O Samoa Anamua

Front Cover

Back Cover

O SAMOA ANAMUA tusia e Siaosi Tana ll.d. Lomia i le tausaga 1884 Faaliliuina e Semisi Ma‘ia‘i

Drawings made in the Canterbury Museum by Conrad Frieboe

Faatutu ma teuteua mo le Aufaitau e Fanaafi Ma‘ia‘i, Ph.D.

<figure xml:id="TanSamo-001"><graphic url="TanSamo-001.jpg" mimeType="image/jpeg" xml:id="TanSamo-001-g"/></figure>ISLANDS EDUCATION DIVISION OF THE DEPARTMENT OF EDUCATION, WELLINGTON, FOR THE DEPARTMENT OF EXTERNAL AFFAIRS,WELLINGTON, NEW ZEALAND.1962 PRINTED BY WHITCOMBE & TOMBS LIMITED

ANOTUSI

Itulau Upumua F. R. J. Davies, M.A., Dip.Ed. 4 Faasilasilaga Siaosi Tana, LL.D. 5 Upu Fou 6 Upu tomua E. B. Tylor, F.R.S. 7–9 Mataupu 1 Tulaga o Motu i le Faafanua … Ulua‘i Asiasiga i le Atunuu … Foafoaga o le Atunuu e tusa ma Uputu‘u 10 Mataupu 2 O le Mafuaaga o le Igoa 18 Mataupu 3 O se Malo Lumana‘i … Le Lotu 22 Mataupu 4 O Atua Sili … Atuatau ma Atua O Nuu 27 Mataupu 5 O Atua iti po o Atua Nofofale 57 Mataupu 6 O Tagata … Tamavalevale ma le Tupulaga malaulau 64 Mataupu 7 O le Tagata matua ma tausaga lupelupe 71 Mataupu 8 Mea Taumafa … Gasesega … Mea Faasuavai e Inumia … Aano o Manu Ma Fua o Laau 86 Mataupu 9 O Laei 97 Mataupu 10 Faafiafiaga 102 Mataupu 11 Maliliuga … Soifua Faafualoa … Faagasegase 110 Mataupu 12 O Maliu Ma Falelauasiga 116 Mataupu 13 O Fale ma Alalafaga 121 Mataupu 14 O Paopao ma le Faaagatai 128 Mataupu 15 O Galuega Tau Lima 131 Mataupu 16 O le Pule Ma Tulafono 134 Mataupu 17 O Taua 146 Mataupu 18 O le Lagi ma mea o i le Lagi 152 Mataupu 19 O le Pogai o le Afi Ma isi Lava Tala 159 Mataupu 20 O Igoa o Motu … Faamatalaga o Folauga 171 Mataupu 21 Vaevaega Faalemalo ma Nu‘u Taua i Upolu 179 Mataupu 22 Pulegamalo ma isi Nuu Taua i Savaii 195

UPUMUA (1)

Ua faaali mai i le tusi nei ia se upu e tusa ma aga faapea ma tu o le soifuaga i Samoa i aso e tele ua mavae. Ua faafo‘isia mai ia i tatou i tupulaga nei ia le ‘alu o le faa-Samoa i aso la ona o le matafulu tusitusi a se tasi o matai-a‘oa‘o, o le na na mata‘ia lea vaega o le tuputupu mai o le tunuu i aso na i ai o ia i Samoa. O le alii misionare lava lea o Dr Siaosi Tana; sa faafesaga‘i o ia ma nei mea i Samoa i ona po na felata‘i ma le faai‘ui‘uga o le senetenari na se‘i mavae.

E toatele ia tagata Samoa sa fia iloa, ma e, o lo o faapena lava i ona po nei, pe sa faapei aso anamua i Samoa, a o soifua mai o latou tuaā. E le taumate ua fai le tusi nei ma se tasi o molimau le laumaua, ma e ua tatou tilotilo ai faatasi i le tioata e tasi e pei ona iloa e se tasi o e na ulu mai i matafaga ese.

Ua taua atili lea tusi ona o le apeape o ni faamatalaga ua saunia e pei o ia.

Atonu o le a le afaina naua pe a le auvaa taofi o le au faitau ma le molimau. O le mataupu e afaina tele o le faamaumauga ma le faamaoni o mea taua sa faapea ona aliali mai i se tasi o matai-a‘oa‘o lauiloa mai vasā.

E fai ma tali mo le toatele o le atunu‘u o lo ua naunau e saili ma tu‘ufesili pea mo se upu e faatatau i Samoa i aso la, o lea ua taumafai ai e faaliliu le tala nei mai le gagana na ulua‘i tusia ai e Misi Siaosi Tana. Ona o lea ua tatou mau tala ai.

F. R. J. Davies, M.A., Dip.Ed.Alii Pule Aoga o Atumotu.

FAASILASILAGA

I se tusi e taua O LE SEFULU MA LE IVA TAUSAGA I LE ATU POLENISIA na lomia i le luasefulu tausaga talu ai le amataga o le lotu Kerisiano i Samoa i le tausaga e 1830, sa ou ta‘ua ma faamatala ai le uiga moni o le galuega faamisionare atoa ma fua o lea lava galuega i tausaga na sosoo ai.

A e o le a ou toe tepa i tua i isi tausaga i le tusi nei, ma faaali atu i‘uga o ni suesuega faaaekeolosi (1) na amata pe tusa o le fasefulu tausaga talu ai. Ua tatou masani ma faalogo so‘o i le manatu e faapea—e sili ona manaomia le mea moni mao‘io‘i i lo talafatu. O lenei la ua ou tausisi na o mea moni a e o le a taatia ia ni o latou faamatalaga i matai o ia mataupu latou te faatutu ma faafetaui i ni faamatalaga e aupito auvaa.

O le a se fua o lenei galuega e mata o le a fai ma laasaga i luma o le mataupu o le etonolosi (2) fefaatusa-tusaa‘i, pe o le fesoasoani fo‘i e faamataa ma faamanino ni mataupu o lo o faafitauli i suesuega a e e su‘ea le taualumaga o itu eseese i le tino o se meaola, o e tusia talafaa-solopito, ma e suesue i mataupu tau tapuaiga, o le a tuu lea i manatu o le au faitautusi e latou te iloiloa.

Ou te manatu foi o le tusi nei o le a una‘iina ai nisi e aumai ni faaopoopoga e sili atu ona lelei i le faaatoaga o le tala. E lautele le fanua e le‘i vailia ma ou te talitonu o le tele o sailiiliga i nei toegapi‘ipapa o le fanau a tagata—atoa ma le ta‘iga mai i le malamalama o o latou manatu, o le faigofie fo‘i lea ona iloa ma le mautinoa le uiga faatasi o itu aiga eseese o le Atu Polenisia ma isi tagata o le lalolagi.

Siaosi Tana LL.D. Fepuari 1884.

(1)

O suesuega ia ua faia i papamua o se vaega o le lalolagi ona o le fia maua o le talafaasolopito o ni tagata po o se atunuu. E maua mai i le tuu faatasiga o upu e lua—o le ‘leva’ po o le ‘tuai’, ma lona lua—‘suesuega tau papa i le manava o le lalolagi’.

(2)

O i latou ia latou te tusitusia ma iloiloa foliga ma uiga o augatagata eseese faatatau i o latou tupuga, gagana ma a latou tu atoa ma lo latou va fealoai ma isi tagata.

O UPUTOMUA

E tusa ma le tilofiaga faasuesuega tau-tagata e taua le soifuaga faa-Polenisia i le vaiolaga ua faaigoaina o le periota lafita‘i, a o lei tia ese tagata o le atunuu ma aga faapaupau ia na faalaua‘itelea i le lalolagi ma faamalamalama i le tusi, O MALAGA A LE ALII TAUTAI O KUKA.

Na papa‘i mai papalagi i le atunuu ma na afua mai ai foi iina ona fatitua le nuu, ua lise lava. Sa le‘i tu malesi atu ia le saofaiga faa-Polesnisia i le pesi tele mai o suiga fou na o mai ma atua folau ma o latou vaa na feosofi mai le vanimonimo ma ua papa ai le lagi. Ua maumau tatalo a matai o aiga i o latou atuataufale pe a mu afi i le magalafu, a o le‘i alo atu i a latou talisuaga o le afiafi:

Ave ese ma i matou atua folau ina nei o mai ma faatupu faamai ma le oti!

Aua ua fatitua le pulega lupelupe, i mea lelei ma mea leaga foi, seia oo mai i ona po nei ua oofu tagata o motu i le Sami i Saute, i ie taugofie ma le taatele mai Manisesa faapea ma Palatifoti.

Ua latou taliaina le malamalama faa-Europa mai le pulelaa, faleaoga, mai i nusipepa. Ua aoaoina i latou e tusa ma le amiotonu a alii sisina ma e, paga foi! ua aupito sili lava ona pisipisia ma ululemai i amioleaga a alii papa‘e.

O lea ua manino le aoga o le tusi nei, aua ua na faatino mai le olaga faa-Polenisia sa i ai a o toetoe lava tumau pea i ona tuuga tuai. E ui lava ina sa tau ane malaga a alii papa‘e i le Motu o Tautai i le Senetenari talu ai ma sa pa‘ia e le mau folauga iloga lava, a e le‘i tele ni mea na iloa e uiga i tagata na aina le atunuu. Na pogai mai i lenei ona fai le faamatalaga a tagata Holani o le malaga suesue a Rokeuaine, e faapea o la‘ei o tagata Samoa o se ituaiga ie silika uli ua lalagaina aua latou te le‘i iloa o tatau ia a tane o le atunuu.

O le tausaga e 1840 na amata ai le soifuaga faaatumotu o le alii o Siaosi Tana, i lalo o le Ekalesia Lonetona Misionare Sosaiete, ina ua tusa e sefulu tausaga talu ona faatuina i Samoa ia le galuega a lea Ekalesia. O ana ulua‘i tusitusiga e le‘i faamoemoeina e faalauaitelea, na vaevaea i ni mataupu ma ua avea ma le tusi ua taua O LE SEFULUIVA TAUSAGA I LE ATU POLENISIA, na lomia i le tausaga e 1861.

Na amata mai ai i lena tausaga ona avea lea tusi ma fua e su‘e i ai tala faatatau i mea tau atumotu; peitai ua le toe maua ni lomiga o lea tusi i ona po nei. Ia o lenei ua uia e le alii e ana le tusi nei se ala utagia lelei; o le tuu eseesea lea o le uluai tusi i vaega e lua—o le tala o lona soifuaga i Samoa: o le faamatalaga o lana galuega faamisionare i ina. Ua faaopoopo i ia ulutala nisi i‘uga o ana suesuega, mataupu e le‘i aofia i le ulua‘i tusi ona o lona manatu atonu e le gafatia ia e le aufaitautusi, o ia ona po. O le itu i suesuega faasaienitisi e leai se tasi e ono muimui aua e auiliili sailiiliga a le alii; a e o le mea ua tagisia i nei aso o se faamauga mae‘ae‘a lea o tala i ifoga tupua faapea tala faafagogo e mata o le a gafoaina le ata ma faaoo se malamalama i aga atunuu tetele, faapea foi ma le aotelega o le talafaasolopito o mafaufauga o tagataola uma.

Ua tatou maua mai i lenei tusi ni manatu e sili ona taua i le talafaasolopito o aganuu ma talitonuga. O le fatituaga iloga mai le agaaga e mau i le tino-ola e tasi e oo i le atua e pulea ola o se ituaiga e tasi, ua faamalamalama leleia lea i le atua e taua o Togo, le atua e faapea e ulu i le lulu. A tau mai tagata i se lulu mate ona fetagisi lea ma faaali lo latou faanoanoa—o le fetu‘i lea o latou muaulu i maa e tusa ma a latou tu. Peitai e le oti le atua o Togo a e ua faa‘iaveloa ona ulu i lulu o lo o ola pea.

A fia maua fo‘i se faaaoaoga o toega o tu anamua i sauniga o aso nei ia e le sili lava se isi faaaoaoga i lo aganuu a Samoa, aua e ui lava ina e le o toe ai tagata le atunuu i aso nei a e o lo o tautu pea i uputuu a o latou tama i ona po a o taufea‘ai i latou.

O lo o faamatala e le tusitala ia tu sa faanofo filemu ai ni ituau o va tau. Fai mai e avatu e le itu vaivai ia fafie ma maa mo se umu faapea ma ofe (o fasi ofe sa fai ma naifi—/polo/) ma faapea atu i le ituau manumalo: “O matou o a outou puaa, pule outou pe faavela: o polo foi nei e tapena ai matou.”

O nisi taua e oo lava ina latou amo atu le tagata na mafua ai le sala ma ua afifi i lauvao e pei lava o se puaa, ma faataatia i luga o se umu ma e faatoa taofia lenei faiga mataga ma le faatoilalo tagata, i le taimi mulimuli, aua e le‘i afia le umu.

E oo foi i le tafā o pulega ma faigamalo, ai lava o le a tatou maua se aoaoga mai tagata Samoa. O lo o taumatemate pea e fatu tala i o tatou atunuu e uiga i le masani lea o le tuutelea o mea po o le pule faatasi o tagata i oloa ma mea ai; a e peitai o tagata Samoa e pei lava foi o isi atunuu ma lanu ua felataa‘i a latou tu, ua se tala i au ona soifua i ia lava faiga.

Ai lava sa ia i latou, ma atonu o lo o fai pea e nisi lenei lava tu o le tuutele o a latou mea. O iinei e saoloto tagata uma e no se vaa, po o faatufugaga po o laei; ua i le faitalia foi a le tagata lava ia pe o le a le umi e mau ai ma so o se tasi o ona aiga. E ofo tele tagata Samoa pe a faalogo e faapea e fia aai tagata matitiva ma e leai ni mea e mau ai i nuu o tagata sisina.

Ua tuusaunoa tagata Samoa mai lenei luma po o se faanoanoaga, peitai ua inuvaisala i latou ona o lea mea i la latou fesaga‘iga faasosaiete: ua le seleselea e le tagata galue fua o lana faatoaga, ua vaosia ai foi ma le gasolo-iluma aua ua ui atu uma ia le taui o faaeleelega ma le afu o le taulealea manafa i le fafa o le tuutelega o mea a le faigaluega ma e paiee ma tafafaovale. E. B. Tylor, F.R.S.

MATAUPU 1 Tulaga o Motu i le Faafanua … Ulua‘i Asiasiga i le Atunuu ma le Foafoaga o le Atunuu e Tusa ma Uputu‘u

O SAMOA, o le igoa lea ua iloa ai le atu motu e i Polenisia tuloto, ma ua loa ona iloa i le igoa o “MOTU O TAUTAI”. O ia motu na foaina mai maugamu po o volekano. E taatitia nei motu e tusa ma le lua afe maila mai Sini, ma ua faatulagaina i faafanua e faapea ua i le va o paralela o le sefulutolu ma le sefululima tikeri o latitu i saute o le ekueta, i le, ma le selau onosefulu valu ma le selau fitu sefulutolu tikeri o logitu i sisifo o Kerenise. Ua tausili ia mauga o Savaii; o se tasi o ia mauga ua pa‘ia le fa afe ma le iva futu ma e mafai ona iloa pe tusa o le lima sefulu maila mai tai. A o faasolo mai i uta o le a iloagofie e se tagata faimalaga ma le fou mai, ia se motu manaia. E selau lima sefulu maila le fua o lona faataamilosaga, ma ua ufitia e le vaomatua e amata mai le seeti seia oo i tuasivi mauga. Ua ea a‘e ia mauga o Upolu ma Tutuila, ua oo i le luaafe ma toluafe futu le maualuga ma le sami. Ua latou faaopoopo i le maimoa ia lea lava matagofie e tasi; o le tutupu talaulau o meatoto ma la‘au faapea ma le eleele lafulemu. O motu taua nei o le atunuu; e taatitia faasolo mai sasa‘e i sisifo. E selau tolu sefulu maila le faataamilosaga o le motu o Upolu, ua i le totonugalemu o ia, ma ua ta‘itupito ai ia Savaii pe sefulu maila i lona itu i sisifo, ma Tuutila e tusa o le fasefulu maila i lona itu i sasa‘e. O Tutuila o se motu itiiti lea pe tusa o le valusefulu mail lona faataamilosaga. Ua i ai nisi motu e laiti atu i lo Tutuila ua aina faapea ma isi ua le nonofo ai ni tagata, a e ua ma‘eu le matagofie.

Ua toetoe lava i le si‘omia Upolu e a‘autu; ua tutupu ma faasolo i luga ia nei aupā-samilofitiaina ua pa‘ia ai le fogatai; o le ala lea, ua mafua ai ona faatupuina o aloalo malu ua matua aoga tele i faigafaiva. Fai foi o lena, a ua faafaigofieina ai foi ia femalaga‘iga faasolo i le talafatai mai lea nuu i lea nuu. E amata mai i le tolu sefulu futu e oo i le tolu po o le fa maila le mamao o le a‘au ma le matafaga. E papa‘u le aloalo i nisi nuu ma ua le mafai ona uia e paopao po o vaa se‘i vagana ua sua le tai; a o nisi nuu a e maise lava ia alalafaga ua i ai ia ava lelei, e loloto lava o latou aloalo po ua tali maua le sefulu i le luafulu gafa le loloto, ma e avea ma fagalelei mo vaa. E le tele ni vaitafe pe tetele foi peitai e le oge vaimagalo; e puna mai vaimagalo mai eleele i uta e faapena foi i le faasolosolo i le talafatai.

O le fuavaa Holani sa ta‘ita‘ia e Rokeuaine i le tausaga e 1722 ai lava o lea na mua‘i iloa ia nei motu. O lea fuavaa e faapea e tolu ni folau sa i ai. Ona mulimuli mai ai lea o alii tautai Farane, o alii ia o Poukenivili i le tausaga 1768 ma La Peruse i le 1787. O Poukenivili na na mataua le fegasoloai o tagata o le atunuu i o latou paopao ma le agavaa i faiva o tautai ona ia faaigoa lea o le atunuu o Motu o Tautai. Na maua e Kapeteni Kuka se tala e uiga i ia motu i le tausaga e 1773 ma sa ia faamaumauina nisi tala mai tagata Toga. O le tausaga e 1791 na asia ai Samoa e le vaa H.B.M. Pandora. Peitai e le tele ni tala na maua e uiga i nei motu seia oo i le tausaga e 1830. O le tausaga lea na amata ai galuega faalelotu iina e sui o le faalapotopotoga e taua o le Sosaiete a Misionare o Lonetona. (L.M.S.)

O tagata na mua‘i aina le atunuu, e tusa lo latou faitauga ma le 35,000; e mafuli lo latou lanu i le lanu ‘apamemea vaivai e mataugofie ai ia Polenisia tuloto ma Polenisia i sasa‘e:

E seasea ona iloa ai ia sina foligaitiiti o tagata o Melenisia i Sisifo e pei o le laulu migimigi fefete lea e faa- vasegainafaavasegaina ai tagata Papua ma isi tagata uli. E manino ma uigafaatasi foliga ma fuaitino o tagata mai Polenisia tuloto ma Polenisia sasa‘e, e faapea foi ma a latou gagana. Ona o ia uiga o le a faasolo atu ai loa i mataupu e tusa ma a latou uputuu atoa foi ma isi lava mea faapena. Ua tatau la ona amata mai i le ‘Kenese ma le ulua‘i tagata’; o lona uiga o le tala lea a Samoa i le foafoaga o le tagata ma le lalolagi.

I le amataga lava sa i ai Leai. Ona faasolo a ‘e ai lea o Nanamu; ona sosoo lea ma Efuefu. E sosoo lena ma Iloa; a e sau i ona tua ia Maua. Ona sosoo lea o Maua ma Eleele. E mavae atu lea ona oo lea ia Papatu. Fai, fai i le oo ia Maataanoa, e le‘i umi a e taunuu mai Mauga. O Mauga lea na faiava ia Malaeliua (aua e fesuisuia‘i malae sa feiloai ai) ona fanau ai lea o la la tamateine o Fasiefu. Na nofotane ia Fasiefu i le tama o Laveifulufulutolo ona fanau ai lea o lana fanau o tama e toatolu: o Mua, o Uso ma Talu. Ua i ai foi lo latou tuafafine o le teine lea o Sulimoni. Ua tala mai ia Mua ma Talu ia le pogai o igoa o itumalo e lua i le motu o Upolu.

O se tala lenei i le gafa o le ulua‘i tagata ma e faamatala i gagana o usuga ma feusuaiga e faapea:

(a)

Na usu ia Papa‘i‘iva ia Papa‘ele, ona fanau ai lea o Eleele.

(e)

Usu Eleele ia Matagimaoa‘e, fanau ai Ao‘a‘anoa.

(i)

Faiava ia Ao‘a‘anoa ia Aolele, fanau ai le fanauga e to‘alima:

Matagifeetia‘i;

Matagimalie;

Matagitafulu;

Matagisatianuu;

Sauoleola.

(o)

Na usu ia Sauoleola ia Aopiilagi, fanau ai ia Aotafao.

(u)

Usu ia Aotafao ia Lagimaina, fanau ai ia:

Ata;

Tauafiafi;

Ao;

Aoauli;

Afiafi;

Lagoto.

(f)

Na usu ia Matagimalie ia Aolalelei, fanau ai ia Lagileaoa.

(g)

Faiava ia Lagileaoa ia Lagifofola, fanau ai ia Tagaloa le ulua‘i tagata.

(l)

Na usu ia Tagaloa lea ia Lagisilia ona maua ai lea o Tagaloalagi.

(m)

Na faiava ia Tagaloalagi ia Taofilagi ona maua ai lea o le tama o Pili.

(n)

O Pili lenei na usu ia Sinaletava‘e ona fananau ai lea o i latou ia:

Saga;

Ana;

Tua;

Tolufale;

Muganitama.

(p)

Na usu ia Ana ia Sinaletoa, ona fanau mai ai lea o Matofaana.

(s)

Na faiava ia Matofaana ia Sinaletula ona maua ai lea o Veta.

(t)

Faiava Veta ia Afulilo maua ai ia Naituveta.

(v)

Usu ia Naituveta ia Toelauoo maua ai ia Toso.

(aa)

Usu Toso ia Lagifitipula maua ai ia Siutaulalovasa.

(a1)

O Siutaulalovasa na faiava ia Pai (na talotalo i le malamalama) ona fanau ai lea o Siutoso.

(a2)

O Siutoso lea na faiava ia Laulano-ma-lauvai, ona fanau ai lea o Ata.

(a3)

Na usu Ata ia Uliaumi ona fanau ai lea o Siufeai.

(a4)

Usu ia Siufeai ia Polaitu fanau ai ia Siulelaumato.

(a5)

Na usu ia Siulelaumato ia Sinailautolo maua ai ia Feepo.

(a6)

Na usu ia Feepo ia Seafaetele fanau ai ia Atiogie.

(a7)

O Atiogie. lenei na fai ava ia Tauvaiupolu ona fanau ai lea o Savea.

O le Savea lenei na avea ma ulua‘i Malietoa. I le faasologa o le gafa, ua atoa le luasefulutolu ia auga Malietoa e oo mai ia Malietoa Talavou o le na fai ma tupu i le tausaga e 1878, ma e na i‘u ina aloa‘ia mulimuli ane ai e malo o Peretania, Siamani faapea foi ma le Uanite sitete o Amerika. E tele foi isi talagagafa tau alii e mafai lava ona faamatalaina a e faia ia o le tala ua i luga ma faaa‘oa‘oga o i latou uma.

O isi foi faletama a Lagileaoa e faapea:

(a)

Na usu ia Lagileaoa ia Lagituavalu ona fanau ai lea o le tama o Tagaloamauinuu.

(e)

Usu Tagaloamauinuu ia Lagiaoa ona fanau ai lea o Tagaloasailinuu.

