Waiho maku taua e pokaikaha noa,</l>
            <l>A takirua hokinga ki tauna kupu kotahi,</l>
            <l>Te ainga a taku manawa ka irihia ki a taua e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n235" n="230"/>
        <div xml:id="c1-282" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, KAI KORE, NA TE WHAWHANGA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki te huhua kore noa ki te mahi,</l>
            <l>Ko te kore toki hei tuatua, hei heu mai,</l>
            <l>Ka tahi nei te uri o Te Urewhakarau,</l>
            <l>I tua noa ra i tana waerenga i Punaromia,</l>
            <l>Hoake rawa nei nga karere ki a Te Rotokohu,</l>
            <l>E ki ana mai kei whea koki au purapura i mahi ai koe,</l>
            <l>Ka mate i te whakama, ka rapu noa te mahara,</l>
            <l>He oti ano te whakahinga, ki Orangimaki,</l>
            <l>Kei Paemako te pou turuturu o te purapura,</l>
            <l>E rua tekau tanga o te kete, ka kitea i reira;</l>
            <l>Te wahanga taiki ki nga mokai i whakaraua noatia,</l>
            <l>Ki nga tahataha tau mai Pukenga,</l>
            <l>Ki te kowhiti i o rua pukeko,</l>
            <l>I ngaro ai ko te kai,</l>
            <l>Ko te heke ra o Maruiwi, toremi ai ki raro ra,</l>
            <l>Hei aha koa te kore ai taku iwi,</l>
            <l>E mau ana mai te mahi kai;</l>
            <l>I au ra e rehua mai nei e te umu o te kai,</l>
            <l>E noho kotahi nei tona motu, koia anake,</l>
            <l>Kauaka te manuhiri e tapeka mai ki konei,</l>
            <l>Kei tomo noa ki te whare, kei kai i te ketekete,</l>
            <l>Kei whakapuhana kau aku mahara, ki te whakahau,</l>
            <l>He aha he takunetanga e puta ai ki waho ra,</l>
            <l>I whakamanawatia ki te tau, ka ai he huanga ki nga pahi,</l>
            <l>He marae kino mataotao,</l>
            <l>He kai kore i au e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n236" n="231"/>
        <div xml:id="c1-283" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA MO TE TAHURI TE TAMA, A TE WHATANUI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, ki taku potiki,</l>
            <l>E tama, tu kino te whai muna iho, ki a au,</l>
            <l>Ka tu taua ka whai i te tira o to tupuna o Whatihua,</l>
            <l>Ki mai Rameka; e hoki i kona, ka mate ko rua i te wha-</l>
            <l>inga mai,</l>
            <l>Ki taku hika tauke,</l>
            <l>Ka tu nga tai o Rakei-matataniwha,</l>
            <l>Hoki mai,</l>
            <l>E tama e-i.</l>
            <l>Korerotia mai nga hane a te waewae,</l>
            <l>I kimi atu.</l>
            <l>Ka uia mai koe e nga whenua, ki te kauwhau whakapapa,</l>
            <l>Mau e ki atu wareware, ko au he tamariki,</l>
            <l>Wareware tonu au.</l>
            <l>Tenei ano ra te rangona ake nei,</l>
            <l>Tainui, te Arawa, Matatua, Kurahaupo, Tokomaru,</l>
            <l>Nga waka tena o tupuna, i hoe a ai te moana nui,</l>
            <l>E takoto nei.</l>
            <l>Hoturoa, Ngatoro'Tamatekapua, Rongokako, Tamatea,</l>
            <l>Nga tangata, o te Arawa, e-i.</l>
            <l>I whakapiraratia ki nga whenua nei,</l>
            <l>Me whakatika atu nga whakahe mai, a to matua teina,</l>
            <l>A Te Tauri.</l>
            <l>Mo te pepa i tuhia e koe, i nga rangi ra,</l>
            <l>E tika ana ra, na Wairangi, korua,</l>
            <l>Na Poutu koe i.</l>
            <l>Me rapu noa ake nga puna he rau, o Tuamatua,</l>
            <l>Kei reira e tama nga puna i moe ai korua, ko Te Tauri,</l>
            <l>He manawa, e kore nei e taea e te ra o te waru,</l>
            <l>Ta Oikaiawewhare; na Kiritai koe i,</l>
            <l>Na Waitapu, Hinerehu, ko Te Kahureremoa.</l>
            <l>Ka noho i ta Upokoiti tama,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n237" n="232"/>
          <lg>
            <l>Ka puta ki waho ra Waitapu,</l>
            <l>I haere ra ia, i te maunga rongo, o te ture a Whiro,</l>
            <l>Kia puta ki waho ra, Parekawa, Tamamutu,</l>
            <l>Ko Te Whakatotopipi,</l>
            <l>Ka tu, kei te riu o Whanganui,</l>
            <l>Turoa,</l>
            <l>Ko Te Rangihopuata, ko tana tama,</l>
            <l>Ka huihuia koutou, ko teina ma matua ki reira,</l>
            <l>E tama rongo nui a to matua ki nga whenua,</l>
            <l>I te rangi ra kei ora ana te whetu marama o te ata,</l>
            <l>Te puhi o Motai,</l>
            <l>Tangata rau e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-284" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, MO TAIAWHIO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> iho ki taku moenga,</l>
            <l>Me he ika ora au ki te iwi,</l>
            <l>Ki a koutou e Here ma, e pukai mai ra i Mokoia,</l>
            <l>Na Te Whatanui, i hi te pakake,</l>
            <l>Pae ana ko te Waha kei uta, he mango ihu nui,</l>
            <l>Ho mai nga roro, no Tahakura,</l>
            <l>Hei kai ake ma Rewharewha,</l>
            <l>Haere wareware ko te hoa,</l>
            <l>Kihai i kai i a Te Waero,</l>
            <l>E ngari ano te marama, ka eke penu tonu kei runga,</l>
            <l>Na Te Waru nga mahara, puhaina mai ki a Te’Paraha,</l>
            <l>Arahina mai i Tauranga, te huna i Rotorua,</l>
            <l>Tena ano te ho mai na ki te putiki na Papawharanui,</l>
            <l>Ki a Te Mutukuri, hei tua i a Te Pae,</l>
            <l>Hinga rawa ki raro ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n238" n="233"/>
        <div xml:id="c1-285" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, AROHA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Pokaikaha</hi> noa,</l>
            <l>Au ki taku makau,</l>
            <l>Aha kei taku ate</l>
            <l>Ka pakikini nei,</l>
            <l>Ko te tau tenei,</l>
            <l>Nana i huawaere;</l>
            <l>Kei whaiti ana,</l>
            <l>Te awa hoenga waka,</l>
            <l>No te tu hoki,</l>
            <l>Au i te rahui,</l>
            <l>’Karongo ake ana,</l>
            <l>Kei te wanihere;</l>
            <l>Te rite mai e te tau,</l>
            <l>Ka te tarawene noa,</l>
            <l>Naku ano ra;</l>
            <l>I maki tatanga mai;</l>
            <l>Te tawhia iho;</l>
            <l>E ki te rawhara,</l>
            <l>Ka tuku au e te tau;</l>
            <l>Ka eke i Wharo;</l>
            <l>Waiho kia totahi,</l>
            <l>Ki a au ai taku moe,</l>
            <l>Kei whakapuke tonu,</l>
            <l>Me he manu au e kakapa.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-286" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> taku raru,</l>
            <l>I au, e te rau,</l>
            <l>Whakarere marire,</l>
            <l>Te kotete a te ngutu,</l>
            <l>He aroha e Hui,</l>
            <l>Rangirangia au,</l>
            <l>Te tu taku iti,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n239" n="234"/>
          <lg>
            <l>Waka o Te Uira,</l>
            <l>Me aha e Pare,</l>
            <l>Me he takakau koe,</l>
            <l>Huna e au,</l>
            <l>Whakina e te hoa,</l>
            <l>E pai aku rongo,</l>
            <l>Rongo mawhera noa,</l>
            <l>Mokai ngakau,</l>
            <l>Rangi ra i a au,</l>
            <l>Tu mai e Tiki,</l>
            <l>Kawea ake au,</l>
            <l>Nga moaho koe,</l>
            <l>Kairoa i uta,</l>
            <l>Whakahia tangi noa,</l>
            <l>Ngaru ka ma mai,</l>
            <l>Te ripa ki Tokarahi,</l>
            <l>Kei taku kiri ra,</l>
            <l>Ka maka te tai-whanaunga,</l>
            <l>Naku iana koe,</l>
            <l>I huri rau rangi,</l>
            <l>Hara mai nei au,</l>
            <l>He’ tara ma te ngutu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-287" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA, NA NGA KIORE.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">kio’e</hi> ka tuku taua ki raro?</l>
            <l>Ki te aha taua i raro?</l>
            <l>Ki te kohi poa ma taua,</l>
            <l>He aha he poa?</l>
            <l>He miro, he kahikatea,</l>
            <l>U, no raro nei au, e tama ra e,</l>
            <l>Te whakaruerue, e tama ra,</l>
            <l>Tangi mai te tupa,</l>
            <l>Ka ronarona i taku kaki,</l>
            <l>Torete, torete, te whai au e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n240" n="235"/>
        <div xml:id="c1-288" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA ROTORUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, ki taku potiki,</l>
            <l>Tuhana tonu ake, i te ahiahi,</l>
            <l>Ka tomo ki te whare, taku ate kau ai:</l>
            <l>Tirohia iho e hine ma ki te parera e tere atu na,</l>
            <l>E hara tena he manu maori,</l>
            <l>Me titiro ki te huruhuru whakairoiro mai no tawhiti,</l>
            <l>Kei whea Korotau, ka ngaro nei?</l>
            <l>Tena ka riro, kei te kato kai,</l>
            <l>Ki te rau pohata, nga whakangaeore:</l>
            <l>Tunui me te po, ka oho au;</l>
            <l>E waiho ana koe, hei tiaki hanga,</l>
            <l>Hei korero taua, ki tana taumata,</l>
            <l>He oti te huri atu, ko Kawatapurangi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-289" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA RANGI-TOPEORA.</head>
          <lg>
            <l>* * *</l>
            <l><hi rend="sc">Me</hi> kawe Turoa,</l>
            <l>He punga waka kei Wharekohu,</l>
            <l>Kia kai mai,</l>
            <l>E nga tuere o Toka-a-haki,</l>
            <l>Kauaka Waraki,</l>
            <l>E hunuhunua, me uta ora ki runga i te ahi,</l>
            <l>Ka waiho atu,</l>
            <l>Nga taheke,</l>
            <l>Hei kai atu, ma Te Ronaki,</l>
            <l>Te pata te waha i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n241" n="236"/>
        <div xml:id="c1-290" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TUTAPAKIHIRANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Rongo</hi> ano au, i ra i nahi nei, e-i!</l>
            <l>Ko wai te tangata hei whaihanga atu;</l>
            <l>I te ara, e-i?</l>
            <l>Kia pakaha ai te tu atu ki runga e-i.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Rorea mai au, ki nga rore o nga tangata;</l>
            <l>O te kainga, o Karihi, raua ko Tawhaki, e-i!</l>
            <l>Tu te rou.</l>
            <l>Taka te kape.</l>
            <l>Ka riro mai tetehi;</l>
            <l>O te kai kuru.</l>
            <l>O te ruahine,</l>
            <l>Matamoraru, e-i!</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E hua pea, he turi aku taringa;</l>
            <l>Ko nga tukinga, a Rakeiora.</l>
            <l>I nga taringa,</l>
            <l>O taku taina,</l>
            <l>O Toro, e-i!</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-291" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">Rangi</hi> aku,</l>
            <l>I nunumi ake nei,</l>
            <l>Ka hoki mai hoki koe,</l>
            <l>Ki konei taua,</l>
            <l>Moe iho ai i te whare,</l>
            <l>Whakaaro iho ai,</l>
            <l>He kauwae ano,</l>
            <l>Me whai ki te ara,</l>
            <l>He manu hoki koa,</l>
            <l>E taea te hokahoka,</l>
            <l>E taea te whanawhana,</l>
            <l>Te whare i moe ai,</l>
            <l>Tukua atu pea,</l>
            <l>He mea ka kai rau,</l>
            <l>Auraki rawa atu,</l>
            <l>Ka whiti he tau ke.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n242" n="237"/>
        <div xml:id="c1-292" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> Tariao,</l>
            <l>Ka moiri ki runga,</l>
            <l>Na runga ana mai;</l>
            <l>Te utu ki Rangiao’.</l>
            <l>Te ngakau haere,</l>
            <l>Whakakurutahitonu,</l>
            <l>No nui o rangi ra,</l>
            <l>Te mahara i raru ai,</l>
            <l>Na te kamo anake,</l>
            <l>Tana ngongi hua noa,</l>
            <l>Koia tenei hanga,</l>
            <l>E wairutu noa nei,</l>
            <l>Aroha i mahuki;</l>
            <l>Ki te makau i te rangi,</l>
            <l>Kati na e Awa te mahi te hara mai,</l>
            <l>Mea nei te kiri,</l>
            <l>Ka tauwehe ko tawhiti,</l>
            <l>Whamamao rawa;</l>
            <l>Te ripa tauarai,</l>
            <l>Ki to tai whenua,</l>
            <l>Kei hoki atu te ’ingoingo,</l>
            <l>I maringi a wai;</l>
            <l>Te taru nei a te toto, ka whakina ki waho,</l>
            <l>Mei ahatia koe i pakaru mai ai?</l>
            <l>Werohia pea te kopere tupua,</l>
            <l>Nau e Tuwhare,</l>
            <l>Ka wheoro ki te rae,</l>
            <l>O Taumata-maire,</l>
            <l>Mei kai kanohi kau,</l>
            <l>Taku nei titiro,</l>
            <l>Ko koe nei e Te Heka,</l>
            <l>Wairua e Tu,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n243" n="238"/>
          <lg>
            <l>Kei te hohoki mai,</l>
            <l>Ka pa i anei;</l>
            <l>Ko te puna i rukuruku,</l>
            <l>Waka kua pakaru;</l>
            <l>Ka eke au i te ’hipi,</l>
            <l>Puke ki Oihi,</l>
            <l>Kei hoki mai te manako.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-293" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TAMAKU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> whakatakariri,</l>
            <l>Taku whanowhanoa;</l>
            <l>Kia tu tahi, koia e ora roa,</l>
            <l>Te tangata i te mahara,</l>
            <l>Taipari, whiuwhiu korero ki Waikato ra, e,</l>
            <l>Ki a Te Waharoa ra.</l>
            <l>E ahu ra uta ki te whare kai kino, ki a Huka ra, e,</l>
            <l>Hoki ke mai nei,</l>
            <l>Ki te paki no Ruhi i horahia ra hoki,</l>
            <l>Moe ware i te hau,</l>
            <l>Ko Te Haupapa, me ko Te Ngahuru, e,</l>
            <l>Te puhi o Te Arawa,</l>
            <l>No reira e te hoa,</l>
            <l>I huripokina ai,</l>
            <l>Koutou ko au tamariki,</l>
            <l>Taku waka whakarei,</l>
            <l>Tena ka paea ki roto te Houhou,</l>
            <l>Ma te ika warehou,</l>
            <l>Ma Tarakawa, te kai ma Te Heru,</l>
            <l>Ma Te Riuwaka ra,</l>
            <l>Ma Koroiti tana angaanga;</l>
            <l>Ki roto te koihua i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n244" n="239"/>
        <div xml:id="c1-294" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TAMAKU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te mamae,</l>
            <l>E wahi pu ana te tau o taku ate,</l>
            <l>He puna ka utuhia,</l>
            <l>He wai kei aku kamo,</l>
            <l>He maunga tu noa,</l>
            <l>Ngamotu i waho ra,</l>
            <l>E aki kau ana,</l>
            <l>Te tai o Wairere,</l>
            <l>Ka riro a Te Kapu,</l>
            <l>Ko Te Kakano,</l>
            <l>Me ko Rangipokia,</l>
            <l>Ru ana i te whenua,</l>
            <l>Kia tika ki te uru,</l>
            <l>Mo te tai awatea,</l>
            <l>Mo Te Huakiwi,</l>
            <l>He papanga, kei raro,</l>
            <l>Kia rere maramara,</l>
            <l>Ki roto Taupo,</l>
            <l>Kia rere maramara,</l>
            <l>Ki roto te Urewera,</l>
            <l>Tana hokinga mai,</l>
            <l>Noho tutata ana mai taua e te hoa,</l>
            <l>Nau mai,</l>
            <l>Nau ake,</l>
            <l>Kia utaina koe ki te ihu o te waka,</l>
            <l>Kia whakahauria,</l>
            <l>Ki te ika moe toka i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n245" n="240"/>
        <div xml:id="c1-295" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NO NAMATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">pa</hi> e te hau,</l>
            <l>Wero tonu, ki te kiri,</l>
            <l>Te ata kitea atu,</l>
            <l>Te whetu o te rangi,</l>
            <l>Ka mangi noa au,</l>
            <l>E ai te ao rere.</l>
            <l>Na wai te po ai raka i raru ai?</l>
            <l>Ko wai ka tohu iho?</l>
            <l>Tenei te tangata,</l>
            <l>Te hihira tu nei,</l>
            <l>Te hoki atu koe,</l>
            <l>I waho na i te roro,</l>
            <l>’Ore te kakea,</l>
            <l>I te wehi o te tapu,</l>
            <l>He koro i tu mai,</l>
            <l>No Te Wakatakere,</l>
            <l>Rokohanga mai au,</l>
            <l>Ka taiaroatia,</l>
            <l>He ohonga moe ake,</l>
            <l>Au ko te takapau,</l>
            <l>Ko te wahi ki whea,</l>
            <l>Te tohea mai nei,</l>
            <l>Ka mutu i a konei,</l>
            <l>Ka huri he parakore,</l>
            <l>Takoto ki te moenga,</l>
            <l>Na wai te wairua?</l>
            <l>Kei whakatata mai,</l>
            <l>Kei whakakarangi,</l>
            <l>Ka pononga e Rangi,</l>
            <l>To haerenga mai,</l>
            <l>To ringa i whatoro,</l>
            <l>Hoki tapu, ka noa.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n246" n="241"/>
        <div xml:id="c1-296" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, TAUTITOTITO, NA TOKOAHU, KI A TU-TE-RANGI-A-HINI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">whiti</hi> e te ra e maene ki te kiri,</l>
            <l>Whakarongo ki roto ra e haruru, kei te horu tai,</l>
            <l>Kei kupu tararau hei maka mai nei, ki te maunga hakahaka;</l>
            <l>Tirohia e koe, ki Kaitarakihi,</l>
            <l>Ki Whakairi, ki Moehau;</l>
            <l>Ki te Arohauta, e tu mai nei te taea te rourou,</l>
            <l>I taoroa atu te maunga o te hau a uru, ka tairite tonu ki te</l>
            <l>moana.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko Mana, ko Tukino e kiia mai nei e koe,</l>
            <l>E haere atu ana he papanga pounamu,</l>
            <l>E taea te kikini te poho o Pomare, o Maukiringutu,</l>
            <l>o Tupoho,</l>
            <l>O Te Rangikaheke o Te Apoapo, te puna i Rotorua,</l>
            <l>I whakaaroa atu, na Te Kowheto koe kia hoki mai te pito</l>
            <l>iti ki te iwi.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I pokaia e koe ki Waitakaruru, ko Te Kowhawha,</l>
            <l>Naku i piki atu i nga hiwi maunga ki Tuaahuoure,</l>
            <l>I hopukia ki roto ki te purotoroto i whakarongo ki te rere i</l>
            <l>Waikato;</l>
            <l>E te tini, e te rau ki a kai te taringa, ki te ngohi mau reke,</l>
            <l>Nana i whakahua mai he tino kore, koia i taku ringa.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei e tama te putea ki naku i tari mai,</l>
            <l>I haere mai raro i te muri Tokerau,</l>
            <l>I te tonga wai kau e pu mai ki te kiri,</l>
            <l>He huinga korero te tangata panirere, i kupukupua ai,</l>
            <l>E pai Matahi hei whakaitanga mate,</l>
            <l>Ma Te Raepakaru, he whanautanga piro,</l>
            <l>Tena te kore noa ko te aitanga o Rakakuku ki Whaiapu.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n247" n="242"/>
          <lg>
            <l>Mawai e whakahoro te keho i Rangitoto,</l>
            <l>Te toka i Wharengaehe,</l>
            <l>I kurua moetia, ko te patu huarua, i torona ki te ringa,</l>
            <l>E haere atu ana i te hinanatanga o te ihu o Tongarewa i te ihu o Komako,</l>
            <l>I akina ki waho ki te moana tu hohonu ki Ouru,</l>
            <l>I haupatua ki te rae ki Whamango ka mene tonu,</l>
            <l>He rite te takirihauora i te hunga mate atu ki te keno i waiho i</l>
            <l>te ao.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E rarapa ana a taua nei patu i nga rangi ra e,</l>
            <l>Mau e whakaaro mai ka tuatoru ki te ngutu maioro ki</l>
            <l>Wetokarahi,</l>
            <l>He urunga ka taka i te moana ka paneke ki Hauraki,</l>
            <l>Ki te papa no Rotu, kite au tete whawhenga,</l>
            <l>He ripanga paraoa, ki Kauaeranga,</l>
            <l>Ki te rua o te tini o te mano,</l>
            <l>I te wehi o te patu, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-297" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TARANAKI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">paki</hi> ra te paki o Autahi,</l>
            <l>Hei roto au hei taku whare, rohi atu ai,</l>
            <l>Ki te iwi ka kopa ki te ana o Rangitotohu,</l>
            <l>E whanake ana, kia takitaki,</l>
            <l>E uru e wehi ana,</l>
            <l>Ka tu te whakapipi ki te puke;</l>
            <l>Ki Tataraimaka,</l>
            <l>Kei te karanga ake aku huinga, i te whatitoka,</l>
            <l>Hei tomakanga, mo Murupaenga;</l>
            <l>Whakatere ope,</l>
            <l>Nana, te tipa ki te pikitanga, i Tuhimata,</l>
            <l>I maroke kau atu ai au, i konei.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n248" n="243"/>
        <div xml:id="c1-298" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, WHAKAMOHIO, NA TE HEUHEU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> makitaunu noa ana, te tangata ki te korero;</l>
            <l>Kia huaina, e-i!</l>
            <l>E kore koa nge au, e hoki ki te iti,</l>
            <l>Kei runga au o te wharawhara i a Nuku-a-Rangi,</l>
            <l>Turakina ki te muri, kihai ’pikitia,</l>
            <l>Tahu kau i te ahi ki te tumu;</l>
            <l>Kihai rawe kupu, mo te kaitoki,</l>
            <l>Hei taroi atu i e ihu, i tu ai tama;</l>
            <l>Ki te hiahia ki te koronga;</l>
            <l>Me ko Tanetapu,</l>
            <l>Me ko Tuaranganuku;</l>
            <l>Ki te putiki, tauwhiro ai,</l>
            <l>Whakarongorongo ana, te taringa;</l>
            <l>Ki te haumi a te taurua e kuku nei,</l>
            <l>Kauaka, koe ko to teina, ko Te Ipuraho,</l>
            <l>He taringa, ka huhuri, ki te kanohi;</l>
            <l>Ki te ahi purakau,</l>
            <l>Me tuku korua kia manu ki waho,</l>
            <l>Tenei aku punarua ki taku tauranga,</l>
            <l>I tikina koa kia Ruatehuhuri;</l>
            <l>I katoa mai ai, te mahara,</l>
            <l>He tangi waka koa, kei eketia,</l>
            <l>Tenei to waka, ko tuwhanua,</l>
            <l>Tuaia i te manga o Waio;</l>
            <l>Ka hinga kei te whenua,</l>
            <l>I te tuai o te waka, i eke mai ai, ko Tawhiarangitata,</l>
            <l>Ka puta koe, ki te whaiao;</l>
            <l>Ki te aomarama,</l>
            <l>I rawe tahi ano i te kupu;</l>
            <l>Koia te pupuke,</l>
            <l>Waiho te matamata, mo Tukino;</l>
            <l>E whai ana i te hikuhikutanga;</l>
            <l>Ko te rau o Mahuta,</l>
            <l>Koia tenei e tama,</l>
            <l>He whakawhiwhinga, na to matua,</l>
            <l>Koia i rawe ai, te whaihanga na, i!</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n249" n="244"/>
        <div xml:id="c1-299" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hara</hi> i a au te kohuru,</l>
            <l>Te kai kino te ringa taupoki atu ki a koe,</l>
            <l>E nohou tonu, e na te kamo ko’i kawe ke,</l>
            <l>E na te mahara i hikaka;</l>
            <l>Ki te whakahou i ana mahi,</l>
            <l>Koua wehea i ana mata,</l>
            <l>E nohou te wareware,</l>
            <l>Ki te hokinga ake o to wairua,</l>
            <l>Ki te aoturoa kia ata whakaaro,</l>
            <l>Iho e koe ki raro ra ko te tama na Taweka,</l>
            <l>E kai whakatanoinoi atu ana kei roto mea,</l>
            <l>O hika i waho whanatu ki roto kauoro,</l>
            <l>Hara mai ki waho manioro,</l>
            <l>Me he mea rawa, ko Tu-te-mania, ko Tu-te-wheke,</l>
            <l>Kei runga kei te rakau e tarahae ana,</l>
            <l>He tangi tangata, he kohe tieke rere,</l>
            <l>He pitoitoi ketuketu para-rau-rakau,</l>
            <l>Nana rawa i tiki mai taku, pokai taniwhaniwha,</l>
            <l>Ka kite te mea ora ka hokia iho ki muri ra,</l>
            <l>Ki te marae iti ki te marae rahi,</l>
            <l>Ki te pou whakapiri ki te whare kaponga,</l>
            <l>I tohia koe ki te tohi o Tu-tawake,</l>
            <l>Kia karo tama i tana rakau,</l>
            <l>Kia hoahoa tama i tana rakau,</l>
            <l>Me kowai te tangata i ngaro atu ki a koe,</l>
            <l>I whea koia koe,</l>
            <l>I te ateatanga,</l>
            <l>Ka tiki mai ka uta,</l>
            <l>Ki Tukutukuiwi,</l>
            <l>Ki te kainga tuku inanga;</l>
            <l>O to tupuna, o Pakaketaiari,</l>
            <l>E kiia mai nei ki te nane, mitimiti oko,</l>
            <l>Tenei ka hoatu to kupu pai nei,</l>
            <l>He pito kite koia kia kite iho au i te tara o whaea o Pare-</l>
            <l>wahaika,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n250" n="245"/>
          <lg>
            <l>Hanga kino, hanga pango, hanga kawa, hanga mataotao,</l>
            <l>Turi puputa, tohenga roa,</l>
            <l>Taringa pohepohe, tuna paewai ki Awarua,</l>
            <l>He whakahokinga atu,</l>
            <l>Moku, mo taurekareka, he ware koia koe ki a Whakaue e</l>
            <l>toa mai ra,</l>
            <l>E tu ana ra Mania i waenga;</l>
            <l>Te tangata korero pai ki Taupo,</l>
            <l>No te mea i ara koe kei tawhiti,</l>
            <l>Tenei to rakau whakaoho kanohi o to wahine i te ahiahi,</l>
            <l>Werohia mai ki taku papa,</l>
            <l>Tu ke a Kapiti,</l>
            <l>Tu ke Mana,</l>
            <l>Tau ke Arapawa,</l>
            <l>Ko nga tohu tena a taku tupuna;</l>
            <l>A Houmaitawhiti;</l>
            <l>E tatari atu ana ki te tira puta mai nohea e koro,</l>
            <l>Te raro hokinga mai,</l>
            <l>Huri taitua noa,</l>
            <l>Kua hinga noa ki te whare e te roimata ra,</l>
            <l>Ka maringi taha rua;</l>
            <l>Tera e huina,</l>
            <l>Kei te rukuruku au ki te wai,</l>
            <l>A hemo ake ai te aroha,</l>
            <l>Numia tatatia ki te whare i to tupuna;</l>
            <l>I Parerohu, ko te Rotokohu ra tena;</l>
            <l>E kaha ana te hau whenua,</l>
            <l>Whakaohooho atu i kona;</l>
            <l>Kei raronga mai o Wahiawa,</l>
            <l>To pikitanga, kei Tute-ehu,</l>
            <l>To heketanga, kei te Arahanga,</l>
            <l>Ma Ngati-Awa, e whakatangi;</l>
            <l>Ki te rapa waihoe,</l>
            <l>Tohu e tama ko te kore i to iwi mokai,</l>
            <l>Ka pa rae ka ata kitea e te kanohi,</l>
            <l>E tau ai ra tohara mai kia hau,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n251" n="246"/>
          <lg>
            <l>I kawhakina ai ki waenga te tahora,</l>
            <l>Kia kite mai te whetu,</l>
            <l>Kia kite mai te marama,</l>
            <l>Kei roto ka mangu mai,</l>
            <l>Kei waho ka whero mai,</l>
            <l>Whetero kakohi tioka kai o to kainga o te Puhara,</l>
            <l>Kei whea?</l>
            <l>Kei Otamakura,</l>
            <l>Kei whea?</l>
            <l>Kei nga piringa e rau o te wahine tonui ki taku nei mea,</l>
            <l>I aue, i.</l>
            <l>Taku tane e;</l>
            <l>Taku ate kaimanawa,</l>
            <l>Riro rawa,</l>
            <l>Riro rawa i te wahine ra, te taonga rahurahu;</l>
            <l>A toku ringa,</l>
            <l>I waiho ai toku kiri kia pirau ana,</l>
            <l>Pirapirau ana,</l>
            <l>Tu ana,</l>
            <l>Tu ana.</l>
            <l>A Te Whatanni, i waenga,</l>
            <l>O nga koihanga, e noho pouaru nei,</l>
            <l>Ko Te Rauparaha;</l>
            <l>Te turuturu Hawaiki, Hawaiki,</l>
            <l>Kia whakangongorotia e,</l>
            <l>Hei pikau i ahau;</l>
            <l>Kei a Kapiti ra ia e,</l>
            <l>Matua tititi, te rau o te huia e,</l>
            <l>Te rau o Titapu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n252" n="247"/>
        <div xml:id="c1-300" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE PATERE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tauwhare</hi> i;</l>
            <l>Na Rua,</l>
            <l>I te here i tiki,</l>
            <l>Na ra koi rere ai ki te whitu, ma te waru,</l>
            <l>Ka pua te kowhai,</l>
            <l>Ka ngawha te korari;</l>
            <l>Taku whare tapu nei,</l>
            <l>Ma wai re e ngaki he kai,</l>
            <l>Ma Piriroriro,</l>
            <l>Kaore i ara he kai ma raro,</l>
            <l>Me apu noa ki te oneone,</l>
            <l>Te oneone nui na Papa,</l>
            <l>Na to aha;</l>
            <l>Na to matato hunga;</l>
            <l>I te putanga i o kauhou,</l>
            <l>Ka mama,</l>
            <l>Ka mama te kahui uta,</l>
            <l>Ka mama te kahui tai,</l>
            <l>Ka mama kahui kainga mea tapu i o Tukoro,</l>
            <l>I tana kete pahau i ora ai Kahukurapania,</l>
            <l>E, kei a wai ranei a Te Puhi, a Turi, a Hori, a Uewiri,</l>
            <l>a Tamatea,</l>
            <l>Nunui to kai e Rangihakunu,</l>
            <l>Ko te niho o Tuai, Pekenui, Ngahue,</l>
            <l>Ngaua i runga i to maunga, ha,</l>
            <l>To maunga tikitiki,</l>
            <l>Huinga mauri ora,</l>
            <l>Ora koe i taku patu i te parekura taua i Okahu,</l>
            <l>Tangongangonga, te papa i Huanako, huatakataka;</l>
            <l>To mahunga e kai mai taku taureka i a Ururangi,</l>
            <l>Ka taka i a Tamatea, Haunui,</l>
            <l>Kitia e Tu-te-ngana-o-Hautahia,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n253" n="248"/>
          <lg>
            <l>E Mata-tehia, Torona koe ko te manu,</l>
            <l>Te tae Te Whaiti ki tana kai patupatu taki mano;</l>
            <l>Ki roto, rere noa Ihuwareware ki te kai e,</l>
            <l>Kaore i ara he kai kino i akona, ki te wai o Turuahine,</l>
            <l>Koi tupu rawa, korekore rawa tenei rawa,</l>
            <l>Ka tata mai,</l>
            <l>Tena ra e Tuauru, muia, mua kia pau rawa,</l>
            <l>Kia tae atu au ki Pukehokinga, ki Komakoriki,</l>
            <l>Ki taku whenua roa,</l>
            <l>Ka takoto i te marino no taua ki Whanganui,</l>
            <l>Nawai te koriki, he urunga tapu ai te rokiroki,</l>
            <l>Ma te ruahine i awhi turi, koikoia hatu,</l>