(i)

Ona usu lea o Tagaloasailinuu ia Tausalaolalonei maua ai ia Valevalenoa po o Avanoa.

Sa ia Valevalenoa ia nofoaga vaevaeloloa. Sa toe fanau ia Lagiaoa, ua na o se ulu o le tagata na sau. O le ulu lenei fai mai na alu ifo mai le lagi. Sa tago ia Valevalenoa ua faaati‘eti‘e le ulu lea i luga o lona nofoa vaevae‘u‘umi ma faapea lana tala, “Se a e alofa, ia e tupu e avea ma atalii e tauto‘aluaina lo‘u nofo i le lalolagi.” E le‘i leva lava a e autafiti ia le tama o Valevalenoa, ua liu i ai le ulu lea sa i luga o le nofoaga. Ua iloa mea e le tama ma ua fesili o ia po o ai sona tama. Ona tali atu lea o Valevalenoa faapea, “O lou tama la e i o i sasa‘e, o la e i o foi i sisifo; o lo o i tai i le sami, o lo o i uta i le vao, o lo o i lalo, o lo o i luga foi o ia. Ona faapea lea o le tala a le tama, “Ua lelei la, ua maua nei lo‘u igoa. Faaigoa a‘u ia ITULAGIUMALAVA. Ona o lenei mea ua ala ai ona i ai ia vaega e fa o Sasa‘e, Sisifo, Matu ma Toga. Na tupu o ia ma ua avea ma tagata matua, ona alu lea i le itu i Matu ma fai ava ai ma ua uluola. Na alu i Toga ma faiaiga ai, faapea foi ma Sasa‘e ma Sisifo ua alu atu o ia i ai ma fai ava ai ua fanafanau ma uluola. Ona mulia‘i alu ai lea o ia i le lagi ma ua fai i lana fanau ia mulimuli atu ia te ia.

O le fanau a Ilo ma Mamao e o latou ia igoa ia:

(a)

Papatu;

(e)

Papaone;

(i)

Papaele;

(o)

Masina;

(u)

La;

(f)

Sami;

(g)

Vai.

O tama uma i latou nei. Ua mavae ia mea ona maua ai lea o o latou tuafafine e to‘alua. O igoa o teine o Matagilagatele ma Matagilagamalie.

Sa taape i latou ma ua eseese mea e mau ai; o aso ia na tapunia ai le tai. Ona tau fai valaau mai lea o fanauga faapea, “Ia tatala mai ia le sami se‘i o matou maimoa ia te ia.” Ua tatalaina mai le sami mai ona noanoaga ona lofia ai lea o papa uma e tolu ma ua feoti ai. A o le la ma le masina na sao i laua aua na ta‘itasi ma sola le tagata lava ia i le lagi ma ua ola ai.

Na faaipoipo ia le Afi ma le Vai; ma ua ola mai i lea faatasiga ia le eleele, papa, laau ma mea uma lava.

Na tau ia le nufee ma le afi ona faia‘ina ai lea o le nufe‘e. Na tau le afi ma papa ona manumalo ai lea o papa. Na tau ia ma‘a‘ala ma ‘ili‘ili; na manumalo ia ‘ili‘ili. Ona tau ai lea o ‘ili‘ili ma le mutia; na manumalo le mutia. Na tau ia le mutia ma laau ona malo lea o laau. Na tau ia laau ma le fue ona malo lea o le fue. A e na pala le fue ma ua tumu i ilo. Mai i ilo nei na pogai mai ai ia tagata.

Na ola mai Tagaloa i le valevalenoa po o le vanimonimo, a e le iloa pe na faapefea ona sau o ia; e le mailoa foi pe talu mai anafea ona i ai o ia i lea mea. Na moomia e ia se mea e mau ai ona ia faia ai lea o lagi. Na mana‘o foi o ia ina ia faia ma se nofoaga mo ia i lalo o lagi; o lea na ia saunia ai le lalolagi. Na taavavale mai ia ni maa mai le lagi ma ua faia ai ia Savaii a o Upolu le isi. A ua faapea nisi tala na toso a‘e i luga ia motu i se matau. Ona faia lea e ia o le Fe‘e ma tofia o ia e mau i mea maualalalo i le sami ma le eleele, o lea ua taua ai ia mea o Salefe‘e. Na aumaia i luga e le fee ia ituaiga papa eseese; mai se tasi o ia papa ia le papa tele o lo ua tatou nonofo ai.

Na auina mai i lalo nei e Tagaloalagi ia lona afafine ua liu ma Tuli. Sa felelea‘i solo o ia a ua le maua se mea e tu ai, auā na o le vasa lava. Ona toe fo‘i ai lea o ia i le lagi a e na toe auina mai foi o ia i lalo nei e sa‘ili eleele matutu. Na sau o ia ona ia muai iloa lea o le afusigalu, ona ia vaaia ai lea o ni mea taupatupatu i tafatafa‘ilagi; ona iloa ai lea o le fafati o peau i luga o le eleele matutu. E le‘i pine a e maua le pa‘umatu ma malolo ai le malaga. Ona alu ai lea o ia ma ta‘u atu i lona tama le fogaeleele o lo ua sosolo pea i luma. Na toe auina mai e Tagaloa le teine ma sina luutaga eleele atoa ma se fuesosolo, ma toto ai i lalo nei. Na tupu tele le fue ma ua sosolo ma sa asia soo e le teine. Ua mavae ia mea ona mamae ai lea o lau o le fue ma ua faasolo pala. O se tasi o ana asiasiga na iloa ai e ia ni ilo i le mea sa i ai le fue. E toe sau le teine i le isi ana asiga ua liu i tane ma fafine ia ilo.

Na gaosia le tino o le tagata mai i ituaiga pipi. E ola umi o ia pe afai o se piputu na faia ai o ia, a e afai na faia o ia i pipi‘o‘ona o le a le umi lona ola; o le a vave ona mavae o ia, e ma‘ale‘ale.

Ua taua le itulilo po o le tagatalilo o so o se tagata o le agaga; aua ua aga solo, pe fealuai solo. E faapea le tala o le tama o ia a le fafine a igoa ia Taufanu‘u o ia lea na te gaosia ausa o le fogaeleele. Fai mai a oo i po ma ufitia i le afu pogisa le lalolagi ona tautulemoe ai lea o le tagata, ua lailoa i le tuneva, aua ua naunau lona agaga e oo atu i lona tina.

10.

Na usuia se fono a atua uma lava i se malaefono i le motu o Upolu e filifili ai i se i‘uga o le olaga o le tagata. Sa faatu le to‘oto‘o o le tasi atua ma lafofaatu ia pei le olaga o le tagata o le mate a le sulu ‘aulama: e mate a e a ulatia ma lialia‘i ona toe mumu ai lea. O lea o tagata uma lava ia toe tutu mai mai e ua oti.

O le isi atua e igoa ia Supa na oo i le itula e tautala ai ona fai ai lea o lona manatu faapea o le olaga o le tagata ia faapei o se molipopo, a mate e le toe maulatia. Mulimuli ane ona faasolo ai lea o le vao lauga ma lafofaatu ua fefulifulia‘i i ia lava manatu e lua. Sa to mai ia se ta‘uta‘u tele i le tauga‘a‘asa o finauga ona faaselemutu ai lea o le fono. Ua tau fai sosola ia atua i fale malu. A o faasolo ta‘ape i latou sa fevalaaua‘i i latou ia faia le tonu a Supa; ia tusa le muta o le olaga o le tagata e pei o le mate a le molipopo. Ua pogai mai iina le alagaupu faapea, “Taua a Supa.” E oti le tagata ma le toe fo‘i mai o ia.

O se isi faamatalaga o lenei fono ua faaopoopo i ai isi lafofaatu e lua. O le tasi e faapea ia tuua e tagata o latou pa‘u e pei ona lafoa‘ia e figota o latou atigi; a o le isi lafo e faapea a oo ina toeaina ia tagata ona o lea e tofutofu i le Vaiola. E toe liua i latou e fai ma tagata talavovou. A e faai‘u lava i le i‘uga na faatu e Supa, peita‘i ua na o tane e feoti a e le feoti ia fafine!

MATAUPU 2 O le Mafuaaga o le Igoa 1.

Na nonofo ia papa ma le eleele ona to ai lea o le eleele. A o le atua o papa, o le alii lea o Salevao, sa na iloa se mea o gaoioi i le moa o le eleele (lalolagi). Na oo i aso e fanau mai ai le tamaitiiti ona faaigoa lea ia te ia o Moa e tusa ma le mea na vaaia ai o migoi. Sa faatonuina e Salevao ia le aufaatosaga ia faataatia ia le pute o le tama i luga o se anava ma taia ai i se fatu; o aso e mulimuli mai ai ua avea lava lena mea ma masani pe a fanau mai ia se tamatane.

Ua mavae lena mea ona aumaia ai lea e Salevao o sina vai e faata‘ele ai le tama ma tapui ai o ia. Ona tagi mai lea o le eleele ma papa e fia feinu foi i lea vai. A e sa fai atu ia le atua ia i laua afai la te aumai ia te ia se ofe o le a na ia ta‘i atu ai le vai i totonu o le ofe ia te i laua. O lea ua mafua ai ia matavai o vaipuna.

Fai mai ia Salevao o le a avea o ia ma maataanoa, ma o le a sa mea uma e tutupu ia Moa, seia otia lona lauulu. Ua oo i aso e oti ai le ulu o Moa ona faaui ai lea o le sa. Talu mai i lea aso ua taua foi ia papa ma le eleele o e faasa ia Moa. Ua faapuupuua lea i le upu Samoa.

E to‘alua le fanau a Tagaloalagi, o le tama o Moa ma le teine o Lu. Na nofotane ia Lu i se tasi o usoalii o Tagaloa ma ua maua ai lana tama ua faaigoa foi ia Lu. A o moe Tagaloa i le isi aso na faalogo atu o ia i le tama a lona afafine o lagi lana pese faapea, Moa Lu, Moa Lu. Fai, fai le pese ona sui ai lea, Lu Moa, Lu Moa.

Ua faalogo atu le toeaina i le pese a le tama ona ‘ono‘ono ai lea o lona loto ona o le faalemigao a le tama, ua peiseai e folifoli fia sili o ia i le ulumatua o le aiga. Na faataga mageso le tua o Tagaloa ona valaau ai lea o ia ia Lu se‘i sau e ala lona tua. Ua sau le tama e fai le feau; a e te‘i lava si alii ua tosopuga e Tagaloa lona lima ma ua na sasa ai ia te ia i le ‘au o lona fue. Ona sola ai lea o Lu ma ua momo‘e mai ai i le lalolagi, ma faaigoa le nuu nei o Samoa.

I nisi aso sa lofia uma ai le fogaeleele e le sami, ma ua malelemo ai ia meaola uma lava se‘i vagana ni nai moa ma lupe. Na felelei ia lupe ma sosola, a o moa na nonofo i latou ma ua faasaina e Lu; ua le fasia e se tasi. O lea ua taua ai o Moa sa.

Sa fau le vaa o Tagaloa ma lona atalii o Lu i le lagi. Na fesoasoani ia i laua ia le tufuga e igoa ia Manufili. Ua mae‘a le vaa ona aumaia ai lea i lalo nei. E le‘i i ai se sami i ia aso.

Sa ia Lu se ava e igoa ia Gaogaoaletai. E i ai lana tama e igoa foi ia Lu. Ina ua matua o ia sa tuuina atu ia te ia le vaa e fai mo ia. Na toe fanau ia Gaogaoletai ona maua ai lea o le vao figota. Ona fai atu ai lea o Lu i lona tina, “Se a le aoga e faataatitia ai ia nei meaola i le la e le ufiufia?” A e fai mai lona tina, “Soia ia, faitalia a‘u ma fai se loto mo i latou.” Ona fai atu foi lea o ia ia Lu ia alu ma sauni lona vaa e tuu i le tai pe a mae‘a le gaosiga o le sami.

O le isi fanauga o Gaogaoaletai na maua mai ai le sami. Na pu‘ea e Lu ia ni moa se lua ma ave e ia i le vaa ina ua ea a‘e le tai. E le‘i umi ona faaopeopea o ia i lona vaa ma ana moa, ai lava e tusa o le ono aso e pei ona ta‘u mai e nisi, ona pa‘ulia ai lea o le vaa i le tumutumu o le mauga o Malata i Atua i le itu i sasa‘e o Upolu. Na mau ai iina ia Lu ma ana moa i le nuu o Uafato. Fai mai le isi tala na sau ia Lu mai sisifo ma ana moa ma o tagata o lona auvaa la ia na aina ai motu uma o le atunuu. E faapea le tala na sau o ia mai Pulotu, Papatea, Pau, Vau, Aoao, ma Gaelu. Ua faapea isi na sau sa‘o lava ia Lu mai Tafitiapaau.

E to‘alua ni tautai mai le nuu o sa Tagaloa na o mai e fagogota. Sa fo‘i i laua ma le anoano o i‘a ua fu‘e ato; a o moa a Lu na feosofi atu ma tatogi ia i‘a a tagata ia. Na tapu‘e ma fafasi e tama moa faasasa a Lu, ona sosola ai lea ma laua i lo latou nuu.

Na iloa e Lu ua le iloa ana moa ona alu ai lea e saili. Sa ia tau atu i apogaleveleve o fesaua‘i i le auala, e le‘i motusia, i sasa‘e ma sisifo. Ua manino loa ia te ia e leai se isi na ui atu i ia ala. Na masalomia loa le faiva lea mai le nuu o Tagaloa, ona faataalise ai lea o ia i le lagi. Na ‘a‘e o ia i se tumutumu mauga ma ua oo ai i le lagi. E leai se auupega i ona lima vagana lona fue sa ‘u‘u.

Na sogitia e Lu ia fulu masunu o ana moa i le lagituatasi ona faafuase‘i ai lea ona taunuu i le aufaiva a o fai si a la tausiga i moa a Lu. Na logo atu e Lu le mataupu o lana savali, ma ua ia tuua‘ia i laua. A o tama foi, la te le‘i faafiti mai, tasi o le mea ua fetuuna‘i e le aualii le agasala, “E le o a‘u, o oe.” E le‘i toe faatali ia Lu a ua tago loa o ia i lona fue ma ua sasa ai le aualii. Ua faaaogaina lea upu, FUE e faailoa ai ia le sasaina po o le fasiotiga o se tasi, ona o lea tala.

Ua tamomo‘e ia tama ma sosola; a e ua tuliloa pea i laua e Lu ma faasaga lava e sasa ia i laua i lona fue ua oo lava i le lagituaiva. Ua taunuu le tuliga i le lagituasefulu ona tula‘i mai ai lea o Tagaloa ma valaau mai, “O le a lenei? A o le a lena? E te le iloa o malaetotoa le mea nei. O lo o faamalolo ia le nuu uma, a o a nei pisaga? Ia vave ona tu‘u le taua.” E faasa misa i le lagituasefulu ma e teuteuina mama. E leai ni otaota e vaaia i ala, e le vaaia foi ia ni anava i totonu o fale.

Ona ta‘u atu lea e Lu le faalavelave ma le ala o lona ita: o ana moa sa ua gaoia ma ua ‘ai e le aualii la ia. E maua mai lava o faatutu le aualii lea i le mea sa tunu ai ia moa, ma paagugu ia ponaivi. Ua logona e Tagaloa le alaga ma le tagi a Lu ona faapea lea o ia, “E moni lava oe, ua matua leaga le mea ua faia e tama. A e ona ua tuana‘i uma ia lagi e faataga ai ona taua‘imisa ia tagata, ma o lenei ua e taunuu mai i Malaetotoa, e le faatagaina ai ni taua, malie mai ia a e uma lou ita. Ia sao ia tama i la mea ua fai. A e sau ina fo‘i ma le ao lenei mo oe, TUILAGI, o lona uiga o le tupu o le lagi. Tago foi ina ave le teine o Lagituavalu lo‘u afafine e fai mau ava.” Faalogo atu ia Lu i le lauga a Tagaloa ona malie ai lea o lona loto ma ua uma vave foi lona ita. O lea ua fai atu o ia, “Ua lelei, o le a ola ia taulele‘a ia, ma o le a tatou nonofo i le filemu e faatatau i tu ma aga i fanua o Malaetotoa.”

Na oo mai ia Lu ia se saga fanuga, ma ua faagasolo loa ma le faaipoipoga. Sa fai atu ia Tagaloa ia Lu a oo atu o ia i le lalolagi ona ia faaigoa ai lea ia te ia o Samoa, e teu ai i manatu ia ana moa faasasa.

Na malaga mai i lalo nei le ulugalii ma e lei umi ona fanau lea o Lagituavalu, o le tama lana tama, ua igoa ia Samoa. Mai ia te ia lea ia tagata ua latou aina ia le atumotu uma. E i ai se alagaupu ua mafua mai i le oo mai o le tama‘ita‘i lea mai le lagi i le lalolagi, “Ua felo‘ua‘i lagi ma pa‘ia le eleele.” I so o se tasi foi e fai to‘alua mamao ua fai soo i ai le upu, “ua pei o Lagituavalu”.

Na fai le faatonuga a Tagaloa i lona nuu ia tofu ia tagata uma o le nuu ma le ‘ietoga e saoina mo le saga o lona afafine. O se aiga tele na saunia iina a e na o e na o mai ma faitoga na talia i le tausamaaga. Ua oo i le aso o le tausamaaga ona lolofi mai ai lea o tagata. E to‘atele i latou na i fafo na maua i le masiasi ona sa le‘i faamalosi e su‘e se measina e oo ai i le tausamaaga a le alo o Tagaloa. E le‘i ulufale i latou e tausama, o le leo fiafia foi o siva, pese ma viiga ua na ona latou faalogo atu i ai mai fafo, a e le latalata i ai.

MATAUPU 3 O se Malo Lumana‘i … Le Lotu

E talitonu tagata Samoa i le mea ua taua o le agaga po o le atualagi. O le mea lea e taofi tagata e fealua‘i solo. O le uiga o le upu AGA, o le alu atu po o le sau. Ua faaluaina le upu “aga” e faailoa ai ia lea lava mea ua ese mai le tino vaaia, ma ua talitonu tagata o le mea lea e faimalaga ese atu mai le tino pe a oti le tagata. E alu o ia i vaega maualalalalo i lalo o le vasa; o lea nofoaga ua taua e tagata o Pulotu.

I le faamatalaga o itu o Falealupo i se tasi mataupu, na tatou tau atu ai nisi tala o “Sa le fee” e faapea na mafua mai i nuu ma nofoaga e latalata ane i Falealupo. E itiiti mea ua iloatino i le ituaiga olaga sa faamoemoe i ai tagata Samoa pe a mavae le ola nei. O le mea lea o le a tatou amata loa i Le Lotu o lo ua matua taatele i le atunuu uma.

Sa faapea se taofi i nisi vaitaimi ua aunoa lava Samoa ma ni ituaiga lotu. O nisi lava o e na asia muamua lenei atunuu ua latou taua ia tagata Samoa, o “Samoa le lolotu ma le tapua‘i.” A e a mau umi ma i latou ona mafai lea ona iloa o lenei mea moni: ua ola ia tagata i lalo o le pulega a le vao atua. O lekeona i latou, ua mafaufaua lelei; i le ua taua tele ia le faatuatua faatasi ma galuega e faia mo nei atua.

O le manatu o tagata Samoa a fanau le tagata ona i lalo lea o le vaavaaiga a se atua: E talosaga le aiga ina ia fesoasoani mai atua i le o le a fanau mai ma o le atua e feagai tauvalaauga o lona igoa ma le fanauga, ia o le atua lena o le ola fou.

Ua talitonu lava ia tagata faapea o nei atua ua uluitino i latou i ni faatinoga vaaia. So o se mea la e iloa soo ai ia le atua lea o le a avea ma mea e faaaloalogia ma tapua‘i i ai. Ua avea lea ia te ia ma tupua ma ua faaeteete lava o ia ina ne‘i ona faatiga pe faa‘ono‘ono i ai. E iloa e le isi lona atua i le pusi sami, o le isi i le tanifa, o le tasi i le laumei, o le tasi i le pili. Ua faapena lava i i‘a eseese o le tai, manulele, manu vaefa, ma mea fetolofi. Ua nonofo ia atua o isi i totonu o figota. Ua sa‘oloto so o se tasi e na te ‘aina ia le faatinoga o le atua o le isi tagata a ua le faamalosi o ia e tagofia ia le faatinoga o lona atua, aua ua tacfi o ia o le oti lava le taui o le faalemigao. E faapea le taofi e sau ia le atua ma nofo ai i totonu o le tagata na faalemigao ia te ia. Fai mai e tauau ifo le malosi o lea tagata ma o le a faatupu mai lava e le atua lea ia le ma‘i i so o se totoga seia oo ina oti ai o ia. O atua nei ua taua o atua fale.

Ua avea ia le tama o le aiga ma faitaulaga sili. E sauni e ia le tatalo pu‘upu‘u i le talisuaga afiafi, e ole atu ai ia puipuia i latou mai sala, faama‘i, taua, ma le oti. E ta‘ita‘ia foi e ia ia a latou tausamiga tau le aiga lava latou te fai mo atuafale. I nei sauniga ua masani ona liligi ifo ia sina faatulu o le ipu‘ava e fai ma faasao. E ‘aufalepotopoto i latou i le faletele; ma e manatu tagata uma o lo ua faatasi ai foi ma le atua, e pei ona i ai ma lona faatinoga, e pei ona tatou ulua‘i taua. Ua le aunoa fo‘i le manatu e sau le atua ma ulu i le tama o le aiga po o se tasi lava o le aiga ma tautala mai ai, e faaali mai mea e faia e i latou e tafi‘esea se mala po o le faaolaina o se tasi ua fasia. O nisi aso e ui mai le mana‘o faapea ia faia e le aiga ia se paopao mo le atua lea, ma tapui ai mo ia. Ai lava o le a mafai ona feoa‘i ai ma fai ai a latou galuega, a e o le a le faamalosi lava se tasi e tete‘a ma le vaa na fau faapitoa mo le atua.

O le isi vasega o atua o Samoa e taua o atua o aai po o nuu. E tofu ia nuu uma ma o latou atua ma o e fananau mai i lea nuu ma lea nuu ua nainaia lava e fai ma mea totino a lea atua. Ua masani ona fai le tala a le fafine pe a fanau mai e ia se tamaitiiti, “ua ou maua se tamaitiiti mo …; ona ta‘u ai lea o le igoa o le atua ua manatu i ai o ia. Ua i ai foi se malumalu itiiti ua faapaiaina mo le atua o lea lava nuu. I nuu ua le i ai se malumalu mautu mo le atua, o le a fai lava le faletele e masani ona alofi ai alii ma malumalu. O nisi alalafaga ua i ai lava ia pupuvao sa fai ma malumalu. Sa fai ai iina ia tatalo ma taulaga.

E i ai lava i o latou malumalu ia se mea e taula‘i i ai le vaai faatasi ma le mata‘u faamaulalo. Ua i totonu o nisi malumalu ia se atigipule tele po o se foafoa, ua tautauina mai le ‘au‘au o le fale ma ua nonoa i se ‘afa. O le foafoa lenei e ilia e le atua pe afai ua mana‘o o ia e o le nuu e tau. Ua teuina ni ma‘a se lua i nisi malumalu. E tuuina ia se mea pei o se ulu o se tagata i totonu o se isi malumalu ma ua faafelelei mai ai ia nai fasi ta‘afi lauiti. E siitia i luga lenei mea i ni laau ma faatu ai i le faitoto‘a o le malumalu i aso o sauniga. A o nisi malumalu ua tautaua se iputau‘ava i se ‘afa mai le ‘au‘au o le fale ma ua fai aga‘i i ai tatalo; ua avatu foi i ai ia taulaga. Ua faaaogaina foi ia le ipu lea i tautoga; pe a saili e fia iloa se tagata na gaoi ona faasolo ai lea o tagata ua masalomia i le taulima o le ipu, faatasi ma le upu faapea, “e pei ona ou ‘u‘uina lenei ipu o lo o faapea foi ona tilotilo mai le atua ma auina mai le lipiola pe afai na ou gaoia le mea o lo ua fesu‘ea‘i nei.” E faaaogaina foi ia ma‘a ma atigi figota i lea lava auala e tasi. E seasea ona natia le upumoni i luma o lenei sauniga mata‘utia. Ua faatuatuamaua‘i latou e faapea o se tasi e na te ‘u‘u le ipu ma tautala pepelo e oti loa lava o ia.

A o alii foi i nisi nuu ua fai i latou ma Faitaulaga; peita‘i ua masani lava ona i ai ia se tasi i se ituaiga ua fai o ia ma le e faaali mai i tagata ia le mea e mana‘o ai le atua. E sosolo ia lea tofi i le gafa. E faatatauina e ia ia aso e paū i ai ia tausamiga mo atua ia, talia ia taulaga ma faafetai i tagata na latou aumaia. O ia foi lea e a ia le tomai e filifili ai pe tatau ona o atu ia tagata e tau.

Sa faia ia taulaga e tele i mea‘ai vela. E tuuina le ‘ava mua mo atua. A le sasaaina i le eleele le ipu, e asu faamalele i le lagi. E taute ia alii uma lava faasolo i le ipu e tasi, faatatau i o latou tulaga. A uma lea ona la‘u mai ai lea o mea‘ai na saunia mo le atua ua fai ai le ‘ava o alii i luma o lo latou atua. E faatasi i le tausaga ona faia lenei tausamiga ma e masani ona paū i le masina ua taua nei o Me. Ua le matua iloga i nisi nuu ia ia faiga‘ai; a ua matua aloa‘ia tele i isi lava nuu. E feaoa e taaloga, fagatuaga, poula, ma isi fiafiaga ma e asoa nei mea. E faatonuina e faitaulaga ia tausamiga faapitoa i ona po o sauaga. E le ‘a‘ai ia fafine ma tamaiti i aiga nei e faia i taulaga, aua e le o i latou i taua. E talitonu i latou o se tasi e ‘ai i se mea e totoe mai i nei faiga‘ai a e le alu i le taua o le a opoia e ma‘i ma vave ona oti, o lea ua matua faaeteete i latou e tanu mea‘ai e totoe o taulaga i aiga faapea. Ua avea le oo mai o se manulele ua faatinoa le atua lea i le nuu ma amataga o se tausamiga ia te ia. So o se aso e iloa ai le manu lea i le aai o le aso foi lea e manatu ai le faitaulaga e totofi se aso mo le tausamiga mo le atua lea.

A o atua o nuu, ua tusa lava o atuafale aua ua tofu lava i latou ma faatinoga totino: ua faaali le isi i le pe‘a, a o le tasi i le matu‘u, ma le tasi i le lulu. A tau mai se tagata i se lulu mate i le auala, a faapea foi o le faatinoga la lea o lona atua, ona nofo ai lea o ia i lalo ma tagi ma fetu‘i lona ulu i ma‘a seia tafe mai lava le toto. Ua taofi latou o se mea viia lenei i le vaaiga a le atua. E ta‘ui lelei le manu ma fai i ai le faaaloalo e tusa o le tanuga o se tagata. A ua le oti ia le atua i le mate o lona faatinoga. O lo ua ola o ia i isi lulu o lo o i ai le manavaola. E i ai uiga o feleleiga a manu nei i aso o taua. A lele le manu nei i luma o ‘au ona aga‘i atu ai lea o i latou i luma e tau. Peita‘i a sosopo le ‘au e le lulu, o se faailoga mamala lea ma o le a toe solomuli le ‘autau. Ua iloa e nisi lo latou atua i le nuanua, a o nisi ua i le fetulele; a oo i aso o taua ua matua mata‘ia le tulaga o le nuanua faapea ma le itulagi e lele i ai le fetulele, aua e tuā.

Ua fai ia le fefevavale o i latou i atua faapea ma le faitogafiti poto o le au faitaulaga matape‘ape‘a, ma mea na avea ai agafaapaupau a Samoa ma amo mamafatu.

Ua faapotopotoina faatatau i le alafapeti ia igoa o atua sili sa tapua‘i i ai tagata Samoa anamua. O le a mulimuli mai i lona lua o mataupu e sosoo ai. Ua mafai ona iloa i tala ta‘itasi le lotu a le atunuu a e maise lava ia le auala o ifogatupua ma tapua‘iga i meaola e matua taatele.

MATAUPU 4 Atua Sili … Atuatau Ma Atua o Nuu 1.

Atualagi

(1)

O atua nei e faapea le tala na pa‘u‘u mai le lagi e tali le valaau a se tamaloa tauaso na tagi ina ia lavea‘ia lona atalii mai se alii taufe‘ai. E salalau i latou i le tele o nuu a e le ulu se tasi o i latou i tino o tagata ola. Na i ai se malumalu tele lava na fausia mo se tasi o nei atua. Ua i lea fale ia ni nofoaga se sefulu e saofafa‘i ai ia alii taua. Ua avea ia se atigifigota ma faatinoga o se tasi o lea atua; a oo i aso o taua ona fesiligia ai lea o le mea ma le faaeteete lava. Afai e tu i le pito ma ‘i‘i leo tele ona o ai lea o ‘au ma le fiafia i taua; a e afai e na ona mumumumu peiseai e faapea mai, “toe fo‘i, toe fo‘i,” ona leai ai ai lea o se taua i lea aso. O Tupa‘i le igoa o le faitaulaga sili ma le perofeta. E mata‘utia o ia. E ‘ona lana pupula. A pupula o ia i se niu ona mate ai lea o lea laau, a e a pupula i se ‘ulu, ona mamae ai foi lea o lea laau.

(2)

Aitulagi o le igoa foi lea o le isi atuaonuu i se isi alalafaga, ma ua faapea e ulu o ia i le lulu. A lele le lulu i luma‘au, o se faailoga lelei lea; a e a lele mai i tua pe sosopo i le ‘au ona tuumuli ai lea o ‘au i lea lava itula.

Aliitu: o le atua lea ua iloa i le ve‘a. E mata‘ia le lele a le manu lenei i aso o taua. O le faailoga lelei pe a lele o ia i mua‘au; a e a lele mai i tua ona toe sosola ai lea i tua o i latou ua le mautonu.

Aveiletala: o lona faamatalaga o le ave lea i le tala o le fale. O le igoa lenei o le atua faatosaga. E alu atu lana taulasea pe a ‘amia, ona tatalo lea mo le saogalemu o le

fanauga. Ua niuali lea aitu ona o lana folafolaga na vavalo ai faapea o le a i ai se aso e oo mai se atua ese ma le malosi ma na aina uma ia atua Samoa a e vagana le to‘atasi; o ia lea. I le ma lea sa uuna‘i e Aveiletala ia lana taulasea i upu ia, “a taunuu mai ia lea atua silisili ese, aua tou te tuulafoa‘ia a‘u, a ia nonofo mai faalatalata ia se to‘alua.” Talu le faauluga mai o le lotu Kerisiano i le atunuu atoa ma lona faasalalauga o lo o ua matua lele lise lava, e to‘atele i latou ua faapea, “ua faamaoni lava ma moni le valoaga a Aveiletala.”

Foge ma Toafa o igoa ia o ni ma‘a faatafafa e le tutusa, o lo o ta‘atitia i ga‘uta o se tasi nuu; ua faatutu ia ma‘a i luga o se tia. Ua faapea le tala o matua nei o le atua o Saato, o le pule i le timu. A sauni ia tagata mo le faiva o seuga lupe, (ua masani ona vaiasoa pe masina lava i latou i le vao) e tu‘uina atu ia se taulaga o se umu talo ma i‘a i luga o ia ma‘a faatasi ma talosaga ina ia taofia le timu i ia vaitausaga. O lo o faamanatu pea lenei tu i le upu: O le faasao a manuvao. E leai se tasi e mataū pe limamau i taulaga faapea i ia aso ina ne‘i ita le atua ona timu lea. E le faauoina se tagata e iloa faapea, a e maise lava pe a timuia le seuga, ai lava o le faasalaina o ia.

(2)

O e ‘eli ufivao i aso oge latou te tu‘u se ufi i luga o ia ma‘a e fai ma taulaga e faamalie ai atua ia. Na talitonu tagata o i laua ia o le a faasinoa fanua o lo o i ai fua o le fanua.

(3)

So o se tasi e ui ane i ia ma‘a ma se ‘ato mea‘ai o le a na tuu ai se mea‘ai tusa lava pe itiiti, i luga o ia ma‘a.

(4)

A oo i le po ma ua ‘aina ia momoimea e manu e i ai maile ma ‘iole, ona latou faapea ai lea ua filifilia e atua e uluitino i ia manu.

Fanoga o le igoa lenei o se atuataua, ma ua taofi tagata ua ulu o ia i le lulu. A oo i aso o taua ona osi lea o taulaga i lulu ua faafagafao mo lenei lava faatatau. A fele- lelelea‘ifelelelelea‘i lulu i luga o le ‘au, po o le lele atu foi i luma, o le a faala‘eiaua le itu lea; a e afai e lele atu le manu i le itulagi o lo o tolauapi ma aga‘i mai ai le isi itu‘au ona faamolo‘auina ai lea o i latou, ma solomuli aua o se faailoga leaga lea.

(2)

I le amataga o Tausamiga o I‘a e faia i tausaga uma e potopoto uma alii ma tagatanuu i le susu‘ega o le ulua‘i suavai i‘a ona latou tuu lea o le i‘a mua i le atua o Fanoga.

(3)

O se lulu mate e iloa i lalo o so o se laau o le faailoga lea mo le nuu uma ia faatasitasi i lea mea ma tasunu ai o latou tino i motumotu; tatu‘i o latou muaulu i ma‘a seia tafe mai le toto. Ua faapea ona faaali lo latou loto o‘otia ma le faanoanoa i le atua ona o le faalavelave, i le osiga o le “taulaga o le toto.” A e peita‘i ua ola pea o ia i isi lulu fo‘i, ma ua fealua‘i solo i le nuu atoa.

Faamalu o le atuaonuu lea ma ua faatinoa e se foafoa. E potopoto ia tagata ma o latou ‘ava i malae i le tausamiga e faia mo lea atua, e faatasi i le tausaga. E muamua ia tatalo ma taulaga e avatu ina ia seua ia mala a e aumai ia lelei; ona latou aai ai lea ma lo latou atua i luma o lona faatinoga; a mae‘a lea ona sa‘oloto ai lea o ni tupolo o lo o i ai, e ‘au ai i le tausamiga.

Ua tapua‘ia foi le isi atua, o le atua o le tai, i lea lava nuu i le vaitausaga foi lea. O le igoa o le atua o Tamauanu‘u. Ua sa se tasi e ‘a‘au taliaga i gatai o le nuu lea pe na te ‘aina se niu. So o se tasi e na te solia lea sa e tatau ona alu i le matafaga ma tatu‘i ai lona muaulu i ma‘a seia tafetotoi. Ua na o lea o le a malie ai le atua; a aunoa ma lea mea e le taumate lava o le a ‘aiolaina o ia e se tanifa i le aso e tu ai i le sami.

E faatinoa foi ia Faamalu e se i‘a i aso o taua ma e matau ana gaoioiga uma. A iloa o ‘a‘au lelei i luma ona o atu fiafia ai lea o le ‘au i le taua, a e a fulialo o ia o le faailoga lea ia aua le tau.

E iloa foi Faamalu i ao po o ata lafoia. A mua‘auina e le ao i latou a o o atu i le taua, o se faailoga lelei lea; a e a faaputuputu ia ao i tua ona sosola ai lea o le ‘au aua e le se faailoga lelei lea.

(2)

E tautu‘i tagata ia latou misa i le atua lenei o Faamalu. A gaoia se mea a se tasi ona alu ai lea o ia i le auala ma taumanuo i le nuu ma valaau ia Faamalu ia matua faamalaia i le ua limatolotoloina o ia.

(3)

I se tasi itumalo sa avea ia Faamalu na o se atuaotaua. Sa i ai se malumalu mo ia, sa i ai i totonu se atigi foafoa; ma ua fe‘avea‘ia lea atigi e ‘au. E le pa‘ipa‘ia ia laau e tutupu latalata ane i le malumalu; e le faaaogaina mo se isi lava faatatau.

Faaola o le igoa o se tasi atuaotaua. A o le‘i o atu le nuu e tau e muamua ona fai talosaga ina ia lavea‘ia latou i le taua ma foa‘i ane le lototele i le autau.

O le Fe‘e o se atua lenei e faapea na aumaia e se alii e igoa ia Tapu‘a‘au mai Fiti. Na ave i fale ia le fe‘e. Na aliali le naunau o le fe‘e i le fasi‘iesina na oso i ai ma taotooto ai. Na avea loa le ‘iesina ma mausa o lea atua. A o ia tagata e fai mo latou atua ia le fee i le taua e tofu i latou ma faufautu papa‘e. Na talitonu i latou o mea faapena o le a faamaliegofie ai ia le atua lea ma o le a lave mai ia i latou i le fetauiga ma le fili.

A o le‘i siia le taua e faapotopoto uma le ‘au i le malae ona tatalo ai lea o se tasi o faitaulaga:

Le Fe‘e e, faafofoga mai ia, O a‘u o Fale le tula‘i atu nei. Le Fe‘e e, au mai ia ou mumu fua, Se‘i tau ai le taua nei.

E lologo ia tagata uma a o gaganaina ia le tatalo, ma matau lelei pe sasi ia se upu a le faitaulaga, aua o se faailoga leaga foi lea.

E fai foi ma faatinoga o le Fe‘e ia atigi papa‘e o le o le tugage po o le pipi. E avea ia se asoa ua faia i atigi figota ia ma mausa o le Fe‘e i le fale o le faitaulaga. E tautau ia mea i totonu o le fale ma ua taofi tagata e tagi le ‘ula atigi figota pe a oo i aso o taua. E mata‘ia foi ma le lanu o ia atigi. A lanu pa‘epa‘e mai ma mama ia atigi o se tala lelei lea, a e a uliuli ma faapologa e tua leaga lea.

Ua mataua foi ia fealuaiga a le fe‘e i le sami pe a oo i aso o taua. A iloa lata mai i uta a o sauni tau o se faailoga lelei lea, a e a maotai ona iloa lea e le tua lelei.

(2)

E i ai le isi alalafaga e fai le Fe‘e ma atua lautele ma e le faapitoa i taua. E pa‘u aso e fai ai tapua‘iga ia te ia i le masina o Me. O aso ia e sa ai so o se tagata faimalaga ona ui atu i le alatele o le nuu; e le faatagaina foi se paopao e felaulau i gatai i le aloalo o lea nuu. E fai ia faiga‘ai tetele i ia aso ma e faagasolo ai foi taaloga eseese tau-laau, tologa, ma fagatuaga ma isi lava faaagatama.

E faatu ai foi i lea vaitaimi se malumalu fou i mea e saofia e tagata uma o le nuu; e sau le tagata ma lana mea e ‘u‘u mai, o se fasilaau, po o se lafo fualau. E tuuina i nisi latou te faua le malumalu, a o le to‘atele ua amata ona fetaua‘i ina ia sa‘osa‘o ni feitaga‘iga. O e manu‘asilia e manatu latou ua faamanuiaina e le atua. A mae‘a le malumalu ma ua faaleleia misa ona taape ai lea o tagata i o latou fale seia co foi i le isi tausaga o i luma. E le fiafia ia le Fe‘e i e misa i se isi lava taimi seia vagana le vaega o le tausaga e faia ai le malumalu ma isi taaloga.

Sa faasaina mo le Fe‘e ni masina se tolu; e tapua‘ia ai o ia i na aso. O e maua o faimalaga i le nuu i lea vai tausaga, pe felaulau i gatai o le a sasaina, po o le fasiotia lava ona o le agaaga i le atua o Fe‘e. E le muina ni sulu po o ni lama i le masina muamua e fai ai tapuaiga i le Fe‘e, aua e faatasi ma i latou le atua, ma e le naunau o ia i le malamalama. Sa faapitoa le laeiga o faufautu papa‘e i aso o taua, o le ala lea ua le faatagaina ai lo latou faaaogaina i aso o tausamiga. E le faatagaina foi ona amo ni avega faila solo, e pei o fafie aua e i‘u ina manatu ia le atua ua ulagia ia ona o se faauiga lua o avega faila solo ma le leveleve.

Sa i ai i le nuu lea se taulasea sa ia te ia se tanoa tele. na ia faaigoa ia Lipi po o le oti faafuase‘i. Ua fai foi lenei ma faatinoga o le Fe‘e ma e tele naunau ia mea a le aiga lea na maua ai. E masani ona o tagata na gaoia ni a latou mea fale po o oloa ma ni ietoga po o nisi lava oloa e totogi ai le taulasea, ina ia fetu‘uina le ua lima lavea. E faasaga le taulasea aga‘i i le tanoa ona tatalo lea ina ia tauia le agasala. E matua fefefe tagata i nei upu fetu‘u. O e limatolotolo ua laveia o latou loto fuatiaifo sa fata i le taulasea ma faataatia i lumafale faatasi ma oloa e sui a‘i ia mea na ta‘ugaoia. Latou te avatu foi ‘ietoga ma isi lava oloa i le taulasea ina ia toe magalo ma faaui le sala. Ona o ia ala ua mauagofie ai oloa a le aiga o le taulasea.

E i ai se tala faapea o atua Fe‘e uma o Savaii na tulia e se tagata toa mai Upolu ma na ia mauatama‘ia atua Fe‘e uma i lona upega ona ia tago ai lea ua tafasimate. Na liu maa fe‘e ma o lo ua tutu solo i le aloalo o le itu i matu o Upolu. Sa ui mai folauga mai Savaii ma faasese ese ma ia ma‘a ona o lo latou fefefe i o latou atua.

E faapea le isi fafatala o se atua Fe‘e Savaii na fai ava mai i le afafine o se alii Upolu ina ia faafaigofieina ana malaga i le va o Savaii ma Upolu, na ia foaina se avanoa tele i le aau ma na maua ai le ava ma le taulaga i Apia. Na tausili foi o ia i gauta lava o lea nuu ma na ia faia ai se fale ma‘a iina. O lo o i ai aso nei ia toega o lea fale: o le fale o le fe‘e. A sauniuni tau le nuu, ona faatafea mai ai lea e le atua Fee se la laau e fai ma faailoga o le a manuia le taua.

(3)

A e sa avea foi le Fe‘e na o se atuanofofale i nisi nuu. A maua e se topolo i sona faiva ia se fe‘e ma ua na faavelaina ma ‘aina, pe o le i ai foi faatasi ma se tasi o se aiga atua i le fe‘e i le mea sa faavelaina ai o ia, ona faapotopoto ai lea o i latou ma filifili se tasi o i latou e alu e taatia i le ogaumu e le‘i faavevelaina e peiseai a taoina o ia. E faia ia te ia mea uma lava e faagasoloina i le faigaumu. O lo latou manatu afai e faapea ona latou fai ona malie ai lea o le loto o le atua. A o faia ia gaoioiga e pepese atu ia nisi o le aiga faapea, “le fe‘e ulu tula e, faamagalo le mea ua faia, o le masei ua o se tupolo lava.” A le faia ia faiga e tusa ma le agafaaaloalo na talitonu i latou o le a sau lava ia le fe‘e ma mau i totonu o se tasi o le aiga ma na faatupu ai se ma‘i i totonu o le tagata lea, ma oti ai.

Fuailagi: O le igoa lea o le atua o se tasi o motu iti ma e uluitino i le pusi-sami. A lafoia se pusi i le apitagalu ona o se afa po o le taio‘oo‘o, e matua vevesi ia tagata i uta ona o le tuā o lea mea.

10.

Ga‘efefe: O se atua taua lenei i nisi nuu ma ua avea o ia ma atua o taua. Sa faatino o ia e le ato lalaga i launiu mata. Fai mai na tau ia atua Samoa ma atua Toga i le isi aso ona lalafi ai lea o atua Samoa i pu i oganiu, a e na lafi Ga‘efefe i se ato launiu ma na sao ai o ia, a e to‘atele e na lalafi i oganiu na feoti. Ua talu mai ai i lea mea ona fai ia le ato ma tomai o lea atua, ua le faamalosi se tasi e laa i luga o se ato ina ne‘i le malie le o i le ato. A tau atu ia se autau i se ato mata o fao i lo latou ala ona toe foi ai lea o i latou i tua. A e afai e tau atu i latou o taaoto mai se ato mago i lona itu i le autafa o le ala ona iloa ai lea e i latou o se faailoga lelei lea ma o le a o atu loa i le taua.

11.

La‘ala‘a o se atua o taua lenei i se nuu i Savaii. E le iloa lona tino a e talitonu ia tagata e ta‘imua o ia i ‘au. A taalolo mai ia le nuu i malo e tusa ma le aganuu faaaloalo o taligamalo, e sao mea a le umufono mo malo ma afai e su‘e mulimuli ane le aofai ua sili i lo le faitauaofa‘i na ulua‘i i ai, ona faapea lea o le nuu ai foi o le atua o La‘ala‘a lea na ia faaopoopo mai le faasili. A fesilia‘i ona faapea lea o la latou tala “E moni lava, ai o le lcomatua lea sa nofo ma lona titi ti ‘ula.” Ai o se faatusatusaga lenei o le taseni a le tevolo e pei ona taua i le faa-Peretania.

I se tasi aso ina ua tulia ‘au a Savaii e le fuavaa a Upolu na uluitino ia le atua lea i se tamaloa ua matua sesega; i le fefe ona alu ai lea o ia ma taoto i se fale. Na fasiotia o ia e i latou ina ia faamalie i tagata Upolu ma e, na uma ai le taua. Na malilie tagata Upolu ina ua fasia le atua. Ona o lo latou faaaloalo i le atua lea na saili ai e le nuu ia se isi upu e sui ai le upu la‘ala‘a. Ona i ai lea o le upu soposopo.

(2)

O La‘ala‘a foi o le igoa lea o se atua na te leoleo ia maumaga. E fesoasoani ia te ia le isi atua e igoa ia Faititili. E le manatu ia tagata Samoa faapea o le uila e faaleagaina ia mea a o le faititili lava. Na taia e Faititili ia le fale o Paogo ma Fala. Na tutu i luga le aiga ma pu‘e ia te ia, na saisai ia te ia i laupaogo ona faamata‘u ai lea o ia i motumotu; na faataio mai o ia i lona tiga:

Auoi, se Fala, o le a ou mu, Aue, se Paogo, ta fia ola!

Ona taupale ai lea o Paogo ma Fale e faaola le atua ma ua fai ma leoleo i lo la fale, e tulia ‘imoa mai ia la mea‘ai. Na la saunia se tapui, o se ‘ato ua faatumu i laupaogo ma motumotu-pe ma tautau ai i luga o se laau e faamanatu ai ia Faititili le mea e oo i si ona pa‘u pe a na toe taia se fale. O se faamata‘u foi lenei e saunia mo tagata gaoi; e taia a latou faatoaga e Faititili.

(3)

O Laalaa foi o le igoa o se tasi o atua i Upolu, ua matua maoa‘e i le taaloga o pi‘iga. Fai mai e potopoto fo‘i atua e taua‘i pi‘i.

(4)

O le igoa lava lea e tasi ua iloa ai se atua vavalo i taua, faama‘i ma isi lava mataupu patino i le aiga lava latou. E tatalo i le atua le aiga potopoto pe a oo i aso o faama‘i ina ia laasia ma faamagaloina i latou. E faapea le taofi e nofo le atua lea i le mauga ma o lea ua mafai lava ona fai o le talamamaga i so o se itu o le mauga.