            <l>Te ngutu komeme mai ki taku tinana nei,</l>
            <l>Me ko hinga atu au,</l>
            <l>Me ko hine Tapuahine-ra-uruhau, tena i,</l>
            <l>Ko te kawa te hinga, torona te atua,</l>
            <l>Whakaaraarahia, kia ara Kahukura,</l>
            <l>Kia ara Tohimaraeroa,</l>
            <l>Tohimanatuau, ko te wai te pupure,</l>
            <l>Tohinga mauritanga o papa ma ki mua ki te ahu,</l>
            <l>Ka tino kitea te turi ka wera i te ahi,</l>
            <l>I te tunginga i to wai puha,</l>
            <l>Puhue toheroa i raro i to kumu nana,</l>
            <l>Ka tino kitea te tapa i raro,</l>
            <l>Whakataurapa waka,</l>
            <l>No runga te hori, tango mai to tini na,</l>
            <l>Tango mai to mano na,</l>
            <l>Parenga noho tata,</l>
            <l>Takotoranga o te ngarara,</l>
            <l>Te ngarara a tuatangata,</l>
            <l>Kei roto i te whare,</l>
            <l>Tana whare koiwi,</l>
            <l>Koiwi ka hanea ki te po,</l>
            <l>Kei a Kora;</l>
            <l>Kei a Rangipuru,</l>
            <l>Puru te waha,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n254" n="249"/>
          <lg>
            <l>Toretore o te tapawaha,</l>
            <l>Pa ki runga ki to urungatapu,</l>
            <l>Pakoki;</l>
            <l>Panehe;</l>
            <l>Koiore te tata mai na konei,</l>
            <l>Na ko ra, ko tuia rawatia,</l>
            <l>Kei runga Tohiora,</l>
            <l>To whakaware i a Manukaipua,</l>
            <l>Ore kaore te turaki rawa,</l>
            <l>Te waha mo nga iwi kopura,</l>
            <l>Ka hane ai taku manea i Whangai i a Tongarangi,</l>
            <l>Purutia te take o te Arawa,</l>
            <l>Mania, paheke ki Waitotara, ki a Tamairangi,</l>
            <l>Whaka kai te maro,</l>
            <l>Kuia uru.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-301" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA WAIROROMA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">rere</hi> ra e te ao uru, tauhokai ana i runga ra;</l>
            <l>He oranga ano e whi te whai atu,</l>
            <l>Ko aku wheua i paiherea mai tae a wairua ki Whakarongotaua,</l>
            <l>Ko whea te puke i rawaenga mai,</l>
            <l>He puke atu ko te Akatarewa,</l>
            <l>Kei Hurumutu e noho ana,</l>
            <l>E oma ana i te raorao, ki Tapui to pikitanga,</l>
            <l>Kei Wharepuhunga;</l>
            <l>Mawai e haere te roa whenua ki Kaingaroa,</l>
            <l>Patata au ki Whanake,</l>
            <l>Raupenga, ma Matia;</l>
            <l>Ma Te Whanawhakairi,</l>
            <l>Kia ringiringi tu i te wai harirau o te tongarewa i i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n255" n="250"/>
        <div xml:id="c1-302" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NO MUA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">whiti</hi> e te ra e maene ki te kiri,</l>
            <l>He rangi au ka tatari,</l>
            <l>Ko te rua, ko te toru, e whae ma e,</l>
            <l>Tirohia mai au;</l>
            <l>He aha tenei hanga;</l>
            <l>E hoki ai aku kiko,</l>
            <l>He koripo marama, kia tangi atu au,</l>
            <l>Ka hewa te ngakau, i ngaki hohoro ai;</l>
            <l>Kia puna tokorua te moenga ki te whare,</l>
            <l>Hua atu e te tau, ka mutu te hara mai,</l>
            <l>Tenei ano koe te kau torohi nei,</l>
            <l>Kia whiti rere ake, ka hewa au, kei te ao,</l>
            <l>I hoaia pea ki te kupu karakia,</l>
            <l>Kia muna i roto ra, ka mutu au te aroha.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-303" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA, A TE WHAKAIOROA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kei</hi> whea nga ringaringa,</l>
            <l>Nga waewae, i hanga ai e Tiki.</l>
            <l>Kua riro i te atua,</l>
            <l>Tera to hanga e whae,</l>
            <l>Ka ki mai kia au,</l>
            <l>E pa, e pa,</l>
            <l>Ka kukune au nei,</l>
            <l>Kia noho mai te tohunga; i mua i te Ahurewa,</l>
            <l>Kia whakatoitoi a whare, koiwi,</l>
            <l>Runuku, e whae, e whae,</l>
            <l>Homai taku tamaiti, kia hikihiki au;</l>
            <l>Ki runga ki aku turi,</l>
            <l>Aue ka mate au nei te whakaute.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n256" n="251"/>
        <div xml:id="c1-304" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE TANGI, NA TE POPOKI, MO TONA TEINA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi> rapurapu kau au ki taku piro,</l>
            <l>Ka riro koe hika i te atua uruhou, o Te Kohiti,</l>
            <l>I te ahi tangutu a to tipuna Pawhaitiri;</l>
            <l>E hara i te taru te mate;</l>
            <l>Kua mate mai i mua i a Maui,</l>
            <l>Na Te Patatai i kata, ka motu ki roto ra,</l>
            <l>Ka puta te rehurehu, ka rere te tiwakawaka;</l>
            <l>Ki runga ki te tihi o te hamuti,</l>
            <l>Mou ra te he;</l>
            <l>Ko te rongo o wai,</l>
            <l>Ko te rongo ki te pae;</l>
            <l>Ka rere kei waho;</l>
            <l>Kihai i mana i mua i to tipuna,</l>
            <l>Porotiti noa a Kehekahe i te ao,</l>
            <l>Haere atu ra e i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-305" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tu</hi> te rongowhiti,</l>
            <l>Tuwhana tonu ake i roto ra,</l>
            <l>Whiu e te iwi,</l>
            <l>Nga puataumarere o te awa,</l>
            <l>Naku koe,</l>
            <l>Koe tauhoro iho, ki te whare koropana,</l>
            <l>Tata ki te wai,</l>
            <l>Whawha ki uta ra,</l>
            <l>Ka raranga nga hau whakakata o te uru,</l>
            <l>Ore ka hopara,</l>
            <l>Ka hara mai koe ka pakirehua i a hua,</l>
            <l>Oti te tono ake,</l>
            <l>Ki Ruapahu,</l>
            <l>Ki Tongariro ra,</l>
            <l>Kia wetea mai,</l>
            <l>He rawa ki roto,</l>
            <l>Koropeke ki te whare,</l>
            <l>Ka tihohe au ki te mahi kai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n257" n="252"/>
        <div xml:id="c1-306" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NO MUA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Noho</hi> noa au nei</l>
            <l>Ohia noa kia kaupapatia,</l>
            <l>Nowhea ra e angaia,</l>
            <l>I te tirohanga kino,</l>
            <l>I te tumakuru,</l>
            <l>Te pari ki te Mata,</l>
            <l>Kauaka hoki ra,</l>
            <l>E whakahioitia,</l>
            <l>Kei rere au i te pari,</l>
            <l>Tau rawa ko tawhiti,</l>
            <l>Te motu whai Pongaponga,</l>
            <l>E whakakau mai ra,</l>
            <l>Ko au nei te whanatu,</l>
            <l>Hei te tainga riu,</l>
            <l>Hei maka i te punga,</l>
            <l>Hei timo i te punake,</l>
            <l>Te rongo te taringa,</l>
            <l>I o riri nui ra,</l>
            <l>Whakarae tonu au,</l>
            <l>Ko Hinehore ko au,</l>
            <l>I te kemotu ra ia;</l>
            <l>He whakaurunga tapu,</l>
            <l>Heoi ko Karewa,</l>
            <l>Ka whaitiripa te mahi,</l>
            <l>Whakamau ki a au,</l>
            <l>E ai te waipiro nau e Manuhiri,</l>
            <l>I te wa kokoti,</l>
            <l>Nau e Te Tireo,</l>
            <l>Me he manu tukutuku,</l>
            <l>Te rere mai a te ao,</l>
            <l>Na runga i nga hiwi,</l>
            <l>Ki Paerau ra e,</l>
            <l>He homai aroha,</l>
            <l>Kia tangi atu au,</l>
            <l>I te ahiahitanga,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n258" n="253"/>
          <lg>
            <l>Nou e Reanuku,</l>
            <l>Whakamokeke ana;</l>
            <l>Te tupua hanga i raro nei,</l>
            <l>Nou nga turituri,</l>
            <l>Noku te pawera,</l>
            <l>Hapainga te tinana,</l>
            <l>Rite rawa i Hauraki,</l>
            <l>Te whanga ki a Te Haunui,</l>
            <l>E hori noa mai ra,</l>
            <l>Nawai te kai ka whiu,</l>
            <l>Ka maka kei te kainga,</l>
            <l>Hoki mai whakamuri.</l>
            <l>Te hiwi ki Orete,</l>
            <l>Kei roto mai a Ngaweke,</l>
            <l>He waka utanga,</l>
            <l>No Hine-Matukutuku,</l>
            <l>To peru whakanuku,</l>
            <l>Hei au e i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-307" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, TAMARIKI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hika</hi> e,</l>
            <l>Kei whea ra koe e ngaro nei te ata hapara,</l>
            <l>Huru manu, he tangata e,</l>
            <l>Huru marire, he mahi ma taua,</l>
            <l>Kei te hiahia, kei te koronga;</l>
            <l>Kei a Tanematua,</l>
            <l>E tu ana ia i te kauru ora e,</l>
            <l>Tane-i-te-kaukau-nunui,</l>
            <l>Tane-i-te-kaukau-ro-roroa,</l>
            <l>Tane-i-te-tirohanga-mata-o-tangata e,</l>
            <l>E noho’ana Tuanehu e Hopura e makau rangi ana,</l>
            <l>Na Tangaroa-a-whatu, nana i pokapoka e,</l>
            <l>Ka puta i tua,</l>
            <l>Ka puta i waho,</l>
            <l>Ka puta i tongawariwari,</l>
            <l>E Tutekohakinuku,</l>
            <l>Whaitiri i paoa Tangaroairangi,</l>
            <l>E hika e-e, i-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n259" n="254"/>
        <div xml:id="c1-308" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, AROHA, NA POTATAU, KI A TE KAWANA KEREI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">piki</hi> ana i te pikitanga,</l>
            <l>Ka whano ka tautuku aku turi,</l>
            <l>Ki kona hoki koe e te tau,</l>
            <l>Ki konei au whakamau ai,</l>
            <l>I te auahi hinga na runga,</l>
            <l>Ko te utu mana ki te aroha,</l>
            <l>I na reira taku wairua,</l>
            <l>Moe rawa iho nei ki te po,</l>
            <l>Me he wai au e maringi,</l>
            <l>Kei whea te tau i nga rangi,</l>
            <l>E whano mawehe ana tenei,</l>
            <l>Ka tu au i te huirangi,</l>
            <l>Kia kauia te wa moana,</l>
            <l>Kia Pakaurangi, i te tai tonga,</l>
            <l>Nona te aha e te wairua,</l>
            <l>Hara mai nei whakaoho rawa,</l>
            <l>I taku moe, kia whitirere,</l>
            <l>Hoki atu i waho na,</l>
            <l>Ka kitea to kino e te tau, kia ahau.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-309" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tirohia</hi> atu nei;</l>
            <l>Ka whetu rangitia, Matariki,</l>
            <l>Te whitu o te tau,</l>
            <l>E whakamoe mai ra,</l>
            <l>He homai ana rongo,</l>
            <l>Kia komai atu au,</l>
            <l>Ka mate nei au;</l>
            <l>I te mata pouri,</l>
            <l>I te mata porehu,</l>
            <l>O roto i a au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n260" n="255"/>
        <div xml:id="c1-310" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE AWA MOANA, KO TE AWA O TAWHAKI, KO TETEHI WAHI ANAKE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Piki</hi> ake Tawhaki, i te rangi tuatahi:</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuarua,</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuatoru;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuawha;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuarima;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuaono;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuawhitu;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuawaru;</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuaiwa,</l>
            <l>E Rongo-te-mahiki.</l>
            <l>Piki ake Tawhaki, i te rangi tuangahuru,</l>
            <l>E Rongo-te-mahaki.</l>
            <l>Pipiri, rarau moko ki'taha patu o te rangi,</l>
            <l>Kei te rangi hikitia, kei te rangi hapainga,</l>
            <l>Kei te uru no Tu.</l>
            <l>Kei runga au e Tu,</l>
            <l>Kei te kihi au e Tu,</l>
            <l>Kei te rake au e Tu,</l>
            <l>Kei te tamore au e Tu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n261" n="256"/>
        <div xml:id="c1-311" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Muri</hi> ahiahi, takoto ki te moenga,</l>
            <l>Taia mai ano e te ao, mauru,</l>
            <l>Te ata kitea atu te wa ki a Ngonge,</l>
            <l>He kai ao ianei,</l>
            <l>He wairua i hara mai,</l>
            <l>Homai te korero e aha mai nei,</l>
            <l>Kia whakakoikoiatia;</l>
            <l>He tikanga;</l>
            <l>He pononga,</l>
            <l>I whanake te hotonga;</l>
            <l>I te tainga wai,</l>
            <l>I taku whai aroaro;</l>
            <l>E taea te ruru iho,</l>
            <l>Te tau o taku ate;</l>
            <l>E kakapa tonu nei,</l>
            <l>Ka hara au e,</l>
            <l>Ka wai ngaiotia,</l>
            <l>Ka pukai nga-whewhe;</l>
            <l>Ka waiho, i te whare,</l>
            <l>E whi te uta atu, te puke o Moreke,</l>
            <l>Hei kawe i a au;</l>
            <l>Te whanga ki Titahi,</l>
            <l>Kia tomokia atu, te whare i a Pare,</l>
            <l>Kia muru taharua;</l>
            <l>Te nehu o Wairehu,</l>
            <l>Mo taku kiri ra;</l>
            <l>Ka tupanga ruatia.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n262" n="257"/>
        <div xml:id="c1-312" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te roimata, te pehia iho,</l>
            <l>He wai kei aku kamo,</l>
            <l>Te ata kitea atu te ripa ki Herekohu,</l>
            <l>I te wai o te kamo,</l>
            <l>Na Ngairo ra te tiritiringa nei,</l>
            <l>Ka kite au i te huhi,</l>
            <l>Ko Kawiti te wehi, e kai nei i a au,</l>
            <l>I te ra e whiti;</l>
            <l>Mauria e Pewa,</l>
            <l>Oku nei rongo kino,</l>
            <l>Hau ana ki tawhiti,</l>
            <l>Kia whakauru mai, te makau, a Te Mate,</l>
            <l>Ki oku korero;</l>
            <l>No te pai te noho,</l>
            <l>No te whakaupa e,</l>
            <l>Hei rahui tapu,</l>
            <l>Taku akonga ake,</l>
            <l>Tenei tonu ki te mahi,</l>
            <l>Hei raru moku,</l>
            <l>Hara mai nei e;</l>
            <l>Ka mokepuihitia,</l>
            <l>Au ki te koraha e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-313" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Paia</hi> mai i Turanga,</l>
            <l>Paia mai i Tonga,</l>
            <l>Paia mai i Raukawa,</l>
            <l>Kei puta mai hoki ki tua e;</l>
            <l>Nga taku ki te marua,</l>
            <l>E whakaputa mai ra.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n263" n="258"/>
        <div xml:id="c1-314" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA, NA NGAITAHU.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">mea</hi> ana au e Piri,</l>