E i ai foi ia se taulasea fai mai a tatalo ia La‘ala‘a e uluitinoina o ia ma na ta‘u mai ia le alama‘i ma na faasa ia le amiovale a le o lo ua ma‘i ona o le aga.

12.

La‘amaomao: O le tasi lenei igoa o le nuanua, ma sa avea ma suitino o le atua o taua i le tele o nuu. Afai e sauni le ‘au a e tu mai se nuanua faasopo i lo latou ala ona toe solomuli ai lea. A e a faapea e tu le nuanua ma faalava i le umi i le auala o le au, ona taofi lea o i latou o se mea lelei lea; e lotomalie le atua ia latou o atu e tau.

13.

Mao ma uli: E lua ni nifo tanifa faapea na aumai mai Fiti, e faaigoa ia Mao ma Uli. Na la faatinoa ni atuaotaua o se tasi nuu tele. Sa teu ia nifo i totonu o se ana; a o atu ia tagata i le taua, ona faamuli lea o le faitaulaga po o le tagata vavalo e iloilo ia le tulaga ma le mea e u i ai le taoto a nifo. A taooto ia nifo ma o la pito e faasino i sasa‘e ma sisifo, o se faailoga lelei lea; a u i matu ma toga o se faailoga leaga lea.

14.

Matu‘u: Sa fai le Matuu ma faatinoga o se atuaotaua i le motu o Manono. A lele i mua‘au le matu‘u o se mea lelei lea a e a lele faalava o se faailoga leaga lena.

E i ai le tala e fai ia Matu‘u ma lona uso o Faalaeo. Na fai la la suavai i le isi aso, e fu‘e ane e le ‘aina i le mata. Ona ‘ai ma‘a ai lea o nai tama. Na ta ma ua mutu le ua o Faalaeo, a o le ua o Matu‘u na falō o le ala lea o le umi o lona ua.

15.

Moso: O le igoa lenei o se tasi o atua sili o le fanua po o le eleele, o le faafeagai o Tagaloa le atua o le lagi. E fai ma a‘a o lenei upu ia le laau e ‘ese le sasala o le manogi o ona fugalaau samasama o le moso‘oi. O se maa lona faatinoga i se tasi nuu. E faa‘ulaina lea maa e malaga e ui atu i ona tafatafa, o le taulaga lea ia Moso.

(2)

A ua fai ma faatinoga o Moso ia le tanoa i se isi nuu. E teuteua lea tanoa i atigi figota papa‘e, ma sa faaigoa ia Lipi po o le oti vave, e pei ona faamatalaina i le atua o le Fe‘e. E talia e le faitaulaga ia meaalofa ona fai ai lea e ia ia tautu‘iga ia Moso ma ta‘u i ai le tagata gaoi ua fia maua. E faapea ana talosaga: “Se Moso, ia e faavave mai, ia faaali lou mana ia aveloaina i latou i sa le Fe‘e! Ia faatafefea i latou i se lolo ma ia aua ne‘i toe vaaia e i latou se isi la.” O fetu‘u nei e masani ona faia.

(3)

O se tasi o alii o le itumalo o Atua e faapea e itulua; e fealua‘i faatasi ma tagata ola i le ao a e a po ona liu ai lea o ia ia Moso, ma feoa‘i ma saualii.

(4)

E avea foi Moso ma atuanofofale i nisi aiga. E masani ona ulu i se tamaloa. Fai mai e fai le faiga a lea tagata i maumaga o e latou te tuaoi; e te‘i lava ua mou o ia pe a o atu tagata. Ua mafua mai i lena ona mafaufau ia tagata ai lava o ia o se atua; ma ua avatu ia te ia ia tatalo atoa ma taulaga.

(5)

E faailoa foi Moso i se tasi aiga: na o le to‘atasi lava le toeaina o le aiga na te iloa o ia pe a oo mai o ia. E faapea upu a le toeaina, “O lau afioga, afio mai ia lau afioga.” E faalologo ia le aiga a o fai le talanoaga a le atua ma le toeaina a moso talapelo; o se fale, po o se paopao po o se isi lava mea ua fia maua o le a fai ma mataupu o le asiasiga a le atua.

(6)

Ua aliali mai foi ia Moso i se tasi ituaiga lupe ua taua o le Tu. A asu vai e le tatau ona faamasa‘a sina vai i le faitoto‘a, aua e ita ai le atua o Tu. O le a teva loa le atua ma ua tuua le aiga aunoa ma le feao a le atua.

I nisi foi aiga e uluitino ia Moso i se moa; a ‘aina e se tasi ia lea manu o le a lili o ia ma oti ai.

E ulu Moso i le fe‘e i se isi aiga ma e leai se isi e faamalosi e pa‘i atu i lea i‘a.

E ulu foi Moso i le manulele e igoa o fuia. A lele mai i le taeao ona iloa ai lea e le aiga ua talia a latou talosaga; e faapena foi i le afiafi. A le sau o ia o lona uiga ua ita. Ua le aliali mai le manu nei i le aoauli ona o le sesega o le la. A ua faamatala atu e le faitaulaga i le aiga ia le uiga o le tagi a le manu e tusa ma lona lava mana‘o faapea ma lona lava lagona.

(7)

O Mosoloa: O le igoa lea o se isi foi atua nofofale. Sa faatinoa e le laumei ma le anae. E tatalo le aiga ia te ia a o le‘i faasaga atu i le mea e tatau ai o le afiafi.

(8)

Sa avea i‘a, o le fai ma le anae ma faatinoga o Moso le Malosi i se tasi foi aiga. A maua i se faiva o ni malo po o ni uo a le aiga ia i‘a ia, ona ave ai lea o se tamaitiiti o le aiga ua faataatia i luga o le ogaumu e pei lava o le a taoina. Ona pau lea o le mea o le a malie ai le loto o Moso. O se tasi o lea aiga e tofo i se fasimea o ia i‘a sa e faatonuina o ia e le matai o le aiga e inu ia se ipu suau‘u ‘a‘alu ma le mafu.

16.

Nafanua: O le igoa lenei o se atua fafine o se itumalo i le pito i sisifo o Savaii. O le afafine o le atua sili i Pulotu, o lona igoa o Saveasi‘uleo. Sa natia le teine i le togavao e lona tina ona o lona masiasi: o le tamatoifale ia Nafanua. Na sau Nafanua mai Pulotu, le nu‘u e galoma i ai mea uma i le faa-Samoa. O aso ia o le mamafa o le amo o le pologa i tagata Samoa. Sa faafe‘a‘ei tagata Samoa i ia aso ma o latou ulu e u i lalo, ma taumafai e toli niu i o latou tamatama‘ivae. Sa soona ui ane Nafanua i lea mea ona na iloa ai lea o se tagata ua vaivai lava o lo o tau‘a‘e ma ona vae e u i luga i se niu. Ua na o le sa‘i ma mapuea i le aga fita ua fai po fai ao. Na fai atu ia Nafanua i le tagata e alu ifo i lalo a o le a ia faaea lea to‘ilalo. Na potopoto tagata uma i le upu a Nafanua, ona mulimuli atu ai lea ia te ia i le taua; ua tulia le fili ma ua ala ia te ia ona ea o le itumalo i se tulaga aloa‘ia. Sa ufitia uma lona fatafata ina ne‘i iloa mai e le fili ua na o se fafine o ia; sa fai ni nai launiu itiiti e sulu i le sulugatiti ma faailo po o se igoapo i le ‘au a Nafanua. Na i‘u le taua ma ua manumalo ia Nafanua ona ia faatonu lea ia noanoa ia lanuiu i laau e faailoga ai laau, ua faasaina mo ia. E oo mai i le aso nei ia lea lava masani o le tanoanoa o fasilauniu i laau e tapui ai; e le soona tolia ia fua o ia laau, e taatia pea mo se faatatau faapitoa.

(2)

O Nanfanua o le igoa foi lea o se tasi atuaonuu i le motu o Upolu. I le sailiga o se tagata gaoi, e potopoto uma ia alii ma tagatanuu ma faasolo e augani ia faao‘o atu le taui ma sui ia i latou ta‘ito‘atasi pe afai lava o le tagata ua agasala. Afai ua faafiti tagata uma ma ua le‘i mautali lelei ia le tautoga ona faai‘u ai lea i le tautu‘i a alii ua fai ia Nafanua faapea, “Se‘i alofa mai ia i matou Nafanua e, ia e faaali mai po o ai ua sala, ma ia auina mai le lipiola ia te ia lea.”

A o sauni atu i latou i se taua e faatali ia tagata uma seia sausauina i le suaniu a Nafanua. A manumalo ona latou manatu lea, na lelei ona fai le sausauga, a e a faia‘ina ona latou manatu ai lea ai lava e le‘i matua lelei le sausauina o i latou. O e o atu e faaali a latou agasala e sausauina muamua aua e fai lea ma faailoga o le faamagaloga o sala ma le faamamaina. E vaaia so‘o le gasolo a tagata i le po ma feoa‘i i le nu‘u ma sulu e fai ma faaaloalo ia Nafanua. E aumaia i luma o le taulasea ia ma‘i e fia faamaloloina. E vave malolo ma‘i e o mai ma ‘ietoga, a e ua faaumiumia le tigaina o ma‘i, e faalelelei meaalofa.

17.

Nave: O le igoa lea o se atuaonuu i le motu o Tutuila. Ua faatinoa o ia e se maa ua taua o le Ma‘a o Nave. Ua faapu‘upu‘u ia Amanave, ma ua fai ma igoa o se nuu iina e oo mai i le aso.

18.

Nonia: O le igoa o se atuaonuu e faatinoa i le pipi. O se o lea nu‘u na te aina ia figota o le a tupu se pipi i lona isu. A se‘ia mai o ia mai le sami ma ave i uta o le a tupu lava se pipi i se tasi vaega o le tino e fai ma sala. E paū i le masina o Me ia aso o tausamiga ma tatalo ia Nonia. E tatalo tagata ia Nonia ia aveese ia faama‘i ma le tale ma isi lava faama‘i e taatele i vaitaimi susu ma le timu faapea. O le vaimasina lenei e amata ai le suiga ma le tau susu i le tau matū. I aso o tapuaiga e ave ai e tagata ni ula atigipipi e fai ma taulaga pe a tatalo atu ai ia Nonia.

19.

O le Nifoloa: O le igoa lenei o se atua faatupu faama‘i. Fai mai le tala na sau o ia mai Fiti ma ua nofo i le itu i saute o le motu o Savaii. O tagata, paopao ma isi lava mea e maua ai iina na talitonu ia tagata o ia lava mea ua fai ma auala o lenei nifo loa e ulu ai i ona fili. Na faaali le nifo loa i se loomatua i se tasi aso ona tago ai lea o ia ua po i se luutaga vai laulaau, ua pi‘o ai le mata o le nifo; talu mai ai ua le toe malosi le nifoloa.

Ua oo mai lava i aso nei ia le faasoesa atoa ma le faamaumauaso o lenei talafatu. E ui lava ina leai sona faamaoni a e pipii pea tagata i ai, aua e tumu lea tala i mea e mata‘u ai. E le tele ni tausaga talu ona o atu ni tagata i le nu‘u lea e faatau ai so latou paopao; na fo‘i fua mai e leai se vaa na maua. E to‘atele e na maliliu i le nuu talu ona toe fo‘i mai le malaga; ona o lea ua manatu tasi ai i latou e faapea na mulimuli mai ia i latou le nifoloa, ma ua na faatupu ai le oti. Sa tau se taua e tusa o le sefulu tausaga talu ai; o se tagata mai le itumalo e ta‘a ai le nifoloa na fasiotia ma ua tanu i se tasi nuu i Upolu. Na mavae ni nai aso ona maliu ai lea o se alii talavou lava o lea faaitu. E le‘i ma‘i o ia a ua te‘i lava ua oti. Ua masalomia le nifoloa e tagata matutua o le nuu ma ua lagaina ai ia ivi o le tagataese lea na tanu, e tusa o le fa tausaga talu ai. Na faaputuputu faatasi ia ivi o si alii ona tia‘i lea i le moana; ua faia lea mea ina ia faamama le nuu mai le nifoloa. E pei lava le nifoloa o le malosi o le taofi o tagata Initia i le nifo ta‘uta‘ua o lo latou atua o Puta; na asia lea mea e le Perenise o Uelese i le 1875. Sa le utu ia taua a tupu ona o lea nifo, na susunuina a e na malepe le ta‘igaafi na tau susunu ai; e ui lava ina tanu maulalo ma solisoli ai e elefane, sa le‘i ma‘omi ai i lalo, na toe sau lava i luga. E faapena foi le talafatufua o le nifoloa i Samoa; e aliali mai pea i lea vaitausaga ma lea vaitausaga i se oti faafuase‘i po o se ma‘i faaumiumi o se sooga vae po o le lima e fula ma papala solo, e tua‘i uma lava i le Nifoloa.

20.

Pava: O le igoa lenei o se atuaotaua i le itu i saute o Upolu. Na mafua mai i le igoa o se tamaloa na sau mai le Atusasa‘e. Na o i laua ma lona to‘alua e galulue i le vao a e tuu la la fanau i le fale. Sa tafu le afi a tamaiti e tunu ai la la mea‘ai. Na iloa mai e Tagaloa le asu ona sau ai lea o ia mai le lagi. E tau mai o ia na o tamaiti le fale, ona fesili lea po o fea o i ai o la matua. Sa ta‘u atu e tamaiti o lo o i uta i le maumaga. Ona fai atu lea o Tagaloa ia vave i uta e ta‘u i o la matua o Tagaloa lea ua i lo latou aiga. Na faataalise mai le toeaina o Pava ina ua oo atu ia tamaiti ma le feau a Tagaloa. Na sauni e Pava ia le ava‘ona mo le atua o Tagaloa, a o se tasi o le fanau a Pava sa scona fetolofa‘i solo o ia ma ua leua ai le tanoa ‘ava, ua masa‘a. Sa le‘i taofiofia le faaatuatuvale o Tagaloa, na lele atu ma na taia le tamaitiiti, ua oti ai. Peita‘i na ia toe faaola ia te ia. A o Pava ua te‘i i le mea na faia e Tagaloa ma ua lilivau ai o ia i le ita tele; o lea na ia teva ai i fafo ma ‘oto se lautalo, ona ia tu ai lea i ona luga ma ua nimo ai i Fiti. E tele aso na mavae ona taliu mai ai lea o ia ma le alo o le Tuifiti: na ofo uma tagata i ia mea. Ina ua oti Pava sa maua sona nofoaga i le malae fono o atua o Samoa, ua faamauina foi lona igoa i uputu‘u a atua o Samoa.

Sa fai ma ona mausa ia le lautalo, o e fai o ia ma o latou atua e togi i le pulou lautalo pe a o atu i taua. E vaaia foi Pava i le nuanua. A aliali manino mai ia le nuanua ona iloa lea e le ‘au o le a manumalo i latou i le taua, a e a tu mamao mai ma faasaga ese o le faailoga lea ia taofi le taua.

O se tasi tala e faapea o le fasiga o le tamaitiiti na tupu i le pito i sasa‘e o le motu, ona sola ai lea o Pava ina ia taumamao ma le atua o Tagaloa. A taunuu Pava i se nuu ma mafaufau o le a nofo ai, a e vaai atu foi o tilotilo mai mata o le atua o Tagaloa; ona toe tula‘i lea ma sola i le tasi nu‘u. Sa faapena ona malaga faaasolo Pava i nuu, a e femulimulia‘i le atua o Tagaloa, seia oo ina taunuu o ia i le itumalo ua taua i luga, ona le toe iloa atu ai lea o mata o Tagaloa.

21.

Pili ma le Ma‘a: O igoa nei o ni atua masaga sa tapua‘ia e nisi nuu i aso o taua, oge, ma faama‘i. E lautogia le masina o Me mo tapuaiga ma taulaga. E faatinoa e le pili sosolo ia atua ia ma e matau i aso o taua. A oso faalava ia le pili i le auala o le ‘autau ona toe solomuli lea a e a aga‘i i luma ona mulimuli atu ai lea o le ‘autau ma le fiafia e fetaia‘i ma le fili.

O se tasi foi faiga sa latou saunia e saili ai se faailoga, o le lalagaina lea o launiu ia soo ai poutu o se fale tele, mai le fola o le fale seia oo i le ‘au‘au. E saofafa‘i ai iina ia alii ma mata‘i i le filiga. A totolo sa‘o mai i lalo le pili i luga o le filiga o se faailoga lelei lea. A e a sau faasapasapa le manu i luga o launiu ma soona totolo solo, o se mea leaga lea ma o le a taofia ai le taua i lea aso. A o le‘i o atu i le taua e sausaua i latou e le faitaulaga i suaniu. E faapea upu a le faitaulaga: “Ia lavatoto le auala ou te alu atu ai.”

22.

O Fatu: E lua ni ma‘a e le‘i tofia, o ni ma‘a lamolemole o le alia, sa teua i se malumalu i se tasi o nuu ma ua leoleoa lelei lava. Ua le mafai ona alu i ai se tagata ese atoa foi ma e faataetaelase, aua e matua faasalaina lea tagata e leoleo o atua ua tutu ai iina e leoleo. E fai ia i laua ma atua faatupu mau a e le o ni masei. E foa‘i mai e le tasi ia ufi, ‘ulu ma popo, a o le isi na te auina ia le anoano o i‘a i upega.

(2)

O se isi foi ma‘a ua faofaleina lelei e se tasi nuu ma sa fai ma faatinoga o le atua na te aumai le timu. A mamafa mai ia timuga ona latou faataatia lea o le ma‘a i tafatafa o le magalafu ma lagilagi ai seia oo ina toe oo mai aso la ma le laofie. A o aso e malosi ai le la ma ua le to‘ia le laueleele e se mataua a la‘ei ai faitaulaga faatasi ma e tapua‘i ma latou tau‘ave le ma‘a i le vaitafe, ua lolo ai i le vai ma talotalo ina ia ua.

(3)

E tu lata ane i se auala e alu i maumaga ia se ma‘a fai mai o se tagata pala‘ai na liu ma‘a. Na fai la la feagaiga ma lona uso i luma o lo la atua faapea ia liu ma‘a le tagata o i laua e sola i le taua. Na fai le taua i le isi aso ona liutua ai lea o le tasi o uso nei ma ua liua ai o ia e le atua o Moso e avea ma ma‘a. O e ui atu ia latou faatoaga i lea auala e sogi i latou i le ma‘a i le alu atu ma le toe fo‘i mai. O le taui o le le faalogo i lenei aga faaaloalo i atua, o le oti lea.

(4)

Na tau ia se uso i se tasi mea ma ua feoti ai; na liu ma‘a. Sa tutu tonu ia ma‘a i tua‘oi o ni nu‘u se lua. A i ai se le maliliega i so o se tasi o ia lava nu‘u e leai se nunuvale i le nu‘u atoa. E fai lava ma tulafono e uia pea, ia le upu, “o atu e faasa‘o i ma‘a”; o i latou e naunau e faaali lo latou faamaoni po o le tomai ia latou feau e o atu i latou i ma‘a ma tofotofo ai iina le mea moni. A pa‘u ai i lalo ia le tasi o le tauiviga ma ua faia‘ina, o le i‘uga le seua lava lena o le finauga. E leai se tasi e faalavelave i le to‘alua o lo o tauivi i mea faapea; ma sa ta‘uta‘ua nei nuu ona o le pulega ma le filemu iina.

(5)

I se tasi itumalo faapea na mua‘i aina e ni tagata mai Fiti, sa latou teua ni ma‘a Fiti i se malumalu ma sa tapua‘ia i ona po o taua. O le faitaulaga na te faaputu i luga ma fatufatu ma‘a ona matau ai lea pe faapefea ona solo i lalo. A solo i sasa‘e o lona uiga o le a faia‘ina la latou ‘au; a e a solo i sisifo ona iloa ai lea e malo latou. Ua fua lava la i le solo a ma‘a ia le tonu o le ‘au pe o atu i le taua pe leai.

I le amataga o galuega a le lotu kerisiano na aofa‘i uma ai e faiaoga Tahiti ia ma‘a ma ua tu‘ilili‘i i le matafaga. O faiaoga ia o ni tagata e ta‘ei tupua ua ta i ma‘a; ua leai se toega e tasi o ia ma‘a i aso nei.

23.

Le Sa: O le igoa lenei o le atuaotaua i le tele o nu‘u ma e ulu i le pili. E mata‘ia ia le fealua‘i a le pili i fusitao i aso o taua. O se tala lelei pe a totolo le pili i mata o tao ma ui i tua o le fusitao; a e tua leaga pe a sulusulu le pili i totonu o le fusi.

Sa masani ona folasia se falafala i se tasi o pou o le fale, a iloa le pili o totolo mai i lalo mai le ‘au‘au i le fola o le fale ma ui ai i luga o le fala, o se faailoga lelei lea; a e afai e sau o ia i luga o se pou e le o ufitia i se fala o se faailoga e leaga lea. A oso faalava foi le pili i luma o se tasi‘e alu atu i le taua o se faailoga mamala lea.

(2)

E ulu Le Sa i le lulu i nisi nu‘u. E matele o ia i mea tau faatoaga ma na auina mai ia le ua ma le anoano o mea‘ai. E tapua‘ia o ia i le masina o Aperila. Sa talotaloa ma taufaaoleolea ina ia aveese le naonao i maumaga aua ua talitonu tagata o ‘avefeau ia a Le Sa e faatauma‘oi i meatoto. Sa taofi foi tagata e mana‘o Le Sa e ‘aina tino o tagata gaoi. Sa masani ona faafefe e matua le mafaufau lelei o a latou fanau e faapea o le a sau Le Sa e inu o latou toto. A mama‘i ona o ai lea o i latou ma vele ia se fasi fanua e fai ma taulaga ia Le Sa; e masani ona maua mai ia se taui lelei lava: o le te‘a lea o faagagafu o le ma‘i tau manava o le tagata ‘ai tele a e paie!

(3)

Sa uluitino Le Sa i le atualoa i se tasi nuu. O se e utia e lea manu pe maua i se faama‘i sa masalomia le atualoa, ma sa ave loa se ‘ietoga ma se ili e fai ma magalo o le ma‘i; e ‘ai‘oia foi le atua, i upu e pei o nei:

“Le alii e, afai, ua e to‘atama‘i, Ia e faaali mai le ala, Ma auina mai le toeleleiga o le ma‘i nei.” 24.

Silivaai: O le tasi foi lenei atuaotaua i se tasi nuu ma ua faatinoa o ia e se manulele. A lele le manu aga‘i i le itu o i ai le itutaua a le fili o se faailoga lelei lena.

(2)

O le igoa foi lenei o se atuaofale ma ua faatinoa e se fetu.

25.

Sa Fulu Sa: O le igoa lenei o se atuaotaua i se nuu i Upolu. Sa faatinoa o ia e le ti‘otala ma ua mataua le lele a le manu lea i aso o taua: a lele i luma o le ‘au o se faailoga lelei lea; a lele mai i tua o se faailoga lea o le a faia‘ina.

26.

Sama: O le igoa lea o se atua taufe‘ai e nofo i se nuu i Savaii. E ulu o ia i se tagataola. Fai mai e alaga o ia ona taatia ai lea o se fasi tino tagata i ona luma. E sosolo atu le mana o lenei tagata i nu‘u ua latalata ane i lona nu‘u, o ona suli foi o lo o ola e oo i ona po nei.

27.