            <l>Kia whakakaurera au i a au e,</l>
            <l>Ka tau aua i a te koro kei Tuiau e,</l>
            <l>Te turanga tohu, nau nei e Te Whiwhi e,</l>
            <l>He tahuri kaikapo kei a Te Re,</l>
            <l>Kia whakangongorotia e,</l>
            <l>He pikau i au,</l>
            <l>Kei a Kapiti ra i a e,</l>
            <l>Matua tititi te rau o te huia e,</l>
            <l>Te rau o Titapu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-315" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA, NA NGAITAHU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ki</hi> konei ra e Rangiwhakatia;</l>
            <l>I te ao nei e,</l>
            <l>Kauraka taku nui, hei waiho i konei e,</l>
            <l>Pikautia au ki te ’Ati Awa e,</l>
            <l>Maua ko taku kane te kite i o Te Wharepouri e,</l>
            <l>E tu noa mai ra i te tu a te riri e,</l>
            <l>Nau mai e tuku, kei to hau kainga e,</l>
            <l>I Ngahui ra i a manu rewa maringi ana.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-316" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l>I, <hi rend="sc">tena</hi> te huri,</l>
            <l>Te huri ka whakarawe,</l>
            <l>Te huri e whano ai koe,</l>
            <l>Ki to tini,</l>
            <l>Ki to mano,</l>
            <l>Ki to kau ariki,</l>
            <l>Whakairi atu to ara,</l>
            <l>Ki te rangi.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n264" n="259"/>
        <div xml:id="c1-317" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGAPUHI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> aha rawa te hau,</l>
            <l>E kokihi, mai nei,</l>
            <l>Marangai-ma-tonga,</l>
            <l>Ripo rawa te aroha,</l>
            <l>Noho noa ai au,</l>
            <l>Ko taku tinana nei,</l>
            <l>Ka riro te wairua,</l>
            <l>Ka tuia, e te ngutu,</l>
            <l>No raro te tara nei,</l>
            <l>E ata takoto ana.</l>
            <l>Te turanga, ki runga,</l>
            <l>Ki mai e te rau,</l>
            <l>Ko nga mahinga hoki,</l>
            <l>O taku whanaketanga,</l>
            <l>Ma ngongi e titiro,</l>
            <l>Te ao ka rere mai,</l>
            <l>I a koe Mua,</l>
            <l>Ka warea, ki tawhiti,</l>
            <l>Runanga taua,</l>
            <l>I te ipo, a Ti Kahu,</l>
            <l>I mea te ngakau,</l>
            <l>Kia rukutorere,</l>
            <l>Nga puke tu mai,</l>
            <l>O Maunga-Kawakawa,</l>
            <l>Pokainga mai,</l>
            <l>Ki te tini, a te hoa,</l>
            <l>Ka murimuri aroha,</l>
            <l>Ki a Te Ruruanga,</l>
            <l>Ka mutu ai ranei,</l>
            <l>He rangi manako atu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n265" n="260"/>
        <div xml:id="c1-318" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha,</l>
            <l>E awhea mai nei,</l>
            <l>E homai ana ra,</l>
            <l>E te kokoraro,</l>
            <l>Maku nei e riringi,</l>
            <l>Ki te wai roimata,</l>
            <l>To kino e te hoa,</l>
            <l>Te whai ko te reo,</l>
            <l>Kia muna ia atu,</l>
            <l>E au i konei,</l>
            <l>Ka pau te arai,</l>
            <l>E rakatuwhenua,</l>
            <l>I wehea taua,</l>
            <l>Te hapainga mere,</l>
            <l>Na Tarakainga ra,</l>
            <l>Ki Nukuhangai ra,</l>
            <l>He takotoranga tohu,</l>
            <l>Te whanga i a Te Ki,</l>
            <l>Ka mau i reira,</l>
            <l>To ika i te ati,</l>
            <l>Hurihia ki raro ra,</l>
            <l>Ki te maruatanga,</l>
            <l>Ka takai whakakore,</l>
            <l>Ka rongo mai e te tini,</l>
            <l>No mua ra e te rau,</l>
            <l>Te whakaratonga atu,</l>
            <l>O te panehe, e kokoi,</l>
            <l>Te whakahau rakau,</l>
            <l>Ka haramai tenei,</l>
            <l>Ka takoto ki te whare,</l>
            <l>I moea ki te po,</l>
            <l>I konei Tamamutu,</l>
            <l>Hoake ki te ao,</l>
            <l>Kei tawhiti na koe,</l>
            <l>Te tangata rauhanga,</l>
            <l>I hoki te tuatahi,</l>
            <l>Ka takoto i te marino,</l>
            <l>Ka mahi au,</l>
            <l>Ki te tini, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n266" n="261"/>
        <div xml:id="c1-319" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">to</hi> e te ra,</l>
            <l>To atu ki te rua,</l>
            <l>Hei kawe korero,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Pari a tai tonu te roimata i aku kamo;</l>
            <l>Te utu noa koe,</l>
            <l>Ra-ha-i.</l>
            <l>Auahi ka patua, ki Huri-a-Pomare;</l>
            <l>Kei raro Ngawhare e aroha nei au,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Ko te aha e Taku,</l>
            <l>I rahia mai ai, te kai kua whiua,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Nau koa ra, i nuka maha i a au;</l>
            <l>Ka maingi noa raro,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Ka he nei ra nga tuhituhi a Te Kawana,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Ka hinga nei ra, te Katipupuhi;</l>
            <l>Ki te kaketu,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Ka iri toku te hau taua;</l>
            <l>Na Te Wharenui,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Hei whiu i a au ki te tai tonga ki a Te Pakuru, e-e</l>
            <l>Hoki komuri mai, nga kai wawa-kei Kamepaka,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Te mutu, te manako, ki a Te Wheoro;</l>
            <l>Ki te tau i rahia e au,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Ka whiti nei i te whitu;</l>
            <l>He puanga kakaho, ka rere o te waru,</l>
            <l>E-he-i.</l>
            <l>Tu ana Uenuku, hiko ana te uira e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n267" n="262"/>
        <div xml:id="c1-320" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, KI A MARU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tu</hi> te pou;</l>
            <l>Ko te pou i a Hine.</l>
            <l>Me te Rangi-whakauria;</l>
            <l>He hirere.</l>
            <l>Ko te hirere, i te tuhi,</l>
            <l>Ko te hirere, i te rapa,</l>
            <l>Ko te hirere, i te uira,</l>
            <l>Ko te hirere aniwaniwa,</l>
            <l>Ko te hirere i a Ranginui e tu nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei hoki te pou ka tu,</l>
            <l>Ko te pou a te matua iwi,</l>
            <l>Ko te pou o Rangitawhi,</l>
            <l>Ko te pou o Ranginui e tu nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Awhi nuku te pou,</l>
            <l>Awhi Papa te pou,</l>
            <l>Awhi kerekere te pou,</l>
            <l>Ko te pou o Rangitawhi,</l>
            <l>Ko te pou o Ranginui e tu nei.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E Maru e !</l>
            <l>Ma au rakau na,</l>
            <l>Ko Turaki riri,</l>
            <l>Ko Turaki nguha,</l>
            <l>Hei arai mo te riri,</l>
            <l>Hei arai mo te patu.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Turaki ana i kona,</l>
            <l>Peperu ana i kona,</l>
            <l>Ko Maru tahuri atu,</l>
            <l>Ko Maru tahuri mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n268" n="263"/>
        <div xml:id="c1-321" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Toko</hi> koi te po,</l>
            <l>Te po nui,</l>
            <l>Te po roa,</l>
            <l>Te po uriuri,</l>
            <l>Te po whawha,</l>
            <l>Te po te kitea,</l>
            <l>Te po te whaia.</l>
            <l>Tena toko ka tu,</l>
            <l>Ko te toko o Tarieruanuku,</l>
            <l>O te atua ki te po.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Toko koi te ao,</l>
            <l>Te ao nui,</l>
            <l>Te ao roa,</l>
            <l>Te ao marama,</l>
            <l>Te ao whekere,</l>
            <l>Te ao whatu ma,</l>
            <l>Te ao potango,</l>
            <l>Tena ka tu,</l>
            <l>Oti mai ki te ao.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-322" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hara</hi> i te noho,</l>
            <l>Whakatika noa ki runga,</l>
            <l>I tuia e Te Kata,</l>
            <l>Ki te tui o te Mono,</l>
            <l>Whakarewarewaia,</l>
            <l>Ka rewa au;</l>
            <l>I te huanui.</l>
            <l>Ka kai mai te kanohi,</l>
            <l>I te horo o Tamatea,</l>
            <l>He puke kainga kanohi,</l>
            <l>Ki Tapuaenuku.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n269" n="264"/>
        <div xml:id="c1-323" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI NA TE KORIRI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Nei</hi> ka noho, ka hewa ano ra,</l>
            <l>Te whakakikitanga i te kapu o te ringa,</l>
            <l>No reira ano, ka puta mai ki waho,</l>
            <l>Haere rua te tai ki Oaoiti;</l>
            <l>Whano ka whakatata ki te hanga i te matau,</l>
            <l>Nona te manapou te ora,</l>
            <l>Koia Onekai i runga,</l>
            <l>He manapou te ora,</l>
            <l>Koia Onekai i raro,</l>
            <l>Kaore ka tikokotia, e te tai,</l>
            <l>Kaore ka popoko.</l>
            <l>He mata tangata, i taia ki te turiwhati,</l>
            <l>Tukiwhakarere,</l>
            <l>Ka patupatu koe i to mounu,</l>
            <l>Hakikino, hakirere,</l>
            <l>Nona te mounu a Haki,</l>
            <l>I kai whakatupua,</l>
            <l>I kai whakatawhito,</l>
            <l>Kia whakatina koe i to matau,</l>
            <l>Tina te hohou, tina te taka, tina te takerekere.</l>
            <l>Ekore e ngaro o hinonga, ki te whakakeko i te ngaki kia</l>
            <l>papai,</l>
            <l>I te patua i runga i te takere.</l>
            <l>He oti ano te tango i a au,</l>
            <l>Ko te ao rere mai i runga i Otahu.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>He tapuwae haruru te hekenga i Titipou,</l>
            <l>Toia atu ra te waka, tapatu ki te moana,</l>
            <l>Mei whaia koe ki te mata taumanu,</l>
            <l>Whakamau atu i to matau, ki te papahu i tai ra,</l>
            <l>E hui, e hui rangi;</l>
            <l>Whakamau atu i to matau ki te ninihi i tai ra,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n270" n="265"/>
          <lg>
            <l>E hui, e hui rangi,</l>
            <l>He aha ra te pohutu mai nei,</l>
            <l>He tutumairekurai;</l>
            <l>He taniwha ra te karapu mai nei,</l>
            <l>He tutumairekurai;</l>
            <l>Ka mate tonu te ika ki te urunga,</l>
            <l>He tutumairekurai;</l>
            <l>Ka eke tonu te ika ki te moenga,</l>
            <l>He tutumairekurai.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>I haere tatou i te moaniani,</l>
            <l>Ka tae ki waho,</l>
            <l>Ka tutakina, e hukatu, e hukarere,</l>
            <l>Ka hoki au i runga Rangitako,</l>
            <l>Ko te waka tena no aiorangi,</l>
            <l>Haere i te aio,</l>
            <l>Ka takiri te ata, ka hopu to ringa,</l>
            <l>Rangihutia, Rangiheitia,</l>
            <l>Hei taenga mou, ki te tahuna tapu,</l>
            <l>Hapaipai te kiato mua, ka mania, ka paheke,</l>
            <l>Hapaipai te kiato roto, ka mania, ka paheke,</l>
            <l>Heke i Ururangi,</l>
            <l>Kapohia ana ki to whakataunga,</l>
            <l>He aha tau e tawhiri mai na,</l>
            <l>Ko wai kia whanatu i toku wehiwehi,</l>
            <l>Tena, takahi iho, kei whea he turanga,</l>
            <l>Me aha he whakau; e,</l>
            <l>Kia tahuri ki uta, ki to haukainga,</l>
            <l>I matakarapa taku tirohanga</l>
            <l>Ko to tinana tenei ka ora mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n271" n="266"/>
        <div xml:id="c1-324" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kai</hi> koripi ai e, te kete kohara,</l>
            <l>Taku horahanga ake,</l>
            <l>O mahi e te pakeke,</l>
            <l>Iri rawa i te rongo,</l>
            <l>Te ope Hauauru,</l>
            <l>I rarawe taku ringa,</l>
            <l>I te piharoa,</l>
            <l>Hei koripi ake te kiri ra i awhi ai,</l>
            <l>Hua mai te rau na,</l>
            <l>Kei te noho pono au,</l>
            <l>Ko taku wai kamo ra,</l>
            <l>Te tirohia mai na,</l>
            <l>Ka taka ko roto nei,</l>
            <l>Kei te tatu nui.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Whakahinga ki te rae,</l>
            <l>O Mangakaretu ra,</l>
            <l>Ko wai tohu ai,</l>
            <l>Tenei te whaia nei,</l>
            <l>Te hanga te kanohi,</l>
            <l>I hoki mai i tawhiti,</l>
            <l>Te mea ka oti atu,</l>
            <l>Ko wai e hokia mai.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-325" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE NGERI.</head>
          <lg>
            <l>Ko hea,</l>
            <l>Ko hea,</l>
            <l>Tera maunga e tu mai, ra, ra,</l>
            <l>Ko Tararua,</l>
            <l>Nukunuku mai,</l>
            <l>Nekeneke mai, ki taku tauaro kikini ai,</l>
            <l>Aha, kekeke noa, kekeke noa.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n272" n="267"/>
        <div xml:id="c1-326" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> ka noho;</l>
            <l>Rau noa aku mahara,</l>
            <l>Whakarongo ki te ihu,</l>
            <l>Tangi tararau ana,</l>
            <l>Ko au pea e,</l>
            <l>Ka iria, ki te ngutu,</l>
            <l>Mo taku koringa taha;</l>
            <l>Te maru o te tangata,</l>
            <l>Maringanui au;</l>
            <l>Kia kori noa ake,</l>
            <l>Kia piki tu ai,</l>
            <l>Oku nei, korero,</l>
            <l>E hara e te iwi;</l>
            <l>Noho noa, kori noa,</l>
            <l>I haraua hoki,</l>
            <l>I matau, atu ai,</l>
            <l>I kite ano au,</l>
            <l>He tau tangata koe,</l>
            <l>Mei pewheitia,</l>
            <l>I matike atu ai,</l>
            <l>Ko te aha e whae,</l>
            <l>I riro mai, ki a au,</l>
            <l>I hoki atu ano;</l>
            <l>I tona koiwi,</l>
            <l>I te punga o te waka,</l>
            <l>I tau ai, ki raro ra,</l>
            <l>He moe taurangi kau.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ka te tarawau noa,</l>
            <l>I whakakinikinia,</l>
            <l>I whakakarukarua,</l>
            <l>I mihi mai e waho,</l>
            <l>I riri mai,</l>
            <l>E roto i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n273" n="268"/>
        <div xml:id="c1-327" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE RANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Haere</hi> atu ki te amiomio,</l>
            <l>I te nuku o te whenua,</l>
            <l>Rapurapu tao,</l>
            <l>Rapurapu taiaha,</l>
            <l>Tahi te moana,</l>
            <l>Tu e ’Raha, ki runga,</l>
            <l>Kia kite koe i te ao rere mai o tou kainga,</l>
            <l>O Kawhia,</l>
            <l>Ko te patu a Hari, kua takoto i raro a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-328" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te pukohu e,</l>
            <l>Tairi ana mai i Kaimanawa,</l>
            <l>Kei reira tonu atu,</l>
            <l>Aku kanohi,</l>
            <l>Te aru iho nei, ki a Ruta,</l>
            <l>To kino tenei e Mati,</l>
            <l>Ka waiho te manuka i au,</l>
            <l>Tera koe ka whai muna iho,</l>
            <l>Ka haere tenei, ka oti atu,</l>
            <l>Ki nga tai whakatu,</l>
            <l>Ki Tukituki,</l>
            <l>Kei Wairau koe,</l>
            <l>Kei Arapawa,</l>
            <l>Kei te wai i tere ai,</l>
            <l>Te pounamu,</l>
            <l>No muri nei hoki,</l>
            <l>Kei manakohia,</l>
            <l>Kei wehi i a au,</l>
            <l>Ka oti atu.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n274" n="269"/>
        <div xml:id="c1-329" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te mamae,</l>
            <l>Ngau te po,</l>
            <l>Ngau te ao,</l>
            <l>Ngau te mata, ki taku kiri,</l>
            <l>Kia ruku mai koe,</l>
            <l>I te wai pouri,</l>
            <l>Ki whano mauru ai,</l>
            <l>Te aroha i au,</l>
            <l>Ki taku taonga ra,</l>
            <l>Mo taku hei piwhara;</l>
            <l>I makere, ki te wai e,</l>
            <l>Haere e te tau e !</l>
            <l>O nui;</l>
            <l>O wehiwehi, i waiho i te ao nei,</l>
            <l>E waiho ana koe,</l>
            <l>Hei hangahangarau, maku e,</l>
            <l>Hei putiki ihu waka,</l>
            <l>Mo nga iwi i te muri e,</l>
            <l>Me whakairi koe,</l>
            <l>Hei heke whare nui,</l>
            <l>Hei kapoauahi, ko to tupuna,</l>
            <l>Ko Tatau e,</l>
            <l>Ka mate i reira,</l>
            <l>Te tini o Maewahua e,</l>
            <l>Tona tukunga iho,</l>
            <l>Ko te whare ponaturi,</l>
            <l>Ka ea ko te mate i a Hema na.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n275" n="270"/>
        <div xml:id="c1-330" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tukua</hi> te karere ki a Tuatira,</l>
            <l>Ka ngaro te whenua e i,</l>
            <l>E tau ianei, he kahukuratu,</l>
            <l>Mei whakawhiti koe,</l>
            <l>Ki te rawahi whakatonga,</l>
            <l>O te wai ariari;</l>
            <l>Kia wetewete koe, i te waonui a tane,</l>
            <l>I kiia mai ai au;</l>
            <l>Ki te tere kau e ra i,</l>
            <l>Tu ake hoki au;</l>
            <l>Ki runga i Okato,</l>
            <l>Kia whakamau koe;</l>
            <l>Nga taotao roa ’Hau,</l>
            <l>Taumaru ana mai,</l>
            <l>Te tai, ki Okahukare,</l>
            <l>Taku kainga e i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-331" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA.</head>
          <lg>
            <l>E ko Paratetauheke,</l>
            <l>Ko Paratetauheke,</l>
            <l>Pehia iho,</l>
            <l>Pehia iho,</l>
            <l>Ka tere kopuku ra te tamure,</l>
            <l>No te moana,</l>
            <l>Ka pati mai te wai o te urerua,</l>
            <l>I runga i o kauae;</l>
            <l>Konihi, Te Kahukura nui,</l>
            <l>Te Kahukuraroa,</l>
            <l>Te tatara ia atu ki te wai e,</l>
            <l>E i aha te ra e,</l>
            <l>Pehia iho i runga,</l>
            <l>O te tumuaki,</l>
            <l>E, he,</l>
            <l>E, he,</l>
            <l>E, he.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n276" n="271"/>
        <div xml:id="c1-332" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">rere</hi> e te ao,</l>
            <l>Takawe i runga ra,</l>
            <l>Au ki raro nei,</l>
            <l>Huri ai ki te whare,</l>
            <l>E te mumutu ra;</l>
            <l>Ki te parera wai,</l>
            <l>E tere i te moana,</l>
            <l>Ko te ahua ia,</l>
            <l>He oti nei nga kino,</l>
            <l>I huia ki a au,</l>
            <l>Kaore i whakarato, ki te rau e pae, na i,</l>
            <l>Waiho rangi au,</l>
            <l>Mana e mae noa,</l>
            <l>I oku wairangi, ki te whakaeke noa,</l>
            <l>He waka no te tangata,</l>
            <l>Ka rukenga nuitia,</l>
            <l>Ho atu te pahi,</l>
            <l>Ki runga te taumata,</l>
            <l>Te ai he kai ke ki te ngutu,</l>
            <l>Ko au nei anake,</l>
            <l>Me aha hoki mota,</l>
            <l>I te kino i te tinana,</l>
            <l>Penei e reia nga puke tu mai,</l>
            <l>O Tarakeho i runga,</l>
            <l>Kia marama au,</l>
            <l>Te whakamau ki uta ra,</l>
            <l>Koe motu rakau,</l>
            <l>E tu ki te wao, ki Ohuri ra i a na i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n277" n="272"/>
        <div xml:id="c1-333" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">paki</hi> ra taku kotiro, o te kekehi,</l>
            <l>Ki te huruhuru au anake;</l>
            <l>Te whakaputanga e,</l>
            <l>O tenei taruru i,</l>
            <l>Tena ano i a Paikea e;</l>
            <l>I tupu mai ai,</l>
            <l>Kei tukunga i a tenei e,</l>
            <l>Kei te kauae, kei tu mai tau e, i aku pahau e,</l>
            <l>I te ongaonga a Tairoa,</l>
            <l>O Tukoropanga e, ki tona wahine,</l>
            <l>Te tata mai, tama,</l>
            <l>Kia rukutia e,</l>
            <l>Hoki noa atu.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-334" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te aroha, e awhea mai nei,</l>
            <l>Na roto ana mai o te koko raro;</l>
            <l>’Ai tohunga mana, hei wehe ki te wai,</l>
            <l>’A hemo ake ai, te aroha i a au,</l>
            <l>Ki te tau hoki ra,</l>
            <l>Nana i whakaraua iho ai;</l>
            <l>Ka hewa te ngakau,</l>
            <l>Kei hoki rua, ki nga mahi,</l>
            <l>Pono ano ra, te ngahautanga atu;</l>
            <l>He paki e Heu, i rangona nuitia,</l>
            <l>He paki mai ma te ngutu,</l>
            <l>Ki Otaitapu ra,</l>
            <l>Ka nau atu ia, te one i Kukuriki,</l>
            <l>Ko to aroha ra i hara mai pohewa.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n278" n="273"/>
        <div xml:id="c1-335" type="section">
          <head>HE TANGI.<note xml:id="fn1-273" n="*"><p rend="indent">This song was sung in January, 1849, at Ngahokowhitu on the Waipa, in
                  the presence of a large number of chiefs who had assembled to meet the Governor
                  for the purpose of putting an end to a war between the Ngatimahanga, and Ngatitahinga
                  tribes. By this poem Te Wherowhero indicated that he would suppress
                  the influence of his brother Tuwhatau, who was exciting his tribe (the Ngatimahanga)
                  to war, by promising them a success which might not be realized.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tera</hi> te whetu,</l>
            <l>Takina i Motururu,</l>
            <l>Ko taku tau pea;</l>
            <l>Tenei ka hoki mai, e;</l>
            <l>Hoki mai ki a au kia kite iti iho koa koe,</l>
            <l>Ki te taha whakarenga,</l>
            <l>Kei o tuakana,</l>
            <l>Hei hoko kahu waero moku ki te uru, e.</l>
            <l>’A noho mai koe i runga te turuturu,</l>
            <l>He ara hunahuna e kore nei e kitea.</l>
            <l>E tama na Ruru, wetewete mai ra,</l>
            <l>Taku komutu taramea,</l>
            <l>No tua i te tonga,</l>
            <l>Ma rau a Hinehore,</l>
            <l>Ko’ e tipona mai.</l>
            <l>Horahia mai taku taonga,</l>
            <l>Kia rahiri au e,</l>
            <l>Maku e whakakore,</l>
            <l>Te uru o te atua.</l>
            <l>Maku e whakakore;</l>
            <l>Te ki mai o te waha.</l>
            <l>Kei rangi whakaarahia mai;</l>
            <l>Kia ara mai;</l>
            <l>Me he aniwaniwa.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-336" type="section">
          <head>HE NGERI.<note xml:id="fn2-273" n="†"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Toia</hi> mai,</l>
            <l><hi rend="i">Te waka</hi>.</l>
            <l>Ki te urunga,</l>
            <l><hi rend="i">Te waka</hi>.</l>
            <l>Ki te moenga,</l>
            <l><hi rend="i">Te waka</hi>.</l>
            <l><hi rend="i">Ki te takotoranga, i takoto ai te waka</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n279" n="274"/>
        <div xml:id="c1-337" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGATI-KAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Whangai</hi> noa ake taku nei titiro,</l>
            <l>Ki te wai e rere nei, he wai kaukautanga,</l>
            <l>No taku mea ra whano rawa, ka nunumi,</l>
            <l>Tukua kia haere, kia whakaakotia ki te kihi maitai.</l>
            <l>Nohea ra e kitea.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Konakinaki ai te aroha i a au, ki taku potiki,</l>
            <l>Me he mea nga haere whakaruhi a te tau e kai ana i roto ra,</l>
            <l>Taku turanga ake i te kuwaha nei;</l>
            <l>Whakaheke, roimata.</l>
            <l>He aroha noa ake, ki te hau a uru,</l>
            <l>I hara mai ra koe, i a Te Kani’ ra e nona te moenga, i okotahi,</l>
            <l>Aue he, taku mea e-he-i !</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E Mate ma nei,</l>
            <l>Whakarongohia atu, nga torino tangi</l>
            <l>Mai na Ruera, kei Motukokako,</l>
            <l>Numia ki roto ra,</l>
            <l>E hika e i a,</l>
            <l>Hoki mai ra ki a au, ki te u kai po,</l>
            <l>O Tamakuhukuhu,</l>
            <l>O Rongo-tangata-ke,</l>
            <l>Ko au hei muri nei, i !</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-338" type="section">
          <head>HE KARAKIA.<note xml:id="fn1-274" n="*"><p rend="indent">From the letter of the Cook's Strait natives to the Queen, February 5, 1851:<lb/>
                  —“Tenei tetahi kupu pupuru a maton mo Kawana Kerei.”</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tina</hi> te tawiri,</l>
            <l>Tina te tamore,</l>
            <l>Tina i a Whakaohorau;</l>
            <l>Awhitia,</l>
            <l>Pupuru ra,</l>
            <l>Tawhi ra,</l>
            <l>Ki tamoremore nui, no Papa,</l>
            <l>Rarau he aka matua-iwi.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n280" n="275"/>
        <div xml:id="c1-339" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> ka noho i te whatitoka o te Pungarehu,</l>
            <l>Whakaanga ake te kanohi, ki te hihi o te ra</l>
            <l>Ka kai tonu mai ki taku kiri,</l>
            <l>Ma te hau e pupuhi</l>
            <l>E wero ra koi taku tinana.</l>
            <l>E tama tu ake ki tahaki,</l>
            <l>Ko te kore weweru, hei uhi iho, mo te kiri moko,</l>
            <l>Mo te kiri ra ka pau te tikaro e aitua.</l>
            <l>I hua mai ai nga he ki a taua,</l>
            <l>Me mihi kau atu,</l>
            <l>Me tangi kau atu,</l>
            <l>Te ao e rere mai i Kapiti,</l>
            <l>E ’Kau, e arohatia nei e au.</l>
            <l>Taku mate tautini,</l>
            <l>Taku mate taurua ki te whare,</l>
            <l>Moe hurihuri ai,</l>
            <l>Maua nei ko taku tau, e.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-340" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te roimata, ka maringi me he wai;</l>
            <l>E roto, te papaki, kia whakamanu au,</l>
            <l>Tau atu ko tawhiti, te pae ki Okehu,</l>
            <l>Ki taku makau ra,</l>
            <l>E huri nei ki te whare ra,</l>
            <l>Ko tahi koa ra, i mahara iho ai,</l>
            <l>Ko aku rongo kawea, e hau noa atu ra e,</l>
            <l>Naku hoki te pai,</l>
            <l>I maumau ki te whare,</l>
            <l>Tuku rawa atu nei, te tane ki te mate,</l>
            <l>Ka kite ai au, te mahi a te marea na, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n281" n="276"/>
        <div xml:id="c1-341" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKATAPATAPA, KUMARA.</head>
          <lg>
            <l>Ko tara,</l>
            <l>Ko tara,</l>
            <l>Ko tara, mai i a Rongonui,</l>
            <l>Mai i a Rongotau,</l>
            <l>Te tapitapi,</l>
            <l>Te ho mai te ruia</l>
            <l>Te whakamaua, ki tenei whawharua,</l>
            <l>Ka tau tini, ka tau mano,</l>
            <l>Ki te wai no Tuwhakararo,</l>
            <l>He puaki aromea koia.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ngaere,</l>
            <l>Ngaere,</l>
            <l>Ngaere te whakatupua,</l>
            <l>Ngaere te whakatawhito,</l>
            <l>Ko koe kei whakangaerea mai e koe;</l>
            <l>Te taru ki Hawaiki.</l>
            <l>Kutikuti,</l>
            <l>Pekapeka,</l>
            <l>Ahua te papa i Kuratau.</l>
            <l>Mihi ake,</l>
            <l>Te aroha taku ariki, koia.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-342" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ra</hi> te haeata,</l>
            <l>Takiri ana, kei Tauwhara ra,</l>
            <l>Pae tau arai, ki a koe, e ’Amo,</l>
            <l>E aroha nei au;</l>
            <l>Waiho ra mota</l>
            <l>Kia mihi au,</l>
            <l>Kia roa te mihinga;</l>
            <l>Ka tuku tenei,</l>
            <l>Ki te tai pouri;</l>
            <l>Ki taku makau mate.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n282" n="277"/>
        <div xml:id="c1-343" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, KIA MAIA AI TE TAUA.</head>
          <lg>
            <l>Ko te ara hou tenei,</l>
            <l>Ko te rangi toka,</l>
            <l>Rangi toka,</l>
            <l>Rangi toka, toka te manawa o te rangi e tu nei,</l>
            <l>Kia toka, kia toka,</l>
            <l>Kia mahaki marire te taua nei,</l>
            <l>Titiro to mata ki a Rehua,</l>
            <l>Ki te mata kihai i kamo,</l>
            <l>Te taua nei e,</l>
            <l>Pikitia atu ’patu o te rangi,</l>
            <l>E tohu ana koe,</l>
            <l>Ko te whiwhinga,</l>
            <l>Ko te rawenga,</l>
            <l>Toka-anuanu,</l>
            <l>Tokahea,</l>
            <l>Ko Rinohea, tohu he iwi maire,</l>
            <l>Tohu e kore e taea te titiro,</l>
            <l>He kotuku te manu,</l>
            <l>Kihai i rawe i te koiraira,</l>
            <l>He kura takai puna,</l>
            <l>He kawau maro,</l>
            <l>Ko te manu i turia ki toh u taua,</l>
            <l>He patiki apu one, tangohia ake,</l>
            <l>Waiho ana hei tohu taua,</l>
            <l>He kawau te manu,</l>
            <l>Rukuhia iho,</l>
            <l>Puea ake, he ika e mau ana i te waha,</l>
            <l>Kowhea?</l>
            <l>No te puna i uta,</l>
            <l>He maroro te ika,</l>
            <l>Ka oti te kakati e te kawau waha nui,</l>
            <l>He aua mata whero te ika,</l>
            <l>Nana i moe te au,</l>