Salevao: O se atuaotaua lenei na tapuaia e le vao nu‘u ma ua faatinoa o ia e le ta‘ifau e masani ona iloa i se ta‘ifau pa‘epa‘e. A tata lona i‘u, e faapea foi le oso atu i luma o le au pe a iloa atu ia le tasi itutaua, o se faailoga lelei lena. A e a fo‘i mai o ia i tua ma tagi, o le faailoga leaga lena.

(2)

A o nisi nu‘u foi ua fai ia Salevao ma atua taua faapea ma aitu lautele o le nu‘u. Ua i ai le vaitausaga tu‘upoina e fai ai taulaga ona o fua o le fanua, ma ua tuuina atu ai foi ia talosaga mo se faaopoopoga i ia aso. E au aso ia aiga uma o le nu‘u e faataumamafa le nu‘u uma i ia aso. O le aiga latou te aumaia ia taumafa lelei e tele o le a matua viia, a o le ua faalelava lona aso e fetu‘uina. A uma ona tausasami tagata uma lava i le faai‘uga o le tausamiga i aso ta‘itasi e fai ai, ona tanu ai lea o mea e totoe, e leai se mea e tuua mo le aso e soso‘o ai. Sa i ai i se tasi nuu i Savaii ia se malumalu ua mau ai le faitaulaga i aso uma. Latou te fata mai ia se tagata ma‘i ma faataatia ai iina faatasi ma meaalofa o ietoga. E alu atu ia le faitaulaga ma milimili le vaega ua ma‘itia ona mulimuli mai ai lea o le faamalologa. E viia ia Salevao i le nu‘u lea: na te aumai le anoano o mea‘ai, ua iloga foi o ia i lona tutuli esea o atua ese mai le nu‘u. E i ai se tala e faamatala ai se malaga a atua mai Upolu, fai mai na oo mai loa i le nuu lea ona ui a uta lea ona o lo latou matata‘u ia Salevao. A ua agalelei lava ia Salevao i malaga a tagata ola. A sao tusaga o alii o le nu‘u e tusa ma le taliga o se faigamalaga e toe iloilo atu ua silia i se mea se tasi, ua faaopoopo i ai e le atua o Salevao. Sa faapea talitonuga o tagata.

E faamanatu so‘o le alofa o Salevao ia Nonu. O Nonu o se tasi o i latou e tapua‘i ia Salevao. Na malaga Nonu i Toga e asiasi i le Tuitoga. Sa finau ia le Tuitoga ma Nonu; fai mai le Tuitoga e le toe aoina le masina i ia aso, a e fai mai ia Nonu ia o lo o aoina pea le masina. Ua taufaivevela le au alii i o la taofi ma o lea na tuu ai o le a iloa le tonu i e lua. Na po le po a e faaali mai ia Salevao ia Nonu, fai mai o ia, “Se Nonu, e alu alu foi ia vale saupa‘u ma tagata finauvale e le maua oe i le leaga. Ua matua e sese lava. Na e iloa ana fea e aoina se masina a e le‘i fe‘itetele? Ana le se anoa lo‘u alofa i si ou pa‘u se manu o le a tu‘u lava oe e ‘ai lou valea. A e sau loa ia e faalogo mai, o le a ou alu ma oso a‘e i le tafatafa‘ilagi ma foliga mai o se masina, a vaai atu i ai le Tuitoga ona talitonu lea ua moni lau upu.” Na malama a‘e le taeao ona tu faamasina mai ai lea o Salevao i le tafatafa‘ilagi, na iloa atu e le Tuitoga ona faapea ai lea o ia ua moni lava le mau a Nonu. O lea na sao ai Nonu ua le fasiotia. O tala faapea e faaopoopoa le mamalu ma le mata‘utia i ia atua faapea ma ‘oa i mea e teu ai oloa a le au fai taulaga.

(3)

O le igoa foi lenei o se atuanofofale i se isi aiga ma e nofo i le pusi ma le laumei. So o se tasi o le aiga e pa‘i i se tasi o ia i‘a o le a maua i se ma‘i; ma e faalogo atu lava ia tagata o fasa mai le tagata ma‘i a o le‘i oti, “ua ou fasia si alii lenei aua ua na aina lo‘u faatinoga.”

E masani ona asu se ipu ‘ava ma sasa‘a i fafo i aso e mama‘i ai, e fai ma taulaga o le faamagaloga; e valaaua foi le igoa o le atua lea ina ia na faaolaina ia le ma‘i.

I nisi aiga sa avea le faitaulaga ma o latou matai. A oo i le itula o le afiafi, ma isi lava itula e lautogia mo taulaga i le aiga, e aumea potopoto le aiga uma aua e oti le tagata e le ‘auai mai.

28.

Sepo Malosi: Sa tapua‘ia o ia i Savaii, o se atuaotaua, ma sa uluitino i le pe‘a. A lele sa‘o i luma o le ‘au ia le pe‘a o le faailoga lelei lena, a e a na ona tu mai luma ma peiseai e pupuni lo latou ala ona iloa lea o le a i‘u leaga le taua, ona solomuli lea.

(2)

Sa avea foi ia Sepo ma atuanofofale i le tele o nu‘u. I se tasi o nuuauta i Upolu sa avea Sepo o le “alii o le Mauga,” ma sa ulu o ia i le moa ma le lupe. E ulu foi o ia i se i‘a itiiti lava e faigata ona pu‘ea, ma sa fai lea ma atua o se isi aiga; a o se tasi aiga sa latou avea ma faatinoga mo ia ia le figota o le tuitui. O le faasalaga o se ‘aina ia lenei faatinoga o le tupu lea o se tuitui i totonu o lona tino.

29.

Si‘uleo: O le igoa lenei o se atua faanofonuu i Savaii. E faapea na sau o ia mai Toga ma e mafai ona savali o ia i luga o le tai. Ua avea o ia ma atua o tautai. Sa faatuina mo ia se faleo‘o e lata ane i le matafaga ma e faapea le taofi‘e feololo se vaega o le talafatai e pule ai o ia.

30.

Tagaloalagi: E le matua mautinoa le mafuaaga o le igoa lenei. O le upu loa o lona uiga o le UMI, o le taga o se mea lea ua lalagaina e fafao i ai mea; afai e faaaoga i lona uiga faasoanauna ona tusa lea o le upu tagaloa, o le sa‘oloto po o le le faatua‘oia. Ua faapena ona moomia ia le uiga lenei e faamatala ai le igoa o le Iupita Samoa. Faauta foi i nisi o le vao igoa ua faaigoaina ai le atua sili lenei o tagata Samoa: Tagaloalagi, Tagaloaatevalu, Tagaloafaatupunuu, Tagaloaasiasinuu, Tagaloalafoa‘inuu.

(1)

E iloa o ia i le malama i se tasi nuu ma ua tapua‘ia o ia i le masina o Me. E faatinoa foi o ia e le manu o le Tuli. E leai se tasi e toe fealua‘i i le nu‘u pe a oo i le itula e fai ai ia talosaga i le atua lea. E na o tane e ‘auai i le tausamiga i le atua lea, ma e le tatau ona pa‘i atu ia fafine ma tamaiti i sina mea itiiti.

(2)

Sa faatinoa o ia e se tanoa faapea na aumai mai Fiti i se tasi nuu. Sa taofi tagata e nofo foi o ia i se ma‘a‘o‘o. Sa fauina se malumalu mo ia e taua o le “fale o atua.” Sa matua puipuia lelei lea malumalu ona o le mata‘u o tagata ina ne‘i faigofie ona feoa‘i agaga ma latou faatauma‘oi i mea. Sa osia taulaga ia te ia i aso o taua. E avatu foi ia te ia ia meaalofa atoa ma taulaga i ona po o faama‘i ma gasegase mamala. Sa matua talitonu tagata faapea a le tatalo ia Tagaloa o le a leai lava se manuia e maua mai. Sa avea le faititili ma faailoga ua talia le tatalo, a e a na o na faagaolo mai le lagi o lona uiga o se tatalo lea ua le talia ma e ua faapoi mai ia le taui ma sui.

(3)

E faapea le tala a se tasi itumalo, o Tagaloa na malaga mai i se paopao ma lona ‘auvaa e to‘afitu, ona fai ai lea o lona fale i uta o le nu‘u. O leo e soona femumua‘i e malele mai le togavao sa taofi latou o le magamagagu lea a atua, ma sa faata‘imua ai se maliu i le nu‘u.

A oo i aso o taua ona o ai lea o ni alii se to‘alua e fesili ia Tagaloa. E nofo le tasi alii i luma o le pa laau, a e alu le tasi faataamilo i tua. Sa ufiufia le tagata i laulaau se‘i vagana ona mata. E leai se fue e sosolo i laau ia, e le taatia foi se lau laau e tasi i luga o ma‘a, aua sa taofi tagata e mau ia le atua i totonu o ma‘a. A tu valavala ia le taoto a ma‘ama‘a o le faailoga lea o le a faata‘ape‘apeina ia le nu‘u, a e a putuputu ia ma‘a ona iloa ai lea o le a matua fusia le nuu atoa i le malosi.

32.

Tapa‘ai: O le igoa lenei o se atuaotaua i Tutuila. E ulu o ia i se atigi foafoa. A o atu ia se aiga e tau e ilia e le faitaulaga ia le foafoa a e faalologo ia tagata uma. A leo malu ma ‘o‘o le foafoa o le faailoga leaga lea, a e a leo lelei ma malie le tagi a le foafoa o se faailoga lelei lena.

(33)

Taema: O le atua lea sa fai ma ona faatinoga ia le manulele o le ti‘otala. A lele le manu lea i mua‘au ma le toe fo‘i mai o le faailoga lelei. Sa i ai foi sona malumalu e faitoto‘a tasi. I aso fita e gasolo atu ai ia toeaiina o le nuu i totonu o le malumalu lea ma fai lauga i le atua. E tali mai le atua i le leo o le tagata a e le iloa lona tino.

(2)

O le igoa foi lenei o se atua fafine faapea na maua e ni tagata fagogota i le va o Tutuila ma Upolu. Na latou faaofu ia te o ia i ni la‘ei mananaia tau le atunuu ma tauamo ai ia te ia i uta ma latou faia ai mo ia se malumalu. E avatu taulaga o ‘ietoga ma taumafa ma tuu i luma o alii e to‘alua sa fai ma faitaulaga. I le liliuga o aga faanuupo i le lotu Kerisiano na ma‘eu le maumea o nei tamaloloa i ‘oa o le malumalu. Na faaumatia ia le malumalu lea ma sa fai ai ia se aiga tele; o pua‘a ma le mau mea‘ai na saunia ai le aiga sa faatauina i oloa o le malumalu. Na latou faia le taumafataga e fai ma faamavaega i le fulituaga i le pogisa ma manatu o aso ua te‘a.

(3)

E faatinoa Taema i se tasi alalafaga i le fusinifo tanifa; sa avea o ia o se atuaotaua i lea mea. Sa afifiina ia nei nifo i fasitaafi ma sa fesiligia nei mea a o le‘i o atu i taua.

(4)

O Taema ma Tilafaiga o atua i laua o tufuga ta tatau. Na feausi mai i laua mai Fiti e aumai lea faiva i Samoa. Na faatonuina i laua a o le‘i tuua ia Fiti, ia pepese faapea:

“Tata fafine, a e le tata tane.”

A e na fesesea‘i la la pese ma ua taunuu mai i Samoa ua usu faapea:

“Tata tane, a e le tata fafine.”

Na mafua mai iina le aganuu lenei ua matua taatele i tamatane o Samoa.

(5)

O Taema ma Titi o igoa ia o atua nofofale o se isi aiga i le itu i sasa‘e o le atunu‘u. O se masaga e fepiita‘i o la tua. Na fe‘ausi mai i laua mai le atusasa‘e; a o o mai i laua sa fetautalatala‘i faapea; “pe ana mafai ona ta fevaaia‘i anusa o lenei na ona ta talanoa ma fepa‘ia‘i o ta tino a e le iloa le isi e le tasi.” E le‘i levaleva a e fati mai se auma ma na momotu ia le sootaga i o la tua. O tagata o le aiga e o malaga e feaoina i latou e atua ia i so o se mea e o i ai. O mea uma e pi‘ilua sa faasaina mo atua ia; o le sala o le oti. Sa faasaina tagata o lea aiga e feua‘i o latou tua ina ne‘i manatu atua ua ulagia i laua.

34.

Taisumalie: O le igoa lenei o se tama‘ita‘i i Upolu na alu ma aumea faatasi ma atua, ona tapua‘ia ai lea o ia e lona aiga, mulimuli ane sa avea o ia ma atua o tagata uma o lea lava nu‘u. Sa fai le pe‘a ma ona faatinoga, ma sa vaaia le anoano o pe‘a i le malumalu i aso o taua. O se pe‘a e lele i luma o le autau o le faailoga lelei lea. A fasia e se tasi o tua‘oi ia se pe‘a e oo lava ina i‘u i se taua i le va o tua‘oi o e fai le pe‘a ma o latou atua. Sa faatinoa foi le atua lenei e le laau o le ti. Sa feavea‘i ia le lauti e fai ma tomai o ‘au a le nu‘u lea, i so o se mea e o i ai. O le masina o Iuni sa fai ma popotu‘u o le tausamiga ia Taisumalie. Sa aumaia ituaiga mea‘ai eseese mai le fanua ma le tai, aua le tausamiga a e na o le tasi le aiga e ‘a‘ai ai, na o le aiga o le faitaulaga. O mea uma e totoe mai le tausamiga lea e tanumia. E mulimuli ane ona latou amata ai lea o taaloga i uatogi ma taugalaau e feta ai o latou ulu seia tafe mai lava le toto ma ua lavalava ai i le toto; o lenei le taulaga sa faia mo le atua lea. O tagata uma lava, o e matutua, o e talavou, tane, fafine ma tamaiti sa ‘au faatasi i ia fefasia‘iga faavalea ma le faamasa‘atoto. Na talitonu i latou e faaalia i ia mea lo latou faiatua ma o le mea lea o le a malie ai le loto o le atua ia i latou; ona o lea o le a talia ai a latou tatalo mo le alo umi ma le olamalosi, faatoaga fuatele ma le manumalo i taua.

(2)

O le igoa foi lenei o se atuaotaua i Savaii. E ulu o ia i se tamaloa ma e tautala mai ai. A sauni le fuatau e folau atu i se isi motu ona o se taua, e folau atu mo se maila atoa, ona toe foi mai lea o i uta ma ua sausauina tagata ta‘ito‘atasi i le suavai o se vaitafe. Sa avea lena ma faailoga o lo latou faamamaaga atoa ma lo latou loto tasi e o atu i le taua.

(3)

Ua taofi foi ia tagata ua faatinoa le atua lenei e le pusisami. I se tasi o nuu na mua‘i mau ai se faiaoga Kerisiano Samoa na maua i le faiva o se tasi o lona auaiga ia se pusi ma sa faavelaina ma faaaogaina. Sa i ai ni taulele‘a talavou se to‘alua i le aiga o le pusi. Na logo ia tagata o le nuu ma ua o mai ma latou fue i ia taulele‘a. Na latou ave ia i laua ma faataatitia i se umu e le‘i afia ma na fai ai ia aga e pei lava o se umu o lo o fai. Sa faia ia mea ina ia seua le to‘atama‘i o le atua. Sa faatalitali ia tagata o le nu‘u i le lipiola o tama, peita‘i e leai se isi mea na iloga mai seia vagana ia faalavalava o sasa na tu‘u i ai e tagata ola. Ua iloa e tagata ua le afaina ia tama ona latou manatu ai lea ua na o se mea pepelo ia Taisumalie ma sa latou liliu i le Atua to‘atasi o le lagi.

(4)

O se tasi foi lenei atuataufale e tapua‘i i ai ia aiga i itu eseese o le atunuu.

(a)

Na uluitino e ia se tasi o lea lava aiga ma sa fesiligia lea tagata i so o se mataupu taua e fia talatalaina. A o le‘i o atu i se taua e tuufesili tagata ta‘ito‘atasi pe tatau ona o atu i le taua, pe o le a foi lona i‘uga. Atonu a valoia le oti po o le faiaina e le faitaulaga, ona lili lea o le aiga ma fasi ia te ia.

(e)

I se tasi aiga, sa faatinoa le atua lea i se toeaina sa fai ma taulasea. O le vailaau lava e tautu i ai le alii o le tauvalaau faalima i le igoa o Taisumalie: ma fai i ai e faamalolo i ma‘i; i le ma lea e lomilomi foi e ia itutino tiga. A uma lea ona faatonu lea o le tagata ma‘i e fo‘i i lona aiga ma faatali ai lona faamaloloina. A oo ina malosi le ma‘i ona fai ai lea o le ‘ava a le aiga ma sa‘asa‘a sina ipu‘ava i le palapala e fai ma faasao i le atua. E ole atu foi ina ia na faaola ma faapaolo ia i latou ma liliu mai ona tua ia i latou; (o lona uiga ia tu o ia i o latou luma e fai ma o latou talipupuni e tete‘e i mea fita e fia o‘o mai) a ia liliu atu ona mata i o latou fili.

(i)

A e sa faatinoa o ia e le fe‘e i se isi aiga. O se isi aiga sa ulu o ia i le anae, i nisi o le laumei. Afai e soona ‘ai e se tasi o le aiga po o se malo a le aiga ia le faatinoga o le atua, ona le toe faia lea o lea mea ma ona faatinoga seia toe faauia le faalemigao. O lona uiga o le a aveina foi se tasi o le aiga ma faataatia i le ogaumu e pei lava o le a taoina. O le a oo lava le oti i se tasi o le aiga lea pe afai e le faalanua le faalemigao.

35.

Tilitili O se atua faanofo nuu lenei i Upolu e taua i le faatuputupu leaga ma ua taofi tagata o ia lenei na fai ma mafuaga o misa, taua ma le pouliuli. Sa iloa o ia i le uila. A iloa soo o ia i aso o taua ona faapea lea o tagata ua sau o ia e fesoasoani ma ta‘ita‘i ia i latou. A pesi faalausoso‘o mai le uila i so o se vai mea ona manatu ai lea o tagata ai lava o iina o lo o i ai ia ‘au tatanu a le la itutaua. Afai e ‘emo‘emo mai le uila i luma‘au ma ua le utuva o le faailoga lea o lo ua tulia le itutaua a le fili. A e peita‘i a taliu o ia ma ua ‘emo taula‘i o le faailoga lena o le faalavelave; o lea e faataalise loa ona solomuli ‘au.

36.

Titiusi o se atua faanofo nu‘u lenei i Savaii ma ua tapua‘ia i aso o le masina faato‘a vaaia; o aso ia e foliga ai le masina o se titi ti ‘ila‘ila. E faamaupao ia faa‘ele‘eleaga uma mo ni aso, pe tasi pe lua. E tatu‘u uma fale ma faofale tagata o le nu‘u. E oo lava ina matua sasaina ia se tagata e toe maua i fafo i ia aso. A mae‘a ia talosaga faapea ma tausamiga o ia aso ona alu atu ai lea o se manu a le nu‘u ma ua ilia le foafoa e ta‘u atu ai i le nuu uma ua oo i le faai‘uga o le tausamiga. Ona toe amata foi lea ona alo atu ia tagata ia latou lava feau e masani ai i aso faisoo. Ona o lo latou faaaloalo i le atua lea na suia ai e tagata ia le igoa, o le titi, i le upu savaliga. O le titi lauti lea.

37.

Togo o le igoa lenei o se atuataua ma ua faatinoa e le lulu. A lele le lulu faasa‘o i luma o le ‘autau, o se faailoga lea o le manumalo; a e na ona oso faalava i o latou luga o sasa ia o le to‘ilalo.

O se lulu mate e maua i le nu‘u e vave ona ufiufi i se fasi taafi e soo se tasi e tau mai i ai. Ona o mai lea o le nuu atoa ma si‘o i le lulumate ma fetagisi ma tatu‘i o latou ulu seia tafe mai le toto. O le “taulaga lenei o le toto” ia Togo. Peita‘i o lo o ola pea Togo i isi lulu ola o manulele o lo o faatinoa o ia.

(2)

Sa i ai foi se atuafale o se tasi aiga e igoa i lenei lava igoa, sa faatinoa i le anae. O se tasi o lea aiga na te ai se anae o le a malaia, ma o le a matasepa.

38.

Tu: Na faaigoa faapea le atua nei ona o lana masani o le tu, e le nofo i lalo i se itula. Sa faatinoa o ia e le ve‘a. E matau lelei le ve‘a ma ona foliga i aso o taua. A aliali mai e mumu ma ‘i‘ila fulu o le ve‘a o le faailoga lea o le manumalo ma o le a o atu e tau; a e a na ona uliuli ma faapolopologa o sasa ia o masei. O lea o le a mau loa a latou nofo i o latou fale, ma o le a leai se taua o lea aso.

39.

Tufi: Sa faatinoa lenei atua i se tao pe tusa o le sefulu futu le umi. Sa faia lona fuata i le ogalaau o le niu. A potopoto ia tagata ia latou tapua‘iga e faatu le tao lea i o latou luma ma la‘u mai i ai taulaga. E avea foi le tao lea i le fuatau e fai ma faailoga o le faatasi atu o Tu ia i latou. A o aso o manū e avea ai ia Tu ma atua faamaloloma‘i ma ua matua iviivima‘a‘a i le tineiga o faama‘i. E faato‘a fai e ia lea galuega lelei pe a ole atu ia te ia faatasi ma taulaga.

40.

Tulia o le igoa lenei o se atua i Savaii na fesoasoani i se isi itumalo i se taua; ana le se anoa o ia po ua matua tu‘umasaesae lava ia lea itumalo i lea taua. E aoga o ia i aso o le filemu, e lave mai foi i ona po o sauaga. Na suia le mugala e fai ma ua; na te liua foi le timu i le la. Ua talitonu foi ia tagata faapea e oo mai lava o ia ma sana mea mo se umufono i ni malo tali; e faaopoopo e ia ia se pua‘a i mea ua uma ona saoina e le nu‘u. A folafola ma faasoaina mea‘ai e le aumalaga ona iloa ai lea ua sili ia mea na i lo le aofa‘i na ulua‘i i ai. A o lea togafiti ua faagasolo e le au faitaulaga. Sa latou faaopoopo atu ia nisi mea i le aofa‘iga na ulua‘i i ai, ona talitonu ai lava lea o le au tapua‘i faase‘egofie ua faia ia mea uma i le mana o Tulia. Ua i ai i le tasi motu ia le tulaga e tapua‘i ai ia Tulia; o se ma‘a lamolemole lea ua i se pupulaau tapuia. E velevele faalelei e faitaulaga vao i tafatafa o lea ma‘a ma sa ufiufia i la laau e faamafanafana ai i le atua. A tatalo tagata i le atua lea i aso o taua, oge, faama‘i ma isi lava aioiga, ona latou sui lea i la laau e taufi ai le ma‘a. E le vaaia sona tino e tagata o lea faaitu.

41.

Tuifiti o le igoa lenei o se atua faanofonuu i Savaii, ua faapea e ta‘a i se tamaloa e fealua‘i solo a e le vaaia sona tino e tagata o lea faaitu. Na o tagata ese latou iloa ia. E lua lava ia ituaiga nofoaga sa masani ona vaaia ai o ia e tagata tupolo e asiasi mai i le nu‘u. Muamua, e iloa o ia ona o sauga e sili i lo le aofa‘i o alii na totogia mo se umufono, pe tasi, lua pe tolu lava ia ni pua‘a e sili ai i mea o le ulua‘i saofaga. O lona lua a uma poula e masani ona mulia‘ia ia nei feiloa‘iga, ona tu‘ufesili lea o le au malaga e fia iloa pe se alo o ai le manaia po o le taupou sa laei i se titi lauti ma ua u‘u tanulalai; o lea tagata sa lotolotoi i le saoaluma a le nu‘u, a ua le iloa e i latou; ua na o le au malaga e faaali i ai. Ona faapea foi lea o le nu‘u e le taumate o le atua o Tulia sa faatasi mai i lea mea.