            <l>Tangohia ake ana,</l>
            <l>Waiho ana hei tohu taua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n283" n="278"/>
        <div xml:id="c1-344" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA TAMAKU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te turituri,</l>
            <l>Te wani mai a te ngutu,</l>
            <l>Paki atu te rau na;</l>
            <l>Ko wai au e mania,</l>
            <l>Heoi nei te tara,</l>
            <l>Kei a au anake,</l>
            <l>Kaore i whakarato,</l>
            <l>Ki te rau e pae.</l>
            <l>Whai kau atu ana,</l>
            <l>Te takiringa hoe,</l>
            <l>Nau na e Peke;</l>
            <l>Hei kawe i a au.</l>
            <l>Nga ngutu raihe,</l>
            <l>O Tokaanu ra e,</l>
            <l>Te hora aku paki,</l>
            <l>Ko Tuhaha.</l>
            <l>I haere te kanohi</l>
            <l>Te oranga moko o Katikati.</l>
            <l>Ma wai ranei e whakaheke ki,</l>
            <l>Te puna ngahuru.</l>
            <l>Ka tino waihape, au i konei,</l>
            <l>Kei hurihia au, o te ia,</l>
            <l>Ki Omoho ra,</l>
            <l>Ka mutu au, te manako.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-345" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA MO HURUTERANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> rongo o te paki</l>
            <l>E waua mai nei,</l>
            <l>Hau ana i te tuku</l>
            <l>Ki Taikoria; e.</l>
            <l>Kei raro Huruterangi,</l>
            <l>Nana i toro mai,</l>
            <l>I te wa i mua ra,</l>
            <l>Koi hine ana au.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n284" n="279"/>
        <div xml:id="c1-346" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te kohuki, tenei ra,</l>
            <l>Ka pa mai,</l>
            <l>Ka rangona, iho te tau o taku ate ka haruru.</l>
            <l>Kei te tuki pu,</l>
            <l>Me aha;</l>
            <l>E Tuhe’, raua ko Te Wao,</l>
            <l>Te tuku mai nei,</l>
            <l>He kai kua mahora ki te marae,</l>
            <l>Tahuri mai ka komi,</l>
            <l>Kei te ngongohau, au o te ratapu,</l>
            <l>Rerenga kaipuke,</l>
            <l>E Wai, i te muri hei kona koe,</l>
            <l>Whakarongo mai,</l>
            <l>E taea, iho e te iwi te koromaki,</l>
            <l>Te hanga ka tauaki,</l>
            <l>Ka rato ki te tini,</l>
            <l>He huinga, korero ki te rae kaihau,</l>
            <l>Ki Waikato,</l>
            <l>Ka mene, ki te pahi ka tango mai te korero,</l>
            <l>Ko wai au e mamina,</l>
            <l>Kia ahatia au nei e te iwi,</l>
            <l>Te mea kua mahue, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-347" type="section">
          <head>HE HAKA.<note xml:id="fn1-279" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> mate, ka mate,</l>
            <l><hi rend="i">Ka ora, ka ora</hi>;</l>
            <l>Ka mate, ka mate;</l>
            <l><hi rend="i">Ka ora, ka ora</hi>;</l>
            <l>Ka mate, ka mate;</l>
            <l><hi rend="i">Ka ora, ka ora</hi>;</l>
            <l><hi rend="i">Tenei te tangata puhuruhuru</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Nana i tiki mai, whakawhiti te ra</hi>.</l>
            <l><hi rend="i">Upane, upane</hi>,</l>
            <l>
              <hi rend="i">Upane, kaupane</hi>
            </l>
            <l><hi rend="i">Whiti te ra</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Upoko, upoko</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Upoko, whiti te ra</hi>.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n285" n="280"/>
        <div xml:id="c1-348" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Puna</hi>,</l>
            <l>Puna,</l>
            <l>Puna mai mua na,</l>
            <l>Puna mai roto na,</l>
            <l>Ko Maui-tikitiki-o-Taranga,</l>
            <l>Ko koe kai turia e koe,</l>
            <l>Turia te huru o te maro,</l>
            <l>Te tepe o te maro;</l>
            <l>Pepenu te maro.</l>
            <l>Hotutaiki mua te maro,</l>
            <l>Hotutaiki roto te maro,</l>
            <l>Hine taiki e,</l>
            <l>He puna kapokapo,</l>
            <l>Pouriuri,</l>
            <l>Te po i a Potangotango,</l>
            <l>Te po i a Tauranga-te-ataia,</l>
            <l>He whakatu ki runga,</l>
            <l>Ki te ngaru tai mua na,</l>
            <l>Ki te ngaru tai roto na,</l>
            <l>Tena te po ka whiwhi,</l>
            <l>Tena te po ka tata,</l>
            <l>Tena te po hira atu na,</l>
            <l>Aua te ngaro,</l>
            <l>He ngaro taki tupua,</l>
            <l>Aua te ngaro,</l>
            <l>He ngaro taki tawhito,</l>
            <l>Aua te ngaro kia anuanu,</l>
            <l>Aua te ngaro, kia anuhea,</l>
            <l>Heke i te uru o te ngaro,</l>
            <l>He pana.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n286" n="281"/>
        <div xml:id="c1-349" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi>,</l>
            <l>E poipoi noa ana taua;</l>
            <l>I te ra o te waru,</l>
            <l>Me aha iho koe;</l>
            <l>He tapu, tawhito iho,</l>
            <l>He kauhou ariki na o tupuna.</l>
            <l>I hoea mai ai Te Arawa i tawahi, e;</l>
            <l>Whiti mai ki konei,</l>
            <l>E kore to puna e haere i te rangi ra;</l>
            <l>Kei rere te ata ki mua ra,</l>
            <l>Na Tauhu nga ki nei;</l>
            <l>Me huahua taua, ki te wai kohua;</l>
            <l>Kia oma ai a Whiro i,</l>
            <l>Kia waiho ai te ao tu roa, mo taua,</l>
            <l>To kiri rangatira;</l>
            <l>To whakatupai;</l>
            <l>He matamata kahurangi,</l>
            <l>Tena ka riro i te riri nui, nau e te atua !</l>
            <l>Hei kohurehure;</l>
            <l>Tu ana nga kohi anake,</l>
            <l>Ka horo nga kiko,</l>
            <l>Ko te tohu o te mate na, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-350" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAI KANOHI ME KA POHEA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> ra e hara mai ra,</l>
            <l>Rere kura, rere toro hai,</l>
            <l>Te marama e rere mai ra,</l>
            <l>Rere kura, rere toro hai,</l>
            <l>Ka whekite,</l>
            <l>Ka whekaro, te kahui tupua,</l>
            <l>Nau mai ki waho;</l>
            <l>Te ritorito,</l>
            <l>Te wai whero;</l>
            <l>Tupu te ora,</l>
            <l>He ora, ora.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n287" n="282"/>
        <div xml:id="c1-351" type="section">
          <head>HE WAIATA KAIORAORA NA HINE WHE.<note xml:id="fn1-282" n="*"><p rend="indent">When Te Rauparaha was arrested in 1840, a chieftainess of his tribe
                  composed this poem, cursing the tribes of Ngamotu for having assisted the
                  Europeans in the war. The anger of those tribes having been thus excited,
                  a chieftainess of their tribe composed the following poem as an answer
                  to their taunts.</p></note></head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takoto</hi> rawa iho ki te whare,</l>
            <l>Turama tonu e te ngakau,</l>
            <l>Ki te wahine, e tito mai ra,</l>
            <l>Kaore koe i te mohio,</l>
            <l>Rupeke te hoe waka,</l>
            <l>To kai e Runanga,</l>
            <l>Hara mai hoki koe ki konei,</l>
            <l>Hei komekome ma te korokoro,</l>
            <l>Ma wai e kai, o kiko tokoroa,</l>
            <l>To kai na, ko te hokowhitu o Manukorihi;</l>
            <l>Kaore koe i te koa mai,</l>
            <l>Taku wai whakatahe, ki Horokiri,</l>
            <l>Rutunga patu kei te puke i Remutaka ra,</l>
            <l>Mei kore ake, te kanohi rua;</l>
            <l>Taupoki ana mai taku kumete i runga i te tumuaki o Tako,</l>
            <l>To kai ra e Putaitua,</l>
            <l>Te angaanga hina o Ngatata;</l>
            <l>* * * * * *</l>
            <l>* * * no Rikitaua;</l>
            <l>Ko te ngarara * * * *</l>
            <l>Ko te kai titiro i te huanui;</l>
            <l>Rere mai Moturoa,</l>
            <l>Ki roto i taku ipu, e tuwhera nei, e-i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n288" n="283"/>
        <div xml:id="c1-352" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE PATERE, NA TE PIKI.*</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Ka</hi> turamarama ra e te hinangaro,</l>
            <l>Ka whekite, ka whekaro,</l>
            <l>Ka whakatarakupenga ra e te ngakau,</l>
            <l>Ko nga whakaaro, tenei ka tata mai,</l>
            <l>He ngihanga taraiti,</l>
            <l>Ka kitea atu nga kokonga o te whare,</l>
            <l>Ka marama nui,</l>
            <l>He whetu ao tenei ka tata mai,</l>
            <l>Ko te rite ra i taku tinana,</l>
            <l>Aha, ha, ha.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E whae Tutari e,</l>
            <l>Matua kapea te pura i,</l>
            <l>To kanohi,</l>
            <l>Tikarohia,</l>
            <l>Ka maka kei te whenua,</l>
            <l>No namata mai ano te pura i to kanohi,</l>
            <l>Pura tonu,</l>
            <l>Pura tonu iho,</l>
            <l>Kei to keke te hokinga mai o to he,</l>
            <l>I te kumu pitakataka,</l>
            <l>I te urunga te tau ki te whenua,</l>
            <l>I te papa teretere, i te wheke tere mai kei te moana,</l>
            <l>He rurerurenga,</l>
            <l>He panapananga,</l>
            <l>Tupuna patua ki runga ki te tahuna pipi,</l>
            <l>Kei hane koe.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kia atawhakaaro marire iho e te ngakau,</l>
            <l>Ki tou pa horo kei te Arawi,</l>
            <l>Ko Pangopango te kai tutai i te taua i te po,</l>
            <l>Ko Te Kawe, nana i tukutuku te taura i te pari,</l>
            <l>Me he punga waka,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n289" n="284"/>
          <lg>
            <l>Te tatutanga ki te whenua,</l>
            <l>Ka mania, ka paheke,</l>
            <l>Ka takahurihuri koe i te pari ki Tapirimoko,</l>
            <l>Takahia atu i te tua one ki Hukarere,</l>
            <l>Ko te Rangituatea te rangatira,</l>
            <l>Nukunuku atu, nekeneke atu,</l>
            <l>Ka peka ra ki tahaki,</l>
            <l>Ka tika a Te ’Raha i te au maro,</l>
            <l>Ki te ’Ati Awa,</l>
            <l>Ka rohea putia i waenganui,</l>
            <l>E Ngati-Tumarouru,</l>
            <l>E Ngati-Kinohaku,</l>
            <l>E Ngati-Waiora,</l>
            <l>E Ngati-Apakura,</l>
            <l>E Ngati-Urunumia,</l>
            <l>E Ngati-Maniapoto,</l>
            <l>Ka mau koe i te herehere,</l>
            <l>I whakahokia mai i Ngati-Mutunga,</l>
            <l>Te tikinga mai i a koe,</l>
            <l>Me utu a Te Aka ki te aha?</l>
            <l>Ki te pounamu,</l>
            <l>Ko te Awaikamoana,</l>
            <l>To moho, e Aka, na.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Nau ano i ako mai te whakaheke,</l>
            <l>Awhiotia i te nuku o te whenua,</l>
            <l>Ka tae kei a Kapiti,</l>
            <l>Tirohia e koe, te maunga tiketike kei Tararua,</l>
            <l>Ka rau Omere kei waho,</l>
            <l>He maunga tutainga aio,</l>
            <l>Rerenga waka ki Raukawa,</l>
            <l>Kei Arahura,</l>
            <l>Ko te wai pounamu ra tenei ko Arahura,</l>
            <l>Kei Poutini,</l>
            <l>Ka tu nga whata kai a Tamairangi ki Porirua.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n290" n="285"/>
          <lg>
            <l>Aue kapa te hoia,</l>
            <l>Kapa te tewara,</l>
            <l>Kapa te maori,</l>
            <l>Ka rohea Tutari ki waenganui o tona pa,</l>
            <l>Umeretia i te takiritanga o te ata,</l>
            <l>Utaina atu ki te Tima o Kawana,</l>
            <l>Kawea ki tai ki te moana,</l>
            <l>Ki te huti hapuku,</l>
            <l>Ki te huti ururoa,</l>
            <l>Ki te huti warehou,</l>
            <l>Hei kai ma Kararaina.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Te kati ake i a Te Kawana</l>
            <l>Tikina mai ana e Potatau,</l>
            <l>Mauria atu ki tana ringa</l>
            <l>Kawea ki Waikato,</l>
            <l>Kia kite mai a Te Pakaru,</l>
            <l>Kia kite mai a Taonui,</l>
            <l>Hei whakapepeha ma rau o te iwi,</l>
            <l>Kia tangi te piopio,</l>
            <l>Piopio,</l>
            <l>Piopio,</l>
            <l>To moho e Kararaina, na.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-353" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAI MO TE WERA, KIA MAHU AI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> whai a te kuku,</l>
            <l>Ko te whai a te kaka,</l>
            <l>Mahumahu akuanei,</l>
            <l>Mahumahu apopo,</l>
            <l>Tahetahe mai to kiri toto ki to mata niho,</l>
            <l>Mahu,</l>
            <l>Mahu reka,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n291" n="286"/>
          <lg>
            <l>Koi uta;</l>
            <l>Koi tai;</l>
            <l>Ka eke i te whai a te raupapa,</l>
            <l>Te whai e anu matao,</l>
            <l>Whakareka te kiri,</l>
            <l>Whaia te whai kia aniwaniwa,</l>
            <l>Whaia te whai kia rekareka,</l>
            <l>Te whai e anu matao,</l>
            <l>Whakareka te kiri,</l>
            <l>He toro tuia,</l>
            <l>He toro motumotu,</l>
            <l>He toro ngarahu,</l>
            <l>Ka tahu ki whea,</l>
            <l>Ka tahu ki te wai nui,</l>
            <l>Ka tahu ki te wai roa;</l>
            <l>Ki te wai takanga,</l>
            <l>Takanga marama,</l>
            <l>Tena te wera ka huhuti,</l>
            <l>Kia mahu,</l>
            <l>Mahumahu akuanei,</l>
            <l>Mahumahu apopo,</l>
            <l>Tahetahe mai to kiro toto,</l>
            <l>Ki to mata niho,</l>
            <l>Mahu,</l>
            <l>Mahu reka,</l>
            <l>Ko toku kiri,</l>
            <l>Ko tou kiri,</l>
            <l>Hui ake,</l>
            <l>Ki te wenewene i runga,</l>
            <l>Hui ake.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n292" n="287"/>
        <div xml:id="c1-354" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kauaka</hi> te korero e komuhua, ki te tara whara,</l>
            <l>Horahia mai kia rongo, te rau e pae nei,</l>
            <l>Naku i aha iho,</l>
            <l>Na te ngakau, koi hotahota,</l>
            <l>He whakataenga koronga,</l>
            <l>Ka eke nei hoki kei runga,</l>
            <l>Ka hoe i a Mangeo,</l>
            <l>Ka katokato i te rau pororua,</l>
            <l>E tatari atu ana,</l>
            <l>Hau taua mai na Te Waru,</l>
            <l>Te hoki noa atu uru rakau,</l>
            <l>Kei te Iringa ra,</l>
            <l>He puia tu noa,</l>
            <l>Te puia i Ruahine;</l>
            <l>Ka ngaro noa koange,</l>
            <l>Hatupatu nana i topetope, hi.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-355" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA PURE MO TE TANGATA, KEI MATE I TE MAKUTU,
              KO TONA INGOA KO KOROWHAKAPUPU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Korowhakapupu</hi> ake te uru o te whenua,</l>
            <l>I aua ianei kia tirohia atu he atua.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei au whanatu nei, ki raro whenua mea,</l>
            <l>Kia kai whakawai hewa te hewa o Tutunui,</l>
            <l>Ka tohu ki whea?</l>
            <l>I ripiripia ki reira?</l>
            <l>I toetoea ki reira?</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>E, To, e tae koe ki raro,</l>
            <l>E uia mai koe e tou tini i raro,</l>
            <l>Na wai koe i homai?</l>
            <l>Na Whiro na te tupua,</l>
            <l>Whanake hoki,</l>
            <l>Whanake ka kitea,</l>
            <l>Whanake ka rangona.</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n293" n="288"/>
          <lg>
            <l>E, To, e tae koe ki uta,</l>
            <l>E uia mai koe e tou tini i uta,</l>
            <l>Na wai koe i homai?</l>
            <l>Na Whiro na te tupua,</l>
            <l>Whanake hoki,</l>
            <l>Whanake ka kitea,</l>
            <l>Whanake ka rangona.</l>
            <l>E, To, e tae koe ki runga,</l>
            <l>E uia mai koe e tou tini i runga,</l>
            <l>Na wai koe i homai?</l>
            <l>Na Whiro na te tupua,</l>
            <l>Whanatu na,</l>
            <l>Whanake ka kitea,</l>
            <l>Whanake ka rangona.</l>
            <l>E, To, e tae koe ki tai,</l>
            <l>E uia mai koe e tou tini i tai,</l>
            <l>Na wai koe i homai?</l>
            <l>Na Whiro, na te tupua,</l>
            <l>Whanake hoki,</l>
            <l>Whanake ka kitea,</l>
            <l>Whanake ka rangona.</l>
            <l>Haere i te ata mahina,</l>
            <l>Hikitia, heihei, e,</l>
            <l>Hikitia, heihei, e,</l>
            <l>Ho atu, homai te upoko o te tangata makutu,</l>
            <l>Ka ripiripi,</l>
            <l>Ka toetoe ki te mata,</l>
            <l>Kei here pepe,</l>
            <l>Rere te ihi,</l>
            <l>Rere te mana,</l>
            <l>Motu te upoko o te Atua,</l>
            <l>Kai ramua,</l>
            <l>He piere,</l>
            <l>He matata.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n294" n="289"/>
        <div xml:id="c1-356" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> taku raru,</l>
            <l>E rau tahuritanga ki te whare,</l>
            <l>I whakawarea au e hika,</l>
            <l>Ki te tama i ara, na Te Puwhakahoro,</l>
            <l>Hua noa ki te hanga e nunumi nei kei te aha,</l>
            <l>Kaore, kei te whakarato ki waenga te tahora,</l>
            <l>Te ara o korua ngakau ki nga mahi, a Rua-te-pupuke,</l>
            <l>A Rua-te-hotahota,</l>
            <l>E heke ana ano, i nga heketanga o Maro,</l>
            <l>Piri ana i ara,</l>
            <l>Me he paua whare,</l>
            <l>Piri ki te tupari maunga,</l>
            <l>Tini whetu ki runga i te rangi,</l>
            <l>Ka whakahinga noa koe,</l>
            <l>I a Tane mahuta,</l>
            <l>Ki nga uru kiokio,</l>
            <l>Ki nga paripari ki Otuwhaia,</l>
            <l>Rere pu o korua mauri,</l>
            <l>Te tika i te ara,</l>
            <l>Tapeka noa i te whenua,</l>
            <l>Apiti rawa atu ki te takotoranga o Haumia,</l>
            <l>Ki te aka o te whenua,</l>
            <l>Totoro to ringaringa,</l>
            <l>Hei waewae;</l>
            <l>Totoro to waewae,</l>
            <l>Hei ringaringa,</l>
            <l>Ka takoto te ika whenua o te rangi,</l>
            <l>Ka tahi ka auraki mai,</l>
            <l>Ki te whanau,</l>
            <l>A te mangumangu kikino,</l>
            <l>I te aitanga a Punga i a au e.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n295" n="290"/>
        <div xml:id="c1-357" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA PUHIRAWAHO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Takiri</hi> ko te ata,</l>
            <l>Ka ngau Tawera,</l>
            <l>Te tohu o te mate,</l>
            <l>I huna nga iwi</l>
            <l>Ka ngaro ra e,</l>
            <l>Taku tuatara,</l>
            <l>O matua ra,</l>
            <l>Ka tuku koutou,</l>
            <l>Tuia e Kohi,</l>
            <l>Ki te kaha o te waka,</l>
            <l>Hei ranga i to mate,</l>
            <l>Kei a Te Whare a Te Hinu,</l>
            <l>Ka ea nga mate,</l>
            <l>O te uri ra o Kokako,</l>
            <l>E pai taku mate,</l>
            <l>He mate taua kei tua o Manuka,</l>
            <l>Kei roto o Kaipara,</l>
            <l>Kei nga iwi e maha,</l>
            <l>Kihai Koperu,</l>
            <l>I kitea iho e au,</l>
            <l>Tautika te haere,</l>
            <l>Ki roto o Tawatawhiti,</l>
            <l>Mo Tuhoehoe,</l>
            <l>Mo Kaipiha ra e pa,</l>
            <l>Mo Taiheke i kainga hoetia e koe,</l>
            <l>E kai ware ana,</l>
            <l>Ko te Hikutu,</l>
            <l>Ko te Mahurehure,</l>
            <l>Haere ke ana,</l>
            <l>E Hika e Hope i a Te Rarawa,</l>
            <l>Tena Hongihika,</l>
            <l>Nana Te Houtaewa,</l>
            <l>Huna kautia,</l>
            <l>Waikato ki te mate.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n296" n="291"/>
        <div xml:id="c1-358" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Aue</hi> te whakama i a au e,</l>
            <l>E haere noa ana ko taku tinana,</l>
            <l>E kore ra Tutaua, e tata mai i wehi o te tapu i au,</l>
            <l>Turakina ki te pari tu mai ai,</l>
            <l>Tu ngaio,</l>
            <l>Tu harakeke,</l>
            <l>He aha te kai i nopenopea ai e au,</l>
            <l>He hinu, he tuna,</l>
            <l>Kia tau ai aku rongo te haruru ki te taha o te rangi,</l>
            <l>Ka whakatuhoropunga te rite i a hau,</l>
            <l>Hei kohi mai te ure i a au,</l>
            <l>E ai te tokanga whakaraurau,</l>
            <l>Kai atu,</l>
            <l>Whakairi atu,</l>
            <l>Kukuku rawa,</l>
            <l>Roiroi rawa,</l>
            <l>E ki te pataka tapu a Raukatauri.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-359" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">E whiti</hi> e te ra e kai ki taku kiri,</l>
            <l>No mua ra to manahautanga,</l>
            <l>Tenei to kai,</l>
            <l>He whakakaewa i waho,</l>
            <l>Ko nga tuahiwi,</l>
            <l>Te mau atu nei e,</l>
            <l>Ka hewa o tao,</l>
            <l>E kore e whatiwhati,</l>
            <l>To peke mau roa,</l>
            <l>Tonu i te tao e,</l>
            <l>Koia tana nei,</l>
            <l>Me whiu na waho,</l>
            <l>Te tara ki Pukuroa,</l>
            <l>Ki te taru aotea.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n297" n="292"/>
        <div xml:id="c1-360" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, MO TE UA, KIA MAO.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tua</hi>, tua, koi ranginui,</l>
            <l>Koi rangiroa,</l>
            <l>Koi rangipouri,</l>
            <l>Koi rangipotango,</l>
            <l>Koukou te whetu i runga nei,</l>
            <l>Moana ropu kei tai,</l>
            <l>Kei tai e riri ana,</l>
            <l>Tu mai ’a ’roi,</l>
            <l>Kei tai e patu ana i te hau,</l>
            <l>Tu mai ’a ’roi,</l>
            <l>Punganangana,</l>
            <l>Punganangana,</l>
            <l>Puaka haua te tawhito o te rangi,</l>
            <l>He Uru ra ko te hau,</l>
            <l>He Tonga ra ko te hau,</l>
            <l>Ka hara mai ka tinei,</l>
            <l>Ka tinei kia mate,</l>
            <l>Toki nui te toki,</l>
            <l>Toki roa te toki,</l>
            <l>Toki tawahie te toki,</l>
            <l>Ka whanatu au ka hahau i te takapu;</l>
            <l>O te rangi e riri mai na,</l>
            <l>E nguha mai na,</l>
            <l>Ka hinga,</l>
            <l>Ka mate,</l>
            <l>Hau mate,</l>
            <l>Whakataka to hau ki te uru,</l>
            <l>Whakataka to hau ki te tonga,</l>
            <l>Kia tu mahinahina i uta,</l>
            <l>Kia tu marokeroke i tai,</l>
            <l>Kia ao ake te ra,</l>
            <l>He tio,</l>
            <l>He keo,</l>
            <l>He hauhunga.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n298" n="293"/>
        <div xml:id="c1-361" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGATIKAHUNGUNU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> te whakama,</l>
            <l>Kei te ahi e tahu,</l>
            <l>Ai rawa he mauranga,</l>
            <l>Ma Ngatihokopu,</l>
            <l>Puia tu mai,</l>
            <l>Ki Otonga ra ia,</l>
            <l>Kei tawhiti te Pononga,</l>
            <l>Tenei rawa to rongo,</l>
            <l>Te angi mai nei,</l>
            <l>Nga uru hautapu,</l>
            <l>O te Totara nei,</l>
            <l>Ka wehe te manako,</l>
            <l>E whae ma e,</l>
            <l>Kati koia aua rangi riri,</l>
            <l>Tukua taku tinana,</l>
            <l>Kia ako ki te mahi,</l>
            <l>Nga mahi a te pakeke,</l>
            <l>Kowai ra ka mohio,</l>
            <l>He hori na te puku,</l>
            <l>Kia eke mai to tini,</l>
            <l>Te tihi ki a Muka,</l>
            <l>E raupapa tonu nei.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-362" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WHAKATAPATAPA KUMARA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kapakapa</hi>,</l>
            <l>Kapakapa, tu taku wairua, ki te ao,</l>
            <l>Tapiri tu, he maunga,</l>
            <l>Hekeheke iho i runga o Rehia,</l>
            <l>Tuhi te uira,</l>
            <l>Raparapa te uira,</l>
            <l>Ko anahau,</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ki te hau ia,</l>
            <l>Ki te hau ia,</l>
            <l>Ka tangi to pu,</l>
            <l>Ka tangi to pu,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n299" n="294"/>
          <lg>
            <l>Ka taupu nui a Weka uea,</l>
            <l>Uea te taua iti,</l>
            <l>Uea te taua rahi,</l>
            <l>Kia tutangatanga, te ara ki Mokoia,</l>
            <l>Whakatu manunu,</l>
            <l>Whakatu manunu,</l>
            <l>Hara manunu,</l>
            <l>E whia aku mate?</l>
            <l>Kei taku tua,</l>
            <l>Kei taku aro,</l>
            <l>Pihapiha manawa o te ika kua riro,</l>
            <l>I hara te taua,</l>
            <l>Koia Ru,</l>
            <l>Koia Whe,</l>
            <l>Koia Potipoti,</l>
            <l>Koia Rakahua,</l>
            <l>Te tama i torona,</l>
            <l>Whakina e koe,</l>
            <l>Ki Waeroti,</l>
            <l>Te tau mai ai tohu-akura-tiwatiwa,</l>
            <l>Horahia ori ka mate tama ki te wai whana,</l>
            <l>Kaore hoki nga uhi nei,</l>
            <l>Nga kai nei,</l>
            <l>Nga taro nei,</l>
            <l>Ka mareretia e te tikitiki o Wahieroa,</l>
            <l>Te tapa mai e koe taku ika nei,</l>
            <l>Ko Hahaururoa,</l>
            <l>Ko tukoki hau-nui,</l>
            <l>Hauroa,</l>
            <l>Mahuta runga,</l>
            <l>Mahuta i runga,</l>
            <l>Mahuta i raro,</l>
            <l>He kapua ke hoki,</l>
            <l>To te atiru,</l>
            <l>To te atiru i tau ki whea?</l>
            <l>I tau ki Maunganui,</l>
            <l>Ki Maungaroa,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n300" n="295"/>
          <lg>
            <l>Ki Maungahauru,</l>
            <l>Taku manawa ka irihia nei,</l>
            <l>E Tupetane,</l>
            <l>Tupetane,</l>
            <l>I-o.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Tenei au e Tupetane,</l>
            <l>Ko Whiti-te-ramarama au e Tupetane,</l>
            <l>Ko Tama-te-ahu-iho,</l>
            <l>Ko Tama-te-ahu-ake,</l>
            <l>Ko Whitirau-te-toki,</l>
            <l>Ko Tama-i-ahua-retireti,</l>
            <l>Ko Tama-i-ahua-rorowai,</l>
            <l>Taku paenga ruwai e Apo e,</l>
            <l>E Apo e,</l>
            <l>I-o.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Kapua hekeheke iho i runga o Rehia,</l>
            <l>Tuhi te uira,</l>
            <l>Rapa te uira,</l>
            <l>Ko anahau,</l>
            <l>Ki tahau ia,</l>
            <l>Tenei koa te mokopuwananga, te tu mai nei,</l>
            <l>Koia kia toia,</l>
            <l>Kia tokona, ki te kauwhau ariki,</l>
            <l>Rongo putuputu,</l>
            <l>Rongo te mangia,</l>
            <l>Rongo te rakau ohi,</l>
            <l>Ko tana kuru motu,</l>
            <l>E puhi e kei tai,</l>
            <l>Kei te whakarua koia,</l>
            <l>Hutia, hutia,</l>
            <l>Hutia te kura i o taringa,</l>
            <l>Taku rei, taku rei,</l>
            <l>Taku rei ka whati,</l>
            <l>He toroa, he toroa, he ta,</l>
            <l>I-o.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n301" n="296"/>
        <div xml:id="c1-363" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA WEHE WAHINE I TE TANE, TE TANE I TE WAHINE.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> unuhanga a Nuku,</l>
            <l>He unuhanga a Rangi,</l>
            <l>He maunutanga,</l>
            <l>He mareretanga,</l>
            <l>No tenei ariki,</l>
            <l>No tenei tauira,</l>
            <l>Tena,</l>
            <l>Tena te pou ka tu, te pou ka tu,</l>
            <l>Ko te pou o te wehe,</l>
            <l>Ko Rangi ka wewete,</l>
            <l>Ka wetewete ki runga nei e, wetea,</l>
            <l>Wetea ai,</l>
            <l>Wetea mai to korua moenga,</l>
            <l>I pipiri ai korua,</l>
            <l>I momoe ai korua,</l>
            <l>Wetea ai,</l>
            <l>Ko Rangi ka wehe,</l>
            <l>Ko Papa ka wehe,</l>
            <l>Ka wehe i tenei ahiahi,</l>
            <l>Ka wehe i tenei marua po,</l>
            <l>Anga atu ana,</l>
            <l>Ki te taiki,</l>
            <l>Ki te tai a po,</l>
            <l>Ki te tai tangi atu ra,</l>
            <l>Anga ake nei au,</l>
            <l>Ki te wao nui a Tane,</l>
            <l>Koe kei mihi,</l>
            <l>Koe kei tangi,</l>
            <l>Wetea te tau o kahu,</l>
            <l>Tara te tau o korua pueru,</l>
            <l>E awhi ki te rimu,</l>
            <l>E awhi ki te totara,</l>
            <l>E awhi ki raka tuwhenua,</l>
            <l>Tena pou ka tu,</l>
            <l>Ko te pou o te wehe,</l>
            <l>Ko te pou o Rangi e tu nei,</l>
            <l>Whakamurahia koe.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n302" n="297"/>
        <div xml:id="c1-364" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE HAKA, NA HOKI.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Te</hi> whakama i a au e,</l>
            <l>Me he iwi ora te kai kino nei te mamae,</l>
            <l>Ki te rongo kino e hau mai nei,</l>
            <l>I tuakaihau te korero,</l>
            <l>E te patata mai,</l>
            <l>Ka hei koia taku ngakau,</l>
            <l>I ngaki mowhiti ai,</l>
            <l>Ki taku whakaaro,</l>