Ua fai ma nofoaga mau o Tuifiti ia se pupuifilele ‘i‘iva ma le taia. E sa ona ta se laau mai lea pupulaau e se tasi. Sa latou faamanatu pea se tala o se au malaga mai Upolu na latou tatu‘u se laau mai lea pupulaau; fai mai na maligi le toto mai le laau ma na faai‘u ina vaivai ma feoti ai ia tagata faalemigao ia. Mulimuli ane na toli faavi i lalo le palalasi a ia laau ona o matau o tagata o le nu‘u a e leai se tasi na afaina. Na faaaogaina laau ia i le fauga o le fale o la latou misionare.

42.

Tuna ma Fata sa i ai ni mauga se lua i le itu i sisifo o Upolu a e i lo la va se vaitafe. Sa mau ia Tuna i le isi mauga a o Fata na i le tasi. Sa masani ona feiloa‘i tama i se vaitafe e lata ane i le mea sa moe ai se tuna tele. Sa masani ona taaalo tama ma le tuna; e la te si‘i ia te ia i luga o o la tau‘au ma fata ai faapena.

43.

Vave o le igoa lenei o se atuataua i Savaii faapea na sau mai Toga ma sa uluitino i le manualii. A felelea‘i o ia i tua‘au, o le faailoga lelei lea, a e a alu atu o ia ma fe‘apataa‘i i luma o ‘au o se sasa tualeaga lea. I le ma lea foi, a iloa le manu nei o togitogi i le ‘au‘au o le fale i ona po o le nofo filemu o se faailoga lena o ni faalavelave o le a fou mai. A faapotopoto ia tagata e sauni e tau, e mua‘i u‘uina tino o tagata uma i suau‘u ona pepese faatasi lea ma le faitaulaga i se tatalo e pei o lea:

“Lo matou ali‘i e, o Vave! Ia faalaugatasi ia tagutugutu o laau, Aveese ia ma‘a tauponapona, Tu‘u mai i o matou mata ia le sulu, Ma ia faatafetotoina o matou ala.” (2)

I le tasi nu‘u i Upolu sa ulu ia Vave i se lupe sa tausi faalelei e aiga eseese, sa au aso i ai i latou. A o le nofoaga faapito o le atua o Vave sa i se laau maualuga lea i le tuasivi. Sa avea lea ma “sulufa‘iga” mo e fasioti tagata, atoa ma nisi lava solitulafono ua ululemai i le amioleaga. A oo atu i lea laau o “sulufaiga” ona sao loa lea o i latou; o le a le toe tulia a e o le a nonofo faatali i latou i su‘esu‘ega ma faamasinoga. E taua e faapea o se tupu o le itumalo o Atua sa mau ai iina. Na mavae atu le alii ma ua le teuteua lona fale o lea ua pala ma ua malepe ua le toe mau ai se isi. Sa faapineina le mea sa mau ai le alii i se laau na toto ai. Ua aloa‘ia o ia ma e ui lava ina ua folausola o ia a ua fai lea laau ma sui vaaia ma le ola o lo latou leoleo tamaalii. Ua taua lea laau o le “asi pulu tagata.”

(3)

O le igoa foi lenei o Vave sa faaigoa ai le isi atuataua i se tasi nu‘u ma sa ulu o ia i le ve‘a. A faalogo ia tagata ua ote le ve‘a i le valuapo o le faailoga lea o le a osofa‘ia i latou i le aso e sosoo ai; latou te tapena ese ia le tinifu ma tamaiti i nofoaga e malu. A avatu ia taulaga o mea‘ai ia Vave e faatutuina ia ni pou i itu e fa o le malumalu ma ua taufatuina ai ia laau i laulaau manogi e tele. A amata ona tau i latou ona tatalo lea ma ta‘utino atu ia ta‘ita‘iina i latou i le lele atu a le ve‘a. A lele o ia i luma o ‘au, o se faailoga lava lea ia o atu i le taua. O se tala lenei ua faailoa ai le malosi tele o Vave, fai mai na matua tigaina ia ‘au a tagata Samoa i osofa‘iga a Toga. Ua na o le feoti faalago ia tamaloloa Samoa i le toa Toga e igoa ia One. A e na tagisia ia Vave i le faalavelave lea ma sa na foa‘i mai le tagata e igoa ia Tuato e na te fasiotia le toa Toga i lea lava aso. Ua ala mai iinei ia le alagaupu faapea: “Ua ‘ai tasi ia Tuato.”

Ua iloa foi le mana o Vave i se isi mea. Na o mai ia le malaga a atua e si‘i ia le matafaga o se tasi nu‘u ina ia liu pupu. Na logo ia Vave i lo latou faamoemoe ona tu ai lea o ia ma na tutuli ia atua ia ua oo ai lava i gatai o se tasi nu‘u na latou tua‘oi. O lo o gaoa ma tai pupu pea lea matafaga e oo mai i le aso nei.

(4)

I le isi nu‘u sa iloa Vave i le tuna; ua na o se atua nofofale o ia i lea nu‘u. A ma‘i se isi o le aiga lea e tatalo atu ia tagata ia Vave i le afiafi. E oo i le taeao e soso‘o ai, ona alu ai lea o le suega i le falute ma e i ai lava oloa teu i le fale. Afai la e maua ia se tuna i totonu o ia mea o lona uiga e i‘u ina oti ia le ma‘i a e afai e leai, e mata lava o le a malolo le ma‘i.

MATAUPU 5. O Atua iti po o Atua Nofofale

Aloimasina o le igoa lenei o se atua nofofale sa faatinoa e le masina. A faalao le masina ona alalga lea o le aiga uma, “Afio mai ia, Aloimasina.” Latou te sao fo‘i mea ‘ai ma au mai e fai ma taulaga. E soso‘o le tausamiga ma le tatalo:

“Le Aloimasina e, ia e faamamao ma i matou, le faama‘i ma le oti.”

E talotalo atu foi i latou i o latou fale a o le‘i o atu i taua e faapea,

“Aloimasina e! ia tatanu ou mea vanuvanu ma tafu‘e o laau, ma ma‘a taupatupatu ina ia le mafaagaeetia la matou tamo‘e.” 2.

Apelesa o le atua lenei sa fai ma ona faatinoga ia le laumei i se isi aiga. E ui lava ina le mafai ona tagofia e ese tasi o lea aiga ia se fasii‘a o le laumei, a e le tu‘ia lona fesoasoani i le faavelaina o se laumei. E tasi lava le mea sa tatau ona fusia lona gutu a o fai lea mea, ona o le fefe ina ne‘i oso se tama‘i laumei i lona gutu ma ulu ai i lona manava ma oti ai.

(2) E tautala Apelesa e faaui mai i se tasi lava toeaina o le aiga. A susu‘e suavai e fu‘e muamua le umu e avatu ia Apelesa; sa tautau le ato i tuapou mo le atua. So o se mea e na te aina ia le tauga lea ia Apelesa i le po, pe o se ‘iole, maile po o se tagata fia‘ai i lea itula, e vave manatu ia tagata ua filifilia e Apelesa lea faatinoga e sau ai o ia i lana sua. Ua ta‘ufeaoina foi ia Apelesa e lea lava aiga; e faamata‘ua e ia ia atua ese e agaaga mai i le aiga.

(3) A o se tasi aiga sa avea se fafine e igoa ia Alaiava ma faitaulaga a Apelesa. E tatalo ia Alaiava i faatosaga ma isi lava gasegase. O le mea lava e masani ona fai e ia o le faatonu lea o pola ia tatu‘u uma i le tasi tala, ona alu ai lea o ia i le itu ua faapogisaina. E tete‘i lava ua gatete ia le itu lena o le fale pei ni mafui‘e, ona sau ai lea o ia ma ta‘u mai le vailaau e tatau ona fai mo le ma‘i. O le i‘uga lava, e malolo nisi ma‘i a e feoti fo‘i nisi.

I lenei lava aiga foi sa faasaina ia le suavai muamua mo le atua lea; sa fai ma masani a le aiga le ave o le ato ma tautau i le fale talimalo sa afesooa e tagata malaga. E leai se isi o le nu‘u e faamalosi ona tago i se mea o i le umu lea, aua e matua tigaina o ia i le atua. A e so o se tagata malaga e ui ane faauta e sa‘oloto e ‘ai i lea umu e pei lava na aumai faatatau ia te ia e Apelesa.

Asomua o se atua nofofale lea i se tasi o aiga ua matua maoa‘e lava i le matega o mealilo faapea ma le iloiloina o gaoiga. Sa taua o ia i lea igoa ona o le taofi e faapea na ulua‘i ola o ia a o le‘i i ai ni tagata.

Leatualoa o se atua lenei sa faatinoa e le atualoa. Ua fai ma nofoaga tumau o lea manu ia se laau e tupu lata ane i le fale. A ma‘i se tasi o le aiga e ave se ietoga e fai taulaga ai i le manutotolo lea; e faatali seia totolo mai i lalo le atualoa. E faatatau upu o le i‘uga o le ma‘i i le totolo mai a le atualoa; a ui mai lalo o le ietoga o lona uiga o le a tanumia le ma‘i i ietoga, a e a totolo mai luga o le ‘ie o le a toe malosi lava o ia.

O Auma, sa faatinoa atua nofofale nei e le lupevao. A tunua e se tagata malaga mai i le aiga e ona le atuafale lea, o le a togisala se tasi o le aiga. E taufia o ia i laufa‘i ma isi lava laumea ma faagasolo ia faiga uma e pei lava o le a taoina o ia. Sa fai lena ma faailoga o lo latou ‘ana‘ana i lo latou atua o Auma.

Sa le faaaogaina ia se lau‘ulu memea i so o se galuega faaleaiga, aua e ita tele le atua i lea mea. Sa faaaogaina lau‘ulu e afei ai lima i le fela‘ua‘iga ma le faasoaga o mea‘ai; peita‘i na sa taputapu i lea aiga ona o lo latou fefefe i le ma‘i o le Gugu ma le Tagosusu, e faapea o tua na o soliga tulafono.

I‘ulautalo sa faasaina mo lenei atua nofofale ia i‘u o lau talo faapea ma isi mea. Sa avea ma avega mamafa i tagata o le aiga lea, le taina o i‘u o laufa‘i, lautalo, ma lau‘ulu i le gasesega o a latou mea e tatau ai. O mulitalo, mulifa‘i, muliufi ma i‘ui‘a sa faataatitia ese e le aiga ia latou mea e tatau ai e pei lava o ni mea ‘o‘ona; e leai se tasi na te ‘aina ia mea. A e ua faatagaina e le atua lea ia ma‘i ona tapilia i si‘usi‘u launiu.

O le Alii o Fiti O le igoa lenei o se atua nonofale i se tasi aiga ma sa fai ma ona faatinoga ia le tuna. Sa mafua mai ai i lea mea lo latou le faaaogaina o le tuna ia latou mea‘ai. Na silimusa le amiopa‘a‘a o lenei atua ma ua le mapa‘ipa‘ia e se tasi o le aiga. Latou te avatu ia le faafetai ia te ia faatasi ma le taulaga o le talo mua o o latou maumaga.

Limulimuta O le igoa lenei sa ta‘ua ai se isi feao po o se faaola o se isi aiga. A alu se isi o lea aiga e tau i tai e mua‘i aofa‘i e ia ia limulimu mai le sami. A tuliloaina e se va‘a, e fetogi e ia ia limulimu i luma ma ua faafatiatama‘ia ai le tuliloaga. Afai e taumafai le fili e to a‘e ia nei limu tapu‘ia i o latou va‘a e vave ona mou i lalo a e vave foi ona ea a e pe a ui mai ia tagata ua tapua‘ia le atua o Limulimuta, i lea mea

Moso‘oi O le igoa lenei o se laau e fua samasama ma e sili le sasala o lona manogi. I se isi nu‘u e faapea sa mau ai i totonu o le laau ia se atua nofofale ma o mea manogi uma e maua e le aiga ua latou avatu e fai ma taulaga ia te ia.

I so o se faapotopotoga po o se talatalaga a le aiga e ‘amia lava le atua lea. E to‘atolu ia ‘avefe‘au e o faasolo i le amiga o le atua aua e le sau o ia seia vagana ua aami faatolu.

10.

Fatupua‘a ma le Fe‘e. Sa taofi se tasi aiga faapea o o latou atua e to‘alua sa ulu i le fe‘e, ma le fatu o le pua‘a. O tane, fafine atoa ma tamaiti sa matua faeteete tele ina ne‘i latou ‘aina se tasi o ia mea aua o le a feita ia atua e o laua ia faatinoga. E aumai ia faama‘i e atua atoa foi ma le oti ia i latou.

11.

Pu‘a O le igoa lea o se tasi laau. Sa talitonu i latou faapea e mau ia se isi atua i totonu o lea laau ma o le mea lea sa le faamalosi se tasi e tau se lau pe fafa‘i sona lala.

Sa uluitino foi lea atua i le fe‘e, faapena fo‘i ma le uu. A mauala atu se tasi o nei uu i le fale ona sauni ai lea o aiga mo le maliu o lo latou matai.

12.

Samani O le igoa lea o se atuafale o se isi aiga. Sa faatinoa e le fe‘e, le pusi sami, laumei, ma le mo‘o. O se tasi o le aiga e na te aina se mea o ia mea pe na te fasia foi se tasi o i latou, o le a avea o ia i le tunoa ma fai i ai aga e tusa ma le faavelaina o se pua‘a, peita‘i sa fai lava i le ogaumu ma‘alili. Sa faapoi ai iina le taoga o le tagata ua agamasesei i le atua ma lona faatinoga; a le o lea sa ia inua se inumaga suau‘umafu ma le ‘alu‘alua e fai ma ona faasalaga. Na vavalo lea atua faapea o le a sau aso e matua tumusaisai ai ia Samoa i atua ese ma atuafolau.

13.

Satia: Na i se tasi aiga se tagata e taufeai ma sa avea o ia ma faitaulaga. O nisi aso sa tagi ‘e‘e ai o ia ma taualaga e avatu sona ava tagata. Fai mai o ia o le taulasea faatevolo, e pei lava foi ona fai o ia ma foma‘i i le aiga. Sa si‘i atu ia se gasegase o se alii taua lava ia te ia ona fai atu ai lea o Satia ia faia mo ia se fale fou ma ia tanu ia matua maualuga. Ona o lea o le aumaga a le alii ua faapea ona fai.

(2) I se isi aiga sa talitonu tagata e mafai e lo latou atua o Satia ona ulu i tagataola. E pule lava ia pe alu i se tane po o se fafine.

14.

Segivave: Na avea ia se toeaina e igoa ia Segi ma faatinoga o lea atua; o mea taua uma ma oloa sa vaavaai faalilolilo lava e Segivave. E le iloa e se tasi le ala ua mafai ai ona faia e Segivave nei mea. Pe a fo‘i mai ia tagata mai savalivaliga o le afiafi so o se tasi e ulufale mai e mua‘i faatulou ma faatalofa i le atua o Segivave: “Ia e faamagalo mai.” So o se tasi e na te soli lenei agafaaaloalo e nofosala lona aiga e te‘i lava ua le iloa ia ietoga mai le auafa.

15.

Soesai o le igoa lenei o se atua faanofo fale o isi aiga. Sa faatinoina e se matuamoa i se tasi aiga, a sa faatinoa e le tuna, fe‘e, ma le laumei i nisi. Sa talosia le atua ina ia aumai le ola ma le malosi pe a mama‘i tigaina ia tagata; sa talosia foi i aso o faatosaga.

16.

Si‘u: O le aiga sa tapua‘ia lenei atua e faapea lo latou taofi; e iloa o ia i se ulupo‘o e aliali mai i le masina o Me i lea tausaga ma lea tausaga. I aso o oge ma faama‘i e avatu ai ia talosaga e le faitaulaga o Lemana; a faasaoina ia le aiga ona latou o atu uma ai lea ma faafetai ma faamalo ia Lemana ona o le lelei o ana talosaga.

17.

Sina‘aimata: Sa fai mona faatinoga ia le ve‘a. Sa avea lenei atua ma faamata‘u i tamaiti o le aiga: “aua le pisa ina ne‘i sau ia Sina‘aimata i le tasamu ou mata.” Sa faasaina ia mata o i‘a ona tagofia e le aiga ia latou mea e tatau ai.

18.

Togo: I se tasi aiga sa faatinoina ia le atua lenei e se pe‘a, ma sa matua ma‘elega o ia i le leoina o lega. A potopoto ia fafine o le aiga e meina‘i ia lenei mea latou te mua‘i talisua faatasi. O se tasi o i latou e nana sina mea itiiti e ‘ai ai na o ia o le a te‘i ua liu lega lena fasi mea‘ai i lona gutu; e liua e le mana o Togo.

(2) Sa avea ma faatinoga o Togo i le isi aiga ia le fai. A latou faalogo faapea o lo ua tunu e se isi aiga ia le i‘a lea ona o ai lea o tagata o le aiga ma faamolemole i le aiga ia aua le aina ia le i‘a, a e lafoa‘ia o ia. O le taua lava i le va o ia aiga le mea e soso‘o, pe a le taliaina le olega.

(3) A e sa ulu ia Togo i le anae ma ua fai ma faasalaga o se tagata na te aina lea i‘a ia le matasepa.

19.

Tuiali‘i: Sa viia ma faamanuina ia lenei atua ona o se atua faapea sa tumu i le mataalofa ma le agalelei. Sa na feta‘ita‘ia ia le aiga i aso o oge; sa na faaui atu i latou i fanua o lo ua manunu ai ‘auufi vao.

(2) O se tasi aiga sa tapuaia Tuialii mo le soifuamaua ma le soifuamaloloina, a o le‘i sagai i latou ia latou taumafataga o le afiafi. Sa fai le afimumu ma taulaga aupito sili ona taua e tuuina atu faatasi ma tatalo: “O la matou taulaga lenei o le afimumu mo oe, ua mu saesae le afi nei; afi a isi aiga e le mumu ma e ua aga‘i ina pepe; ia e aueseina atu ia la aiga i le nu‘u o sa Lefe‘e, a e aumai mo i matou ia le ola maloloina ma le soifuamaua.”

Sa avea ma faatinoga o lenei atua ia le pusisami, fe‘e, ma le anae. Sa iloa foi o ia i i‘u laufa‘i. So o se tasi e na te ‘oto se laufa‘i e fai ai sona pulou, o le a faasalaina e le atua i le tula o le ulu. O tamaiti uma e fananau i le aiga sa valaauina i le igoa o le atua lea.

20.

Tuipagota: O se atuataufale lenei ma sa fai ma feao totino o se tasi aiga. Sa ia tineia ia gaoiga e ala tonu mai i lea aiga. A e a gaoia so o sa latou mea o le a tuuina atu ia lea tagata ia Tuipagota na te avatu ia te ia se taui tiga, faapea ma le oti. Sa pae ia ni ma‘a i totonu o le fale e faapea sa mau ai Tuipagota; sa nofo o ia i luga o lea paepae. E lata ane i lea lava mea ia se isi paepae ma‘a sa fai ma fata e fai ai taulaga.

21.

Taumanupepe: Sa ulu lenei atua i pepe felelei ma o se tasi e na tineia ia nei manu mananaia o le a lipiola i latou i le to‘atama‘i o le atu o Taumanupepe.

I se tasi aiga sa talitonu faapea e tolu gutu o lenei atua; O lea sa le inua ai e se tasi ia se niu ua su‘i uma ona mata e tolu. E tasi lava le mata e su‘ia a le o lea ua su‘i na o mata e lua; ua gata ai i lena ia aofai o mata o le niu e tasu‘ia. Sa avea ma faa‘ono‘ono i le atua po o se mea e tausuai ai le su‘i o mata e tolu.

22.

Ulavai: O se atuataufale lenei i se aiga o se tasi o nu‘u i Aana. Sa ta‘ele se fafine ma ua fafano ai lona ma‘ito. Na ta‘u atu i lona aiga ona o ai lea o i latou e su‘e ma ua maua na o ulavai i le mea sa ta‘ele ai o ia. Talu mai i lea aso sa faasaina ia le ulavai e avea ma o latou atua.

E sili atu i nei atua sa laulauvivili ai ia tagata uma o le atunu‘u ia nisi igoa se fasefuluono; e pei lava o le vao atua ua uma ona faamatalaina. E tasi le selau sefulutasi le aofai. O nisi o i latou ua taua i le tala o le foafoaga po o le faa-Samoa, a faaopoopo ona maua ai lea o le selau luafulu o atua Samoa; sa mana‘omia e i latou ma sa talia e tagata uma mea silisili e lua o tapua‘iga, o se mea e faatuatua i ai ma se mea e fai ma fua o lea faatuatuaga: faauta, o galuega ia.

MATAUPU 6. O Tagata … Tamavalevale ma le Tupulaga Malaulau

Ua mautu‘uga lelei ia le tina failele i le tausiga faapelepele a lona aiga ma ana uo i aso e sosoo ma le fanauga. O le tina o le failele e masani lava ona avea ma tama‘ita‘i faatosaga. Faatoa alu ane lava se isi tama‘ita‘i e sui tulaga pe a le o i ai le tina o le failele. O le tama‘ita‘i sui tulaga o se uo lava a le aiga. Sa masani ona i ai le tamā o le failele i lea sauniga. O ia lenei e tatalo atu i le atua faatosaga ma folafola atu so o se mea e mana‘o ai le atua tau lava ina ia na faaola le failele ma le pepe. O le tiute lava lea a le tamā o le failele, e faapena foi ona tu ai lona to‘alua i aso ua le i ai lona tama. Sa faapea ona fai tatalo:

“Ali‘i e Moso, se‘i e alofagia le teine fanau nei; ia ola o ia. Ia e alofa mai ia i matou, ia e faaolaina lo‘u afafine, a e so o se mea e te fai mai ai o le a faia lava lea mo oe pe afai e te talia lo matou mana‘o.”

Sa feaua‘i ma fesuisuia‘ia e le aufaitaulaga matape‘ape‘a i oloa ia mea e mana‘o ai le atua; sa fai faatatau lava e tusa ma le fiafaimea: o o i nisi aso e tagi le atua i se paopao e fau mo ia, po o se fale, pe mana‘o fo‘i i nisi aso i ‘ietoga ma isi lava oloa taua. E fai muamua ia tatalo i le atua e le tamā o le fafine, a faapea e aliali mai o se fanauga fita ma le umi ona valaaua ai foi lea o le atua o lona tina; sa taofi e le tina ia le igoa o le atua e valaauina a e fanau loa ma le tamaitiiti. O aso e sosoo ane ai o le a ta‘uta‘ua ma vi‘ia le igoa o lea atua i le olaga auiluma o le tamaitiiti. Sa fai ma faailoga o lo latou faaaloalo i le atua o le na lavea‘iina le fanauga, le faaigoaina o le tamaitiiti o le “tae” o le atua lea. O aso uma o lona tamameamea ma le olaga malaulau sa faaigoaina le tamaitiiti o le “tae o Togo,” po o le igoa o so o se atua na na lavea‘ia o ia i le fanauga. Afai o se tamatane e taina lona pute i luga o se ‘anava, o le mausa lea o le tamatane ina ia ‘afa‘afa ma toa i taua. A fanau mai o se teine, ona taina ai lea o lona pute i luga o se ‘upeti. Ai lava ua fai lena aga ma tatalo le leoa i le atua tausi, ina ia avea le teine lea ma tama‘ita‘i to‘aga ma le limasolo i le ‘elei ma le faisiapo. Sa fai ma tumutumu o faamoemoe o tina uma ia le tutupu o a latou tamateine ia avea ma e agava‘asilia i lea aga tau tama‘ita‘i.