            <l>Ko te pou huinga mataho nui o te whenua,</l>
            <l>Ki te karanga i nga iwi,</l>
            <l>Ki te ahu taua teretere kei Horotiu,</l>
            <l>Kia kakahu i te kahu whakairo,</l>
            <l>He neketaha,</l>
            <l>Ki te pakipaki he korohunga,</l>
            <l>Ki te nohoanga o te Toiha,</l>
            <l>Nukunuku Toheroa ki tahaki,</l>
            <l>Te nohoanga o tumu, te nohoanga o he,</l>
            <l>Te nohoanga o te Whirowhiro,</l>
            <l>Ka tau ano rapea e tama,</l>
            <l>Ka waiho te haere,</l>
            <l>Hei haere.</l>
            <l>Pae mai te taonga ki te whare,</l>
            <l>Hokia te tuarua,</l>
            <l>He ara kai hokohoko,</l>
            <l>Kihai koe i whakaaro,</l>
            <l>Ki a Waitaoro,</l>
            <l>I nohoia na te puaha Okoro,</l>
            <l>Kihai taka mai he taonga,</l>
            <l>Maui hangahangarau,</l>
            <l>I hia ai Haha-te-whenua,</l>
            <l>Ka eke Hawaikiroa ki uta,</l>
            <l>Hika-te-pipiro,</l>
            <l>I takina mai ai Ruaea ki uta nei,</l>
            <l>Hei kati mo te tangata,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n303" n="298"/>
          <lg>
            <l>He manga te ika i houa ai,</l>
            <l>Te takere o Tainui,</l>
            <l>E hara rapea e tama i konei,</l>
            <l>No rawahi mai ano,</l>
            <l>No nga mangainga i a Tamatekapua,</l>
            <l>Whiro te tupua,</l>
            <l>He tupua Ngapuhi,</l>
            <l>He tupua Hauraki,</l>
            <l>He tupua Rotorua,</l>
            <l>He tupua ’Kahungunu,</l>
            <l>He tupua Waikato,</l>
            <l>He tupua Taranaki,</l>
            <l>Kaore e tama hei iwi i ngaro te tupua,</l>
            <l>Purua i tore o Pihanga,</l>
            <l>Tuwhera te Whanganuiatara,</l>
            <l>Te rongo te whauwhia,</l>
            <l>Kia mau,</l>
            <l>Ki te rourou iti a Haere,</l>
            <l>Kakariki i tunua,</l>
            <l>Kakariki i otaina,</l>
            <l>E tama e,</l>
            <l>Kei te huna koe i to atua,</l>
            <l>I a Tuwhakaparuate,</l>
            <l>Te whakina ai, kia kite mata o tangata,</l>
            <l>Kei hau kau o rongo tupua,</l>
            <l>Ki taha patu o te rangi,</l>
            <l>’Ku hono nei ka riariaki,</l>
            <l>’Ku hono nei ka hapahapai,</l>
            <l>’Ku hono nei ka ranga taua,</l>
            <l>He taua,</l>
            <l>Kia pikihaha,</l>
            <l>E Hine-te-iwaiwa, ki te mangai o te whare,</l>
            <l>I a Tonga, ko Papatuanuku,</l>
            <l>Ko te Taiariki,</l>
            <l>Ko Uekoko te ara i a Henga ko Te Tatauotepo,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n304" n="299"/>
          <lg>
            <l>Ko te hiwi ra o aku tupuna,</l>
            <l>Nana i whakahua te makutu,</l>
            <l>E toai nei i te ngutu o te tangata,</l>
            <l>E hara koe i te uri o Korokino,</l>
            <l>E taroi ra i tawhiti ki a Hori,</l>
            <l>Ki te pu ra o te atua,</l>
            <l>Ki te pakeha he kaipuke,</l>
            <l>Nana i whakahua te pu ki uta nei,</l>
            <l>Ki te tuatangata ki a Mariaikena,</l>
            <l>He taonga noa,</l>
            <l>I te weruweru pokaia ki te ringa,</l>
            <l>Ka paraharaha te one i Kukuriki,</l>
            <l>I te whainga i te matau hapuku,</l>
            <l>Ki te kahu atua kahu whero,</l>
            <l>Ki te pu ra i a Te Uira,</l>
            <l>E kawea ana e te ngakau,</l>
            <l>Ki te uri ra o Komako,</l>
            <l>Ki te huanga kerekere ko Kaihau,</l>
            <l>I tuhia mai ki te nui maka rapa,</l>
            <l>A te kanohi, ka whekite, ka whekaro,</l>
            <l>O ringaringa e Te Wehi ki te kai kapo,</l>
            <l>Mai te kutikuti, naihi kopikopi,</l>
            <l>Ripa mai o te puke o Matakitaki,</l>
            <l>Ki Hauraki;</l>
            <l>Ko te kai whakahoki o Pahungatoroa,</l>
            <l>Ki te tonga;</l>
            <l>Ka hoki te rongo toa o Kukutai.</l>
            <l>Ka haere te uri o kai-whiro-whenako ki nga whenua,</l>
            <l>A hei hakatea noa ai ara,</l>
            <l>Ma Ngati-te-Ata ki te menenga ope ki Puketutu,</l>
            <l>Kia whakarongo mai e Ngai Pukenga,</l>
            <l>Ko Ngati Paoa he hikihiki hoenga taua ki Ngapuhi,</l>
            <l>Ma Tangiteruru ma Te Rauroha,</l>
            <l>Ka tukutuku ki te ia ki Ohi,</l>
            <l>Hei a Hongihika,</l>
            <l>Kia whakapongatia, mai he tupua.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n305" n="300"/>
        <div xml:id="c1-365" type="section" xml:lang="mi">
          <head>KO TE WAIATA A RANGITOPEORA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Kaore</hi> hoki koia te mamae,</l>
            <l>Te au noa taku moe ki te whare,</l>
            <l>Tuia ana te hau taua,</l>
            <l>I a Te Kahawai whakaoho rawa,</l>
            <l>Kia kaha e te iwi kaha kore, te hapai o te patu,</l>
            <l>Kia riro mai taku kai ko Titoko,</l>
            <l>Ka ueue i aku niho,</l>
            <l>Puhikahu, ko Uehoka,</l>
            <l>I ka kohekohe taku korokoro,</l>
            <l>Roro hunanga no Poutukeka,</l>
            <l>A horo matatia e au,</l>
            <l>Te roro piro o Taratikitiki,</l>
            <l>Whakakiki ake taku poho,</l>
            <l>Ko Taiawa, me ko Tutonga,</l>
            <l>Waiho mai ra aku huruhuru,</l>
            <l>Te puahau o Te Tihirahi,</l>
            <l>’A kai atu ko Kuku, ko Ngahu,</l>
            <l>Ko to tupuna i tupu ai o mahara tohe riri,</l>
            <l>E tapu ra te upoko o Te Ruakeripo,</l>
            <l>Te homai he, kotutu wai kaeo,</l>
            <l>Ki te Kawau.</l>
            <l>Ka tukutuku i te ia,</l>
            <l>Ki Tarahanga ki te kai angaanga i Ngati Pou,</l>
            <l>Ka hirere taku toto,</l>
            <l>Ki runga ki to tumuaki koroheke,</l>
            <l>Te Rangimoewaka tohe riri.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n306" n="301"/>
        <div xml:id="c1-366" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE TANGI, NA TAWAPUTA, MO ONA TAMARIKI I MATE I TE
              PA HORO I TE WHETU-MATA-RAU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">He</hi> umu kai tini,</l>
            <l>He umu kai wareware;</l>
            <l>E hua i a koe,</l>
            <l>He uri no te mahara;</l>
            <l>Taia ki ’Whiti,</l>
            <l>Taia ki Tonga,</l>
            <l>E tohu ana hoki,</l>
            <l>Te kura taininihi,</l>
            <l>Te kura tairoroa;</l>
            <l>Na Rangitarewa,</l>
            <l>Nau i horahora,</l>
            <l>Ka mahora ki te whanga,</l>
            <l>Taku matau koti,</l>
            <l>Taku pa’ kahawai,</l>
            <l>Motuhia mai ra,</l>
            <l>Ki te matau rakau;</l>
            <l>Ka mau kei te taringa,</l>
            <l>Kei toke, o Kahuroa,</l>
            <l>Hiwia mai ra te ika,</l>
            <l>Takina mai ra te ika,</l>
            <l>Ki te puna whaiti,</l>
            <l>Ki te puna rekareka;</l>
            <l>Ka hara mai Tuturi,</l>
            <l>Ka hara mai Pepeke;</l>
            <l>Pokaia te Manawa,</l>
            <l>Ki te umu whakahere,</l>
            <l>Ki te umu Orohea;</l>
            <l>Homai, me pure,</l>
            <l>Me pure, me tao,</l>
            <l>Me tao rawa, ki te</l>
            <l>Umu, o te waka</l>
            <l>E taua, koe ra, i.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n307" n="302"/>
        <div xml:id="c1-367" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA NA KARAWAITERANGI.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">hoka</hi> o rongo, e hau i te rangi;</l>
            <l>Homai, kia pahua,</l>
            <l>Ki te ngutu mau ai;</l>
            <l>He mea tangata hoki;</l>
            <l>Kei riri e Whenu,</l>
            <l>He aha i riri ai,</l>
            <l>Ki te makau tangata?</l>
            <l>Naku ano ra taku whakaironga.</l>
          </lg>
          <lg>
            <l>Ko te aha, e Kore,</l>
            <l>O koha ki a au?</l>
            <l>Ka eke ’no au,</l>
            <l>Te puke ki Ohuka?</l>
            <l>E Ngata ma e, tukua kia haere,</l>
            <l>Ka pa ianei, kei te ohi ano,</l>
            <l>E tau te kakare, te tau o te manawa,</l>
            <l>Nau te ki nei,</l>
            <l>Me tara tahi au,</l>
            <l>E hara te hourua,</l>
            <l>Kei eke i te papa,</l>
            <l>O Taumatawharangi,</l>
            <l>He koputunga ngaru,</l>
            <l>Pae ana ki te one,</l>
            <l>Tenei kei au.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-368" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA, NA NGAI TAHU.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Tenei</hi> pori ki Onawe,</l>
            <l>Whakariri ngakau,</l>
            <l>Titiro mai o mata ki, a au,</l>
            <l>E noho taurere nei,</l>
            <l>Huna rawa te konohi,</l>
            <l>Kei Pihautangohia,</l>
            <l>Ka mate au ki taku tangata, a-a.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n308" n="303"/>
        <div xml:id="c1-369" type="section">
          <head>HE HAKA TAUA.<note xml:id="fn1-303" n="*"><p rend="indent">The words printed in italics are sung as a chorus.</p></note></head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">te</hi> iwi,</l>
            <l>E te iwi e,</l>
            <l><hi rend="i">Tangihia</hi>,</l>
            <l>E te waka,</l>
            <l>E te waka e,</l>
            <l><hi rend="i">Tangihia</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Me tangi me aha</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te atua horehore</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te ngaro ko te mea</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Kopanipani ra rawa</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Te moenga o moe parukuri</hi>,</l>
            <l><hi rend="i">Tahuri tata iho ano</hi>.</l>
            <l>E kore au nei e tangi,</l>
            <l>Me titiro mata tahi e au,</l>
            <l>Me pukana tonu ki runga te rangi, a.</l>
          </lg>
        </div>
        <div xml:id="c1-370" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE WAIATA.</head>
          <lg>
            <l>E <hi rend="sc">whiti</hi> e te ra,</l>
            <l>Werowero ki te tara whare,</l>
            <l>Kati e koro ma,</l>
            <l>Hoki ake ki te koi ora,</l>
            <l>Tenei te kawa ora ka totoro kei a hau,</l>
            <l>I ngahoro iho ai te kutikuti o taku kiri,</l>
            <l>Ka tuia au nei ki te pari ki kowhai,</l>
            <l>Te wahi o te tarewa,</l>
            <l>Ka ruku ki te wai,</l>
            <l>Ka ea ake ko Whareoneone,</l>
            <l>I whaki nui ai,</l>
            <l>Tatangopuku, ki ta Tangaroa.</l>
          </lg>
        </div>
        <pb xml:id="n309" n="304"/>
        <div xml:id="c1-371" type="section">
          <head>HE KARAKIA, KO HIRAMAI TE INGOA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Hira</hi> mai ai, te whekite o te rangi,</l>
            <l>Hira mai ai, te ngawha o te rangi,</l>
            <l>Pera hoki ra, te kapua nui;</l>
            <l>Te kapua roa,</l>
            <l>Te kapua riakina,</l>
            <l>Ko Hau,</l>
            <l>Ko Tiki-tawhito-ariki,</l>
            <l>Ko Te Kuku,</l>
            <l>Ko Te Wawai,</l>
            <l>Ko Te Kawitiwiti,</l>
            <l>Ko Te Katoatoa,</l>
            <l>Ko Tawhito-uru-ngangana,</l>
            <l>Ki Hiwa,</l>
            <l>Hiwanui,</l>
            <l>Hiwaroa,</l>
            <l>Hiwapukenga,</l>
            <l>Hiwawananga,</l>
            <l>Takataka, te kahuki o te rangi,</l>
            <l>Koia a Pou,</l>
            <l>To putanga,</l>
            <l>Ki te whai ao,</l>
            <l>Ki te ao marama,</l>
            <l>Patua i te kawa,</l>
            <l>Patua ki runga,</l>
            <l>Patua ki a Papa,</l>
            <l>Te rangi e,</l>
            <l>Te tau ria e,</l>
            <l>Tena te kawa ka whai,</l>
            <l>Te kawa o Hiramai.</l>
            <l>Ki Whangamata, te rakau,</l>
            <l>Ki Puhangamata, te rakau,</l>
            <l>Marere te tatahe o taku waha,</l>
            <l>Ki runga ki a koe,</l>
            <l>E tapu ranei koe,</l>
            <l>E tapu ranei koe,</l>
            <l>Maku e kai to upoko.</l>
          </lg>
          <p rend="indent"><hi rend="sup">*</hi> This is one of the Karakias alluded to in the lament for Te Heuheu at page <ref target="#n35">28</ref>, as one of
              the powerful incantations which would have saved himself and his people from destruction
              if he had repeated it at the time when the mud volcano burst out, the eruption from which
              overwhelmed himself and about forty of his tribe. It was given to me at Taupo by the
              present Te Heuheu.</p>
        </div>
        <pb xml:id="n310" n="305"/>
        <div xml:id="c1-372" type="section" xml:lang="mi">
          <head>HE KARAKIA, KO TE PAPAI O TE KOTORE O RONGOMAIHUIA, TE INGOA.</head>
          <lg>
            <l><hi rend="sc">Taku</hi> waha i titia,</l>
            <l>Taku waha i titia,</l>
            <l>Taku waha i tauaraia,</l>
            <l>Nau atu ki te whetu,</l>
            <l>Kumutia,</l>
            <l>Nau atu ki te marama,</l>
            <l>Kumutia,</l>
            <l>Nau atu ki tore maru wahine,</l>
            <l>Kati na tau ika,</l>
            <l>’Papatuanuku,</l>
            <l>E Kaihika,</l>
            <l>E Kaiure,</l>
            <l>Ki te matapapari,</l>
            <l>Na Ruatupua,</l>
            <l>Na Ruatawhito,</l>
            <l>Kati mou, te waha o te tupua,</l>
            <l>He titi,</l>
            <l>He puru,</l>
            <l>He toko,</l>
            <l>He hangi,</l>
            <l>Na karotepo,</l>
            <l>’Karo-te-ao,</l>
            <l>Tutapaninihi,</l>
            <l>Tutapariria,</l>
            <l>Tutapakokota,</l>
            <l>Kokota ki a Hine,</l>
            <l>Hinenui,</l>
            <l>Hineroa,</l>
            <l>Hine-te-weriweri,</l>
            <l>Tu-mumui te ngaro,</l>
            <l>Totoro te iro,</l>
            <l>Tena te omaki, ka noho ki to riu,</l>
          </lg>
          <pb xml:id="n311" n="306"/>
          <lg>
            <l>Ka noho ki to mahamaha, te omaki,</l>
            <l>Hotupu te toroa, marongo,</l>
            <l>Tina i roto,</l>
            <l>Heuea te ihi,</l>
            <l>Heuea te maru tupua nuku,</l>
            <l>Tupua rangi,</l>
            <l>Ki kona koe monokia atu ai,</l>
            <l>Ki te pouriuri,</l>
            <l>Ki te potangotango,</l>
            <l>Ki te po i a Hineruakimate,</l>
            <l>Te ora mai hoki, taku rakau nei,</l>
            <l>Titohia nuku,</l>
            <l>Titohia rangi,</l>
            <l>Tatau te po,</l>
            <l>Tatau te rongomaiwhitu,</l>
            <l>Taku rakau nei, maroro-ki-te-rangi,</l>
            <l>Ko koe kei taua raia, tini o te po,</l>
            <l>Tu-maroro-maiwhiti kei raro,</l>
            <l>Kei raro