Fasiotiga o Tamameamea: Sa taatele i Polinesia i Sasa‘e ma isi lava nu‘u, a e sa le faia lea i Samoa. Sa si‘osi‘omia tamaiti faato‘a fananau mai e le alofa i aso uma. A e faanoanoa ona o le tu lea o le faapa‘u ma le faaleauina o le ma‘itaga, auā ua tumau ma sa faaaogaina tele. O le ala o lenei faiga mataga e mata lava, o le masiasi e fanau; mata‘u i faasalaga, faapea ma le faapaie e tausi le pepe pe a fanau mai; i le ma le tasi, o le mumusu lea o tamaitai i vave loomatua. O le togafiti ua faa‘aualaina lenei tu le lelei, o le ‘o‘omi po o le fusimau o le manava, o nisi aso ua oo ai lava ina i‘u ai ma le ola o le fafine le faautauta lelei.

Failelega: Sa faamamafaina i aso e lua pe tolu na soso‘o ma le fanauga ia le vaaiga ma le fusiga o le ulu o le tamaitiiti e tusa ma le fuaitino sa‘o o le ulu. Sa faaeteete i latou i ia lava aso ina ne‘i sala ia le lapotopoto o le ulu, e tusa ma le fua o le onomea ma le matagofie. E faata‘oto le tama ma lona ulu e i le va o ma‘a salafalafa e tolu; e tasi i ulu a e ta‘itasi i itu o le ulu. E fōfō le muaulu i lima ina ia mafolafola. O le isu fo‘i ua ‘o‘omi faapapaina lelei lava; ua fai le isu va‘a e pei ona iloa i papalagi ma ila o le tagata e isu faapea. Sa fafagaina le tama meamea i ulua‘i aso ia e tolu i suaniu ua palupalu faatasi ma ‘a‘ano o niu mumu‘a, ma sa faatulutulu ai i le gutu. A o le aso tolu e auina atu ai le fafine o le faiva sa e iloilo ia susu o le tina po ua tai suasua. E tatau sina mea itiiti i se ipu ma faatulu ai i luga o se ma‘a ‘a‘asa ma iloilo ai afai e to‘a le susu i luga o le ma‘a ona faatali ai lea e le tuuina i le tamaitiiti; e faatali pea seia oo i le aso e tuu atu ai le vaega susu i le ma‘a vevela ma ua iloa ai ua leai se mea e to‘a: a oo i lea aso ona taga ai loa lea ona fafaga o le tama meamea i le susu o lona tina. E lelei lava le taliga o le fafine faafailele, ma e masani ona faaosoosoina o ia e faatuai le tuuina atu o le tamaitiiti i le susu o lona tina. I ia lava aso e fafagaina o ia i le suaniu po o le sua o le tolo. E tele ia tamaiti e fano i lenei faiga valea. Sa vave fafagaina ia tama meamea, ma e sa faate‘a i le fa masina. O lenei se tasi pogai o le to‘atele o tamameamea e malaia. O nisi aso e uluitino ai se atua i le tamā po o se tasi lava o le aiga ma faatonu mai e aua le ai le tamameamea i se isi lava mea vagana le susu o lona tina mo ni aso ma ni masina, e le faatapula‘aina. Sa fai lea ma faaaloalo i le atua lea ma ua taua le tamameamea o lana fa‘i. O tamaiti e faapea ona tausi sa tupu vave ma tino lelei, ma sa puta veveni e pei lava o se fa‘i.

Sa faagasoloina foi se ituaiga peritomega e pei ona lau iloa i le atunu‘u. Sa amataina lea aga i lona valu o tausaga po o lona sefulu. E taupulepule ia tamaiti lava latou o le tupulaga e tasi ona o ai lea i se tasi o nu‘u e a latou lea faiva, ona fai ai lea faapea.

O Igoa: Sa faaigoaina le tamaitiiti i aso o lona tamameamea ma le olaga malaulau i le igoa o le atua taufale o le aiga. A mavae ia aso o le olaga meamea ma le malaulau ona faaigoa lea o le tamaitiiti. Sa mauigoa i latou mai meaola eseese, o laau ma manu, alalafaga, galuega ma aga, o mea na tutupu ma isi lava mea faapena. Sa tumau pea le tulafono faigofie, “o le tagata, ma le ta‘u.” O nisi aso sa igoa se alii i le igoa o se tasi o atua silisili.

Fiafia o le Pepe Fou: O le aso lona tolu e tula‘i ai le tina o le tamaitiiti ma faasaga atu i le toe amataina o ana feau tau fale ma sauni atu i le faafiafiaga sa feesoota‘i faatasi ma le faafailelegatama. E potopoto mai uo ma aumeamamae a le aiga. Latou te la‘u mai meaalofa ma e ‘ana‘ana lava i le tausiga o tulafono e tusa ma le tu o faigameaalofa; sa tuuina mai e aiga ma uo a le tama o le tamaitiiti ia ‘oloa, o lo ua aofia ai ia pua‘a, paopao ma isi lava mataioloa ese. A o aiga o le tina o le tamaitiiti latou te la‘u mai ia ia toga, ma ua aofia ai ia matailalaga ua meina‘ia e tama‘ita‘i, e i ai ia ‘ietoga ma ‘iesina, faapea ma siapo. O oloa e aumai e le aiga o le tama o le tamaitiiti sa fai i ai le faasoa a le aiga o lona tina, a o le faitoga foi na oo mai ma i latou sa faasoaina lea e le aiga o le tama. O lea ua manino i lenei mea; o i latou ua aupito talileleia i ia fefaataua‘iga o aiga lava ia o matua o le tamaitiiti, a e tumau pea ia na i ona matua i le mea sa i ai: e le mauoloa atu teisi i lo le mea sa ulua‘i i ai. A e ui lava i lena, sa olioli pea o la loto i lo la talitonuga o se mea taua tele le faafaupu‘ega o mea auā le nunu o la la tama. Sa solo faalautata‘ia e fiafia, tausamiga, tauga, poula ma isi lava tu ma aga ia ia aso seia oo i le aso faai‘u. A oo ina nofo le tama ona fai ai foi lea o le isi aiga. O le aiga lona tolu o le aiga lea o le totolo o le tamaitiiti. O lona fa o o le aiga lea o le tu o le tama. Ua tu‘u le aiga lona lima e fai ma aiga e faai‘u ai ia mea uma, o le aiga lea e fai pe a savali o ia. E fai ia siva ma popese i ia aso, afai foi e siva le tama ma sa‘asa‘a, pe o le amata ona laulauvivilu ona fiafia tele ai lea o ona matua i lona tomai.

Masaga: E seasea ona maua ni masaga. E sili atu ona seasea ona maua ia masaga tolu; o se upu moni lava e faaleiloa i uputu‘u ia se tala tonu i ia mataupu. Sa taofi tagata e masaga ia loto ma manatu o tagata masaga, o lea ua tutusa ai mea e manana‘o i ai e fai i aso o tamameamea ai e oo lava i le olaga malaulau.

Tama Fai: O le aofa‘i o tamaiti o se aiga e tasi sa le tele; e to‘atele tamaiti na malaia ona o le sese o le tausiga, ia aemaise le masani o le faate‘a o tamaiti. Sa fai lava ma masani le tuu atu o le tama a se ulugalii i le tuafafine e na te vaea, ma tausi ma ia. A o ia ma lona to‘alua la te avatu i lona tuagane ia le faatau o oloa nu‘u‘ese e pei lava na la taliaina ia ni ietoga se tele. Ua avea le tama nei ma sui o toga, ma ua fai o ia ma alavai i le aiga ua latou faia o ia; e ui atu ia te ia lea ia toga tau ala mai i ona matua. A o le isi itu o le fefaataua‘iga sa tau ala mai i matua o lea tama ia oloa ‘ese mai le aiga sa tamafai ai o ia. O lenei sa le mafua lenei aga o le vavaeina o tama ona o se alofa moni o i latou e vaea le tamaitiiti ia te ia, a e o se ala laulelei sa faafaigofie ai le fegasoloa‘iga o toga ma oloa mai nu‘u mamao. Na mafua mai i lea ona tele o le mau tamafai i aiga ta‘itasi a o a latou tama moni sa vavae e nisi aiga.

O Aga: Sa vaavaaia tama e o latou tina mo le fa po o le lima tausaga, a o teine sa i lalo o le tausiga feao a o latou tina i aso uma. Sa mulimuli le teine i lona tina i a la feau o aso fai so‘o ma faaa‘oa‘o ai. Sa a‘oa‘oina le teine e asu vai, taetae atigifigota ma meina‘i le lagafala, faapea le faisiapo. A mavae aso o le tausiga a le tina i ona tamatane ona mulimuli lea i tua o lona tama e faaa‘oa‘o ai i feau o le a fai ma ana galuega tumau i aso uma e ola ai o ia. Sa a‘o le totiapula, fagota, fau-fale ma isi lava ituaiga galuega tau lima. E masani ia tama ona o faatasi i le nu‘u, i maumaga ma le vaomatua foi. A tau atu i latou i se popo o taatia mai ona tago atu ai lea o le tagata e mua i le popo ma valaau atu i se tasi tama e sau la te aina lea popo, a e fai atu i isi e “o e po pepe.” O lea na amata mai i lea mea le upu e lafo i se tasi ua le mau‘ava i se mea‘ai lelei, “e po pepe.” A afe i latou i se aiga o se tasi o i latou ona faapea lea o le tama e ona le aiga i se to‘alua po o se to‘afa e o ane latou te ‘a‘ai i lona aiga, ma ua na taua i latou ia o “aloali‘i popo,” a o le isi vaega e le valaaua e le tama ma ua na taua i latou o “pua‘a popo;” ona o ai lea o tama ia ma ua faapea la latou tala o le tama lea o se tagata mata‘ū ma le gutumulu. O le tala o lo o tusia i lalo o se solo lea sa masani tagata ona lagi faapese e faanana ai ia tamaiti; sa pepese ai foi pea malaga mamao i luga o vaa.

Na nofo ia Mailesaeia ma Mailetupegia.

E to‘alua la la fanau, ma o la igoa e faapea:

O le tama o Tulifauiave ma le teine o Sinataevaeva. Aue.

Na agaleaga i laua i la la fanau, ona sosola ai lea o i laua; aua e le fiafia laua. Aue.

Ona fai mai ai lea o le teine i lona tuagane, sole sau laia. Aue.

Na afe i laua i le maota o Tagaloalagi, ona fai ai lea o le teine ma ava a Tagaloa. Aue.

Na tupu le tuagane o le teine ma ua fai ma a la tama ma Tagaloa; ua maeu le manaia o le tama. Aue.

Ona tupu ai lea o le matau‘a ma le fuā o Tagaloalagi i le tama, na faatonu lona nu‘u ia fasiotia o ia. Aue.

Na latou ave ia te ia i le vao, a e le‘i tete‘eina e ia lo latou mana‘o; ua alu o ia ma le faalolo. Aue.

A e na eseese ia tagata i la latou i‘uga e tusa ma le mea e tia‘i i ai ia le tino o le tama ina ua uma ona fasia o ia; fai mai isi na tia‘i i le vai a e o isi na manana‘o e tu‘u ai pea i le vao. Aue.

Ona latou tia‘ia ai lea o ia i le vaitafe ma ua faatafe ai i le sami; a e na tafe tonu mai lava le tama ma ua tau mai i le mea o lo o tu ai lona tuafafine. Aue.

10.

Ona ‘e‘e ai lea o le teine, ua tagi ma au‘e‘e; na tago atu ua vau mai le tino, ma popo le ulu ma tatalo ia toe ola. Aue.

11.

Ona mapuni ai lea o manu‘a o le taule‘ale‘a, ua nofo o ia i luga; ona fai mai ai lea o ia; “sau o le a ta sosola. Aue.”

12.

Na o atu i laua i le nu‘u a o i le vao ia tagata o le nu‘u; ona fetagofi ai lea o i laua ua ta‘ei ia paopao uma a e faasao na o le tasi; ua sosola ai i laua i lea vaa e su‘e le nu‘u o o la matua. Aue.

13.

E foi mai ia tagata o le nu‘u ua leai se Sinataevaeva, ona ‘a‘ami ai lea e Tagaloa ia ona afafine o Pouliuli, Uila, ma Faititili, ma fai atu ia latou faavave atu e saili mai lona to‘alua. Aue.

14.

Na faalogo ia teine i le tala ona o ai lea e su‘e mai ia Sina; na gogolo atu ia Faititili, a e ‘emo mai ia Uila, na faaopoopo atu foi ia Pouliuli ma Afa, ona maua ai lea o le paopao. Aue.

15.

Ona tau alaga mai lea o tama‘ita‘i: “Aua le matata‘u, ua lelei mea uma! Ia o atu oulua ma le manuia. Ia malu le tai ma ia laolao peau. Matua i faasaua tele ia tagata, ua fasi fua si tama na. Aue.

16.

Na o atu ia Sina ma lona tuagane ma taunu‘u i lo la nu‘u ma le aiga, ona alu ai muamua lea o le tama a e faatali atu lona tuafafine i le vaa. Aue.

17.

Sa valaau mai o la matua: “O fea le mea a lua o i ai na?” Tali le tama, “O i maua ma lo‘u tuafafine ma te o mai e su‘e le aiga o o ma matua. Aue.

18.

“O ai o oulua matua? Ta‘u mai o la igoa.”

Tali le tama, “o Mailesaeia ma Mailetupegia.”

19.

Ona tamomo‘e mai ai lea o matua o tamaiti ma fetagisi, aua o la la fanau lea na la tia‘ia ua o mai lava e su‘e mai i laua. O i laua ia ua o mai. O lea na toe fo‘i mai ia i laua le alofa i tamaiti, ona o atu ai lea o i laua ma faafuata ia la tama pele. Aue.

MATAUPU 7 O le tagata matua ma tausaga lupelupe

Ina ua tuana‘i ia Tamavalevale ma le tupulaga malaulau ona tatou aga‘i atu lea i faigaaga ma sauniga, i talitonuga faasalemausau, atoa ma aganuu ua fesoota‘i faatasi ma le olaga tagata matua.

Tagatatau: Ua maua mai i tusitusiga a le alii tusitusi o Herotitusi (Herodotus) faapea e matua silimusa le vaavaai vale ma faatilotilomasae, o tagata e le a‘oa‘oina e tusa ma le poto faaeleni ia latou lava aganu‘u ma tu. O le tagata e le taina sa aloa‘ia lava o ia. E tusa pau lava lena nu‘u ma Samoa. Seiloga lava ua ta le tama taule‘ale‘a ona faatoa amanaia lea. Sa le faitauina o ia i se faaavaga, sa faalumaina o ia atili, a e le gata i lea sa fai foi o ia ma tu‘uga palai a tagata; o mea leaga uma lava e mafaufauina sa lafo lava ia te ia. Sa le mafai ona tautala o ia i saofaiga a tagata malolosi, na ta‘upala‘aiina foi o ia ona o ia na o se pula‘ū. A e o le aso e uma ai lana tatau, o le aso lava lea e soloa‘i atu ai o ia i le vasega o tagata matutua ma sa talia faatasi ma isi foi o le saofa‘iga a e na tata ia le faaaloalo ma le tomai o le olaga matua ma le mafai. A tau lata le taule‘ale‘a i le sefuluono tausaga o lona olaga ona laveia lea i le naunau e ta sana tatau. O ana uo ma lona aiga faatasi ma ia e naunau uma i latou ina ia taina le taule‘ale‘a. O lea e tau vaai se mea o ta ai se alii ona alu lea ma talitiga faatasi ai i le au tata a lena alii. Pe atoa lava se ta‘ito‘a ono po o le sili atu foi le aofa‘i o e tata i se taga tatau; a e pe to‘afa pe to‘alima ia agaiotupu e galulue.

O loo faaolaola ma tausi e le to‘atele aga o tagatatau ma e tusa lona taua ma le taugata i le faiva o faugafale. E totogi lelei lava. O le mafuaaga o lenei faiva e faapea na mafua mai ia Taema ma Tilafaiga, e pei ona tatou tau mai ai i le faamatalaga o atua; sa tapua‘ia nei atua e agaiotupu aua o aitu e pulea ia le faiva o taga tatau.

E faaaogaina i le faiva lea au e gaosia i ponaivi faatafafa, pe inisi le umi a e afa inisi le lautele. E fai aso o sauaga ma taua ma aso o seleselega a tufuga: e faaputu ai mea e aoga mo latou i le sauniga o nei meagalue, o le au faatala, ma le au soni‘aso o nisi ia o ituaiga au ua faaaogaina e agaiotupu. Sa tofia le isi pito e pei o nifo o se selu matapupu‘u a ua fafaua le tasi pito i le ‘auau, ma o le mea atoa o se to‘ifafau e pei ona mata o mata o se ‘ili. E lolo mata o le au i totonu o le lama ua palu seia fetaui le vai ma le lama, ua auva‘a. Ona tata lea o le au i luga o le vaegatino e mua‘i agoina; ua taia ia le au i ‘auta e fai si mafamafa. O faiga ia e faapupu uma ai le tino atoa ma ua ufitia e le pe‘a po o le tatau. E lilo le vaega tele o le tino mai tau‘upu e oo i tulivae i le lama, ma ua faamataeseeseina e mamanu manino ma le matagofie; o vaegatino ia ua le faauliuliina a e faalalava ma faata‘ai i manu e faagasolo e agaiotupu e tusa ma lo latou iloa. E fe‘ilafi tele nei mamanu pe a u‘u tapatapa ma e foliga le tatau atoa pe a vaai mamao atu i ai o se ofuvae silika uliuli e muta i tulivae. O le alii tusitusi na na tusia ia le tala, o se tasi o le aumalaga a Rokeuaine i le tausaga e 1722, o le alii o Behrens na molimau: “E la‘ei i latou e amata mai sulugatiti, po o tau‘upu e alu ifo i tulivae, i ni mea felefele atoa ma se ituaiga ‘ie silika ua lalagaina.” Ai lava se manu e vave manino le mataupu pe a na faalatalata atu teisi lea iloiloga i alii Samoa. Se manu e iloa, o “mea felefele” o titi lauti ‘ula ua faafe‘ilafaia e le suau‘u; o “se ituaiga ‘ie silika,” faauta o le tatau lea e pei ona faamatalaina nei. O se aga matua asoa ma le ulua lenei, aua e lalama se vaega tele o le tino. A mavae na i aso itiiti e lavatali ai ia taulele‘a talavou i le tiga ma le mamasi o le faitotoga o le tino, ona mate ai lea o le faapalepale ma le faatoatoa e mamae foi ia le onosa‘i pei o se ‘apulautolo. E tu‘ua o ia e tufuga se‘i mafu ona manu‘a ma maona ifo le malosi, a e liliu atu i latou i isi foi taulele‘a o le ‘autata. E feaua‘i faapena ia tama tata faasolosolo, o le tama ma le vaega e tusa ai i lea vaitaimi ma lea vaitaimi seia oo ina mae‘a tatau uma. E masani ona maea ia tatau uma i le lua po o le tolu o masina. A o aso uma ia e lolofi atu ai ia aiga ma ‘aumeamamae a taulele‘a e tapua‘i ma sauni meatausami. Latou te aumaia foi ma oloa o ‘ietoga ma siapo atoa ma isi laei faaleatunuu. O le aso e ma‘e‘a ai ia tatau e sao ai ia oloa o le lagitatau. E to‘atele foi ia e e o mai e faanonomanu ma faatali ‘ai i aso o le lagitatau o agaiotupu.

A o le mau aso e maumau, nunuvalega ma le faamataaitu ua ‘aumeaina ia lenei aga ua mafua ai ona faalefiafia i ai le to‘atele; ma ua pogai ai lona lafoa‘iga i se isi vaega o le atunuu. A e manatu taule‘ale‘a fiailoa o se mea taua ma le faatamatane ia le taina; o matua mitamita foi sa fesoasoani i le taufaaosoa o lea lava manatu e tasi, o le ala lea ua taumau ai pea lenei aga. O lavalava papalagi atoa ma ni utaga fou ua amata ona faaoso ai i tagata le ma pe a su‘egia ma aliali a latou tatau. Masalo lava o le a lafao‘ia lea tu ona o le tiga, ona o le maumau ai o mea e tele ma le le aoga; ma o ona po foi ia o le a le toe tau su‘ea ia le tomai ma le faaaloalo e ta‘ia i le soifuaga faalupelupe ma le aloa‘ia i le tatau; o isi la ia mea, e i ai, le matua, o le iloa, mafaufau lelei, ma le a‘ca‘oina o le a fai ma faasinomaga i le taule‘ale‘a talavou e iloa ai po ua tusa o ia ma le faaaloalo ua avea ma tomai o tausaga loa ma le soifua lupelupe.

E i ai foi ma le isi tu ua tausisi i ai le se tasi vaega o fafine, ma e mafai ona faatusatusa ai foi i isi atunuu o le lalolagi. A oo ia le teinemuli i le laasaga e avea ai o ia ma se ua ono nofotane, ona sao ai lea e ona matua toga ma la‘ei e i ai siapo ma fala; e fai se tausamiga tele ma vala- auinavalaauina ai ia teinemuli uma e le‘i nofotane. O le mea lea ua igoa o le nunu. A mae‘a ia ia faiga‘ai ona lufilufi ai lea o oloa ia i latou lava, ona ta‘ape ai lea. Na o tama‘ita‘i lava e ‘au ai i lenei sauniga. So o se aiga e le tausia ia lenei aga e tusa ma ona teinemuli e ta‘uleagaina ma e manatu maulalo i ai tagata.

Amiomama: E aloa‘ia faaalialia lava i ituaiga uma e lua; a ua matele i le ta‘u a e le o le tonu. E faalogo i latou i upu masoa ma le tuga mai lo latou laiti; ua le faigata foi ona faamataaitu i latou ona o le olaga feu‘ua‘i to‘atele ua faasavalia i le tele o aiga. A e ui i lea e maua pea ia aiga ua le ila faapea, a e maise lava ia alofafine o aiga tamaalii; o se vaega itiiti o le atunuu.

Mulilua: E taatele foi ia lenei mea e ui lava ina e mamafa sala soo se tagata e aia i le mataupu. O le tane e ona le ava na mulilua ma se isi tane, e le ‘inosia o ia e tagata pe a na fasiotia lava le na momoe ma lona to‘alua. Peita‘i o le uiga pito leaga o le taui ma sui e fai i tua o le soona feninia‘isolo o le sala; ua tau fai tutusa ia le mauala o le ua ululemai ma se tasi lava o lona aiga i le faatatau o le aiga o le ua tigaina.

Faaipoipoga ma Usuga: Sa le faagasoloina vagana ua tatau ma auva‘a ia ulugatagata e tusa ma tausaga. Sa faamamafa ia le matauga o gafa o le aiga ina ne‘i fetaa‘i. E taulia i uputu‘u ia le faasologa o usuga e mafaufau i latou o ni usuga le tatau, aua ua feusua‘i i latou, ma e foliga mai lea aga o le mea e masani ai nu‘u papalagi e taua o le, “Faasologa o e aiga i le toto ma e aiga ona o le so‘otaga o le fa‘aavaga.” E faapea la latou tala e le mana‘omia i tu ma aganu‘u feusua‘iga ua felata a‘i tele i le toto; e faapena fo‘i ona le malilie i ai o latou atua. E to‘aitiiti e e faamalosi e sofa‘i i lalo ia lenei faamata‘u talapepelo a o vaai mai o ia; a e afai e feusua‘i faapea ia tagata ma oo ai i nisi aso ona feoti ai lea o nisi o tamaiti o lea usuga ona vave lava lea ona latou faatu‘umana i le to‘atama‘i o atuanofofale ona o se usuga e sala, na soli aiga.

E seasea alu se taule‘ale‘a i le amataga o se faauoga e tu‘utala na o i laua ma le tausala. E mua‘i o ona soa ma le tauga e ave i le tama‘ita‘i ma lona aiga ma taualala ai; ua fai ma matagaluega a le soa le faaooga o le faaole i le tama o le teine. A le o lea o le a faaoo lava le feau i le tuagane matua o le tama‘ita‘i. E fesiligia foi lona manatu. Afai lava e tonu i le manatu o matua o le teine le faaole, ona ao ai lava lea ona manatu foi faapea o ia. A talia ia le tauga ma aumai ia le tali e faapea e lelei, ona faagasolo lea o le mataupu i lona taunu‘uga. Sa i ai se taumafataga faapitoa lava sa faia ina ua faato‘a mae‘a ia le sauniga o le faaipoipoga.

O le maliliega o itu e lua e faagasolo ai loa sauniuniga, ma e ai lava e atoa le tasi, lua, po o le tolu o masina o alu sa‘iliga ma faaputuga o le mau ituaiga oloa. O matua o le faato‘anofotane atoa ma ona aiga solo e talosia ina ia latou ‘au ai mai, ona latou sao toga ai lea seia maua se faatupu po o se saga tele lava. O nei mea uma ua tauala mai lava i mea ua lalagaina e fafine, e i ai ‘ietoga, siapo ma isi lava la‘ei faaleatunuu. O le faatupu lava lenei o le faato‘anofotane e oo ai i le faato‘afaiava ma ana uo i le faaavagaga. O o le faato‘afaiava foi ma ana uo, latou te sailia mai oloa e avatu i le aiga o lona paolo; o ia mea sa aofia ai, paopao, pua‘a, ma oloa mai nu‘uese e mata ua leva ona ia i latou, e pei o naifi, matau, lopa, ‘ie nu‘u‘ese, ma ‘ofu ma isi lava mea, na maua mai i paopao mai Toga ma ni va‘a asiasi.

E i ai se aso e tu‘upoina e potopoto ai ia itupaolo e lua. E o atu ia le faato‘anofotane faatasi ma ana ‘aumeamamae i le aiga o le faato‘afaiava. E la‘u uma atu le saga o le teine e lona aiga. O le masani a i latou, pe afai o se faaipoipoga o se gafafesaua‘i o aiga tamaalii, o le aumai uma o sauniga o lea faigamea i le malae. O iinei e vagana ai ia fofoga fetalai o to‘oto‘osina ma to‘oto‘ouli, ia latou vaga- to‘oto‘ovagato‘oto‘o. So o se mea faitele iloga e aumai lava i malae. E tele ina si‘omia malae e ‘ulu e o latou atalafoia e lalafi ai ia alofifono mai le ‘asavale o le la. O iinei foi e saofafa‘i ai ia le faato‘afaiava ma ana ‘aumea faapea foi ma le nu‘u uma, a e maise ia uo a le faato‘anofotane. E nonofo ia itupaolo faafesaga‘i i le malae; o tagata uma e u‘u tapatapa i suau‘u manogi ma e fe‘ilafi o latou tino mai ulu i vae; sa teuina foi i latou i lopa, ma ‘ula ma fatu o fugalaau manogi, e faatatau i le lavateu o le tagata lava ia. Sa faapea ona nofoitumalae ia itupaolo i lenei sauniga e tumu i le fiafia ma le fe‘atani. A e nofo i se fale e lata ane lava i le malae ia le faato‘anofotane. E folasia ia le auala mai le fale o lo o i ai o ia i siapo ma isi lava ‘ie teuteu. E amata mai i le faitoto‘a lava o le fale lea seia oo i le malae o lo o nofofaatali mai ai le faato‘afaiava. A oo ina saunia mea uma ona teuteuina ai lea o le tama‘ita‘i i lopa, o se ‘ula laumea po o se ‘ula atigifigota (e pei o fuiono) ona sulu ai lea o ‘ietoga e fai ma ona la‘ei ua faatalaloa mai tua po ua atoa ia le lima po o le ono futu; e faamaliuliu o ia aga‘i i le malae. E mulimuli mai ia te ia ia le solo a teinemuli o lo ua la‘eia foi e pei o ia ma ua tofu i latou ma le ‘ietoga o lo o fua mai; a oo atu i latou i le mea o i ai le faato‘afaiava ona mapu ai lea o a latou faitoga. E toe foi mai i latou i le fale sa i ai ma toe fua atu foi isi toga seia atoa ai lava pe selau ia ni ‘ie e taatitia i luma o le faato‘afaiava. O le faatupu lava lenei o le teine po o lona saga. E alu atu ia le faato‘afaiava i lana pele ma nofo ai i ona tafatafa. E toeitiiti ane ona tu i lea o le teine i luga ma e maumea o ia i le alaga fiafia mai le malae atoa; a e le gata i lea, o ana uo mafana e faaalia lo latou faaaloalo atili ia te ia i le tatu‘i o o latou ulu seia uno‘oa ma tafetotoi. O amio faamataitu ma faausugasega e iloiloina ai ia le tinotaupou o le teine e faagasoloina muamua; o nei aga o lo ua latou tomuaina le ‘alaga ma tuliususu, faauta ua le ono faamatalaina, e le auva‘a. Mulimuli ane ona avatu ai lea o le oloa e saunia e le faato‘afaiava mo le aiga o le teine. E soso‘o lena ma le taumafataga, a mae‘a lea ona fai ai lea o le faasoa o le oloa. O le tamā o le faato‘afaiava, e lufilufia ia toga o le saga o le teine; a le o lea, ai lava o le a faasoaina e se tuafafine po o se uso o lona tama. A o le oloa foi e faasoaina lea e le tamā po o le tuagane o le faato‘anofotane. Ua faai‘ua e poula ma faausugasega faapea ma ma nisi lava aga, ia faafiafiaaga uma.

O faigafaaipoipoga a tagata lautele e faauma ai lava i le fale, ma e itiiti faiga faaalialiavale. A e faagasoloina lava ia le tu o le faausugasega e pei ona taua i luga … o se tu, ai lava e tausia ona ia faailoa ai le olagamama, a e maise lava ia tama‘ita‘i tausala. E opoia i latou e le mata‘u ina ne‘i ‘olegia i latou ma avea ma o latou luma pe afai e iloa mulimuli ane e le se teine taupou le faato‘anofotane; a ua na o ia o se ailalala; o le i‘uga o le teine le faatuatuaina faapea o le sasaina tele lea; ma, e foliga mai e faao‘o ia le tulafono a Mose i lona toe mata‘itusi, ia te ia.

A e tele lava foi ia faaipoipoga e ‘asa ma ni sauniga faapenei. Afai lava e mata e i ai se faalemalie o matua o le teine i le faaole, ona o le le soso‘o o le fau ma le fau i aiga e lua, po o se tasi lava mafuaaga, ona alu ai lea o le sosolaga; ma, afai o se ali‘i le taule‘ale‘a e potopoto faatasi ana soa ma latou savavali ai i le nu‘u ma fai tini o le teine na la sosola mai. O le ulua‘i logo lava lenei i matua o le teine, ma e ui lava la ina mu i laua i le ma, a e le toe mafai atu nei i ai se mea; ua tautua. A mavae ia ni aso ma e iloa e tumau pea lea feusua‘iga ona talia ai lea o le faatasiga a i laua e o la aiga ma e faaalia lea i faafiafiaga atoa ma le faatau o toga ma oloa.

Palake: A alu atu ia le faato‘anofotane i le aiga o lona to‘alua e mau ai, e o atu faatasi ma sona tei teine, o se afafine o lona tuagane, ma o lea teine, e tu nei e avea ma palake. Sa talitonu le tuagane o le faato‘anofotane afai na te le faia lea mea i lona tuafafine o le a le malilie atuafale o lo latou aiga ia te ia aua na ia le tuuina atu ia le mea e fia maua mai ia te ia, o se palake lea. Afai la ua masepu ia le tu a le tuagane i lea itu, ona aumai ai lea i le aiga o le tina o le faato‘anofotane ia se tasi e avea ma ana auauna, ma palake ma lana tane. E mafua mai i lea ona ta‘ilua pe ta‘itolu ia palake e i ai faatasi ma le ava faaipoipo a le tane o le aiga. E tofu lava ia latou nei ma toga e oo mai ma ia e fai ma ana faatupu i le tane; ai lava o le mataupu aupito sili lea ona taua o le sauniga uma, aua e tu‘u lava i le faitalia a le palake pe mau ma le alii pe leai, pe a uma ona tuuina atu ia le faatupu. E seasea ona iloa lenei mea, o le agaia foi o le oo mai o palake i le aiga o le tane ma le mau fiafia pei lava o le sauniga o faaipoipoga saunia.

Autaunonofo: O le sauniga o faaipoipoga e matua sili ona fua tele mai ai oloa ma le tamaoaiga mo ali‘i ma ana tulafale. O ua taua mulimuli, e masani lava ona faaosousuga i latou e tusa lava pe na u‘una‘ia e le ali‘i pe leai; e naunau pea latou ia saga tele ni faaipoipoga e faatulagaina mo ali‘i, e pei lava ona tatou tau mai ai i faamatalaga e faatatau i ia aganu‘u. Sa latou tau‘ave le faasoaina o alofafine o aiga maumea ali‘i; afai e malilie ia itu e lua ona faataalise ai lea o i latou e sauni ia se faaipoipoga e tusa ma ona laasaga uma. Sa le mafaufau ia ia alii, pe mata e loto i ai le teine, tau lava ia iloa pe loto i ai le aiga, ona pau lea o le mea e fia maua. Sa feaoina le teine e ona soa, o teine muli lava, e tusa ma aga faaaloalo tau ia mea. Ona o nei auala, e mafai ai ona atoa ni ava ma ni palake e sefulu pe sefululua a se tasi alii i se vaitaimi sa‘asa‘a lava. A e ona o le tele o le femisa‘i ma le fua o fafine e tele ai ona toe fo‘i le to‘atele i aiga o o latou tama; ma o lea e seasea ai ona i ai se ali‘i e sili atu i lo le to‘alua ava e mau ma ia i se vaitaimi e tasi.

‘Aleiga: O se faaipoipoga sa u‘una‘ia atili ona o oloa ma toga faapea ma fiafiaga e le tuvae, auā e le umi ona nonofo ia le ulugaalii a e toe tete‘a. E te‘i lava ua sola le fafine i le aiga o lona tama ma mau ai loa iina e le toe sau. Afai ua leva ona nonofo ia le ulugalii ma ua manana‘o lava i laua ia tete‘a, e ai lava auala e masani ai. La te talatala lelei e aunoa ma se ita i le vaevaega o a la mea faapea ma le i‘uga o la la fanau; e alu le fafine ma lona vaega oloa ma tamaiti laiti anoa‘i, a e nofo le tane ma lona vaega faatasi ma tamaiti ua matutua. E faapea ona alu ia le fafine i lona aiga ma nofo ‘ese ma lana tane i aso uma e ola ai, peita‘i e le faamalosi o ia e toe faitane i se isi. E le mafai foi ona toe nofotane o ia e tusa lava pe oti le alii na mau muamua ma ia, a e maise lava pe afai o ia o se alii taua. O se tasi e na te solia lea aga, o le a oo lava ina fasiotia o ia e le aiga o le alii ua folausola; a le o lea o le a feagai lea tagata ma se sala ulua.

O fafine ua oti a latou tane … Sa manatu uso o le ua oti, o se mea tatau ma le onomea ona fai ma ana ava le to‘alua o lono uso ua oti, ma ia taua o ia e tamaiti, o lo latou tama. A e afai ua fai ava o ia, o le a le tuia ai lava le fai foi o le to‘alua o lona uso ma ana ava faaopoopo i le ua ulua‘i i ai. Afai e to‘atele ia le taauso ona faapotopoto ai lea o i latou ma talatala po o ai o i latou o le a na tauave ia le tiute a le uso ua oti. Ua avea lo latou naunau e vavao le fafine i le aiga o lana tane muamua ma faamatalaga o lenei aga. Sa mafai ai foi i lenei faiga ona taofi ia le fanau a le ua oti, i le aiga o le tama. A aunoa ma lea o le a o ese atu ia tagata ma o le a faato‘aitiitiina ai lo latou aiga. A faapea e leai se uso o le ua oti, e mafai foi e se tasi o le aiga ona ofo mai e fai le tamaitai lea ma ana ava. Afai lava e leai se isi o le aiga e ofo mai e tauave le gafa ma le fafine, pe e le malie i ai le tamaitai, ona faatoa saoloto ai lea o ia e foi i lona aiga.

O se tasi lenei o solo e masani ona usu i vii alofafaiifutu.

O le ulugalii o Tafitofau ma Ogafau ma la la fanau teine e to‘alua, o le teine matua o Sinaleuuna, a o le itiiti o Sinaeteva. Sa nonofo ia teine ma momoo i so la tuagane. Aue.

Sa toe fanau ia Ogafau o le tama lana tama. Sa tupu ae le tama ma ua matua a e le‘i vaai lava ona tuafafine ia te ia, aua sa nonofo ese ia teine mai o la matua ma le tama. Aue.

I le isi aso sa faapea atu ia Tafitofau ma Ogafau i le tama o Maluafiti: Sau ia ina e alu e ave le sua i tama‘ita‘i. Ona alu ai lea o le tama. Sa iloa mai e ona tuafafine ma ua le magaoioi ai i le aulelei o le tama. Aue.

Sa oo mai le tama o Maluafiti ma le sua a ona tuafafine ma ta‘u i ai o ia o lo la tuagane. Ona fiafia ai lea o teine ma faamalo, aua ua talia lo la mana‘o. Ua maua nei lo la tuagane. Aue.

Sa nonofo ia teine ma ua utu i se fagu ofe le ata o lo la tuagane e pei o se suavai. Aue.

A ua logologoa mai tala o le lalelei o le teine o Sina mai Fiti, ma e sa femulia‘i ai ia aloalii ma manaia o Fiti ia te ia.

Ona malaga ai lea o Sinaleuuna ma Sinaeteva i Fiti, ma tauaye le ata o lo la tuagane o Maluafiti. Aue.

Sa fai a la teuga ona o ai lea o teine e ta‘u atu i le tamaitai o Sina ia le aulelei o lo la tuagane. A e sa le‘i aloaia i laua e Sina, sa faalētalaē ia teine e Sina. Aue.

Na le iloa e Sina o tuafafine ia o le alii o Maluafiti. Sa faalogo ia Sina i tala o le manaia lea o Maluafiti ma faasasano ai ia te ia. Aue.

10.

Ua agaleaga pea ia Sina i le au uso; ona oso ai lea o le ma‘ema‘ēā o tama‘ita‘i, sa la aga‘i atu i le vai taele o lo o ‘au‘au ai Sina. Ona tatala ai lea e teine o le fagu ofe ma liligi atu i le vai ia le ata o lo la tuagane. Aue.

11.

Sa vaai atu ia Sina ma na iloa atu ia le ata; ua ofo o ia i lona aulelei. Fai mai lana valaau, “Faauta i la‘u tane. Po o fea le mea ou te maua ai o ia o la‘u tane lava o ia.” Aue.

12.

Ona tagi ai lea o Sinaleuuna ma faasa‘i faapea; Oi Sinaleuuna ma Sinaeteva ua mateilili i taua. Po o fea o i ai lenei tuagane ua ala ai ona ta auvasa mai iinei? Ona o ia o le a ta lailoa ifo ai. Aue.

13.

A o Sina, sa ia valaau le nuu atoa e potopoto. Sa usu mai uma ia tane aulelei o le nuu ma faaali mai ia Sina ina ia na iloa ai po o ai e ona le ata ua lafoia i le vai. Aue.

14.

Sa latou sa‘ili fua, a e le‘i maua. E ‘ila‘ila ma aulelei le ata ma e le tusa lava ma se tasi o i latou o lo o latalata mai. A e a liliu ia Maluafiti o lo o moe i lona lava nuu, ona feliua‘i ai foi lea o le ata i le vai. Aue.

15.

A e sa le‘i lagonaina e Sina ia le tagi a tuafafine o Maluafiti. Sa toe usu la la pese, “O fea ea o i ai lenei tuagane? Ona o ia ua ta auvasa mai ai iinei, ona o ia foi ua ta lailoa ifo ai. Aue.

16.

“Sole Maluafiti se‘i ala mai ia, ua ao; ua fualoa o ma sauaga ona o lou ata. Sau ia Maluafiti ma lua talanoa faafesaga‘i ma Sina, e mana‘omia lena i lo le na o le ata na i le vai. Aue.

17.

Na lagona e Sina ia le upu a teine, o lenei na ia faato‘a iloa o le ata lea o le ata lava o Maluafiti. O teine ia o ona tuafafine foi, a o au sa ou fai-leagaina i laua. Aue.

18.

Ua lapusa‘i Sina e ia lava: “Paga lea, ua ta mata‘u i tama‘ita‘i nei; ou te le‘i iloa o lo o la sailia se ava a lo la tuagane o Maluafiti. Aue.

19.

E faatali mai ma maliu mai, ui magalo a‘u, ua ou to‘ese. A e sa le‘i oo se upu o le ai‘oi a Sina i tama‘ita‘i, ua leaga i laua i le toatamai. Aue.

20.

A e tuta loa le uiuiga o Maluafiti. Ua sau o ia e aumoe mai ia Sina a e le gata i lea ua sau o ia e aami ona tuafafine. Aue.

21.

Ona faalogo lea o ia i le tala a ona tuafafine, ua tupu ai lea o lona ita. Aue.

22.

Ua faananau ia Sina ia Maluafiti; ua avea o ia ma mea e momoo i ai lona au, ma e ua loa foi ona faatalitali o ia ia Maluafiti. Aue.

23.

A o Maluafiti ua faauu ona mata ma ua toe sauni o le a toe foi, ona o ese ai lea o ia ma ona tuafafine. Sa tagi aue ia Sina ma valaau mai. Ona i‘u ai lea ina mulimuli atu i lea vaa ma aau. Aue.

24.

Sa faatauanau atu ia teine i lo la tuagane ina ia faaola ia Sina ma aumai o ia e latou te o, a e le‘i gaua‘i le loto o Maluafita; ona oti ai lea o Sina i le vasa. Aue.

E i ai se tala i se tamaitai e igoa ia Sinasegi, fai mai sa i ai ia te ia ia se vai e ofo ai. Sa na maua ia ni ata e lafoia o vaaiga matagofie ma sa ia faamaua i le fogavai. E maeu le taua o le mataupu lenei mo tagata pu‘e ata! E iloa uma i luga o le fogavai ia ata o mea e i ai ia poula, tautauuga, taua-i-uatogi, fono i malae ma isi lava mea e masani ai tagata ona fai i aso fai soo. Sa ufi le vai lea i se maa tele lava. A toesea le maa lea ona iloa lea o nei mea uma e pei ona taua i luga. E matua manaia ia vaaiga ma na toetoe lava avea ma ni mea moni. O le fua foi lea, na ootia se tasi tamaloa i le vaaiga ma faapea lava ia e moni, ona oso ai lea o ia i le vai, e fia siva faatasi ma le au saa. Peitai sa le‘i feiloa‘i o ia ma le au saa na ia vaai atu i ai, na o le ulufoa ma le unooa na na maua ina ua taia si ona ulu i le iliti vai.

O tala foi e uiga i le fealoa‘i faa le tane ma le fafine (faapena foi ma lona faafeagai) sa teuteuina lelei lava i lagisolo. E fai le lagisolo lea ma faaa‘oa‘oga lelei o ia solo. O le ituaiga solo lea ai pe tusa e luasefulu ma le ono ia fuaiupu lona umi ina ua faatoa fai. Peitai o le a faapuu atu e faatatau i le aano e faapea: Sa ta‘ua le taule‘ale‘a e igoa ia Siati i le fatu ma le lagi solo. A o se isi aso sa lu‘ia ai ia Siati e se atua poto i lagisolo; fai mai o ia a malo ia Siati ona avatu ai lea o lona afafine e fai ma ana ava. Sa fai le finauga ma ua manumalo ia Siati; ona alu ai lea o Siati i le nuu o le atua, o ti‘eti‘e i le i‘a o le Malie. O le malie a le uso o lona tina.

Na taunuu i le nuu. Sa tuta le malie i uta i le matafaga ona tuu ai lea o Siati iina, ma ta‘u i ai e le malie e alu i le vai ta‘ele; aua o iina e na te maua i ai ia afafine o le atua. O le igoa o le teine matua o Puapa‘e (I‘a Pa‘epa‘e), a o le isi o Puauli.

Sa alu atu ia Siati i le nofonofo i tala ane o le vai ta‘ele. Na o teine sa i ai i le vai. A o Puapa‘e na galo lona selu i le vai, o le mea lea na ia toe fo‘i mai ai i le vai. A e sau tau mai ia Siati. Fai mai o ia “Se Siati, na faapefea ona e sau iinei?”

“Na ou sau e sa‘ili le atua lagisolo ma ave lona afafine e fai ma a‘u ava.”

A e fai ane le teine o Puapa‘e, “O lo‘u tama e le se tagata ola a o le saualii—aua e te ‘ai se mea na te tuuina atu ia te oe, aua e te nofo i se nofoa sili ina ne‘i e oti, a e sau o le a ta nonofo loa.” Ona faiava ai lea o Siati ia Puapa‘e, peita‘i sa tuliesea i laua e le atua saua.

Sa auina atu e le atua lona afafine o Puauli ia Puapa‘e e ta‘u i ai e faapea, ia fai ia Siati, ia na fau se fale mo le atua, ma ia mae‘a i lea lava aso. A le uma o lona faasalaga o le oti ma ogaumu aasa. A o Siati ua na ona tagi o ia; a e sa faamafanafana atu lona to‘alua o Puapa‘e ia te ia e faapea, e na te mafaia ona fau le fale. Ona alu ai lea o Puapa‘e ma faapea ona fai. E oo atu i le afiafi ua uma le fale ma o lo o velevele vao ane ai ia Puapa‘e i tafatafa.

Mavae atu lena, ona oo mai lea o le isi faatonuga. O le a tau ia Siati ma se ta‘ifau. Na tau Siati ma le maile ona manumalo lea o Siati. Ona sosoo ai lea ma le le iloa o le mama a le atua. Sa valaauina nei ia Siati e sa‘ili mai ia le mama i le sami. Ona toe tagi foi lea o Siati, a o lona to‘alua fo‘i na toe faamafanafana ia te ia. Fai mai a ia: “E le afaina o le a ou alu e su‘e mai ia le mama, tau lava o lenei; ia e faia mea uma ou te fai atu ai ia te oe. Ia e tuluaina lo‘u tino ma lafo i le sami, ona e tula‘i atu ai lea i le matafaga ma faatali atu se‘ia ou sau. “Ona fai ai lea e Siati o mea e pei ona fai atu ai lona to‘alua; na ia tulua lona to‘alua ma lafo i le sami. Na liu i‘a o ia ma sa alu e sa‘ili mai ia le mama.

Sa tu Siati i le matafaga ma nofo ona taoto ai lea. Ona toe tu foi lea o ia i luga; a e le‘i umi a e toe ta‘oto i lalo ma ua moe ai. E toe fo‘i mai ia Puapa‘e mai le sami ua moe ia Siati. Sa fiti mai i luga o le eleele matutu ia Puapa‘e, na tulei mai i luga e le i‘a. Sa pisipisi ia suasami i mata o Siati ona te‘i a‘e ai lea o ia i luga. Sa faitioina o ia e Puapa‘e ona o lona le mataala, ona fai atu ai lea o Puapa‘e ia te ia, “O le mama lenei, ia e alu ma oe i le taeao po a taeao.” Ina ua oo i le taeao e sosoo ai sa usupo ai le ulugalii i le tama o Puapa‘e.

A o le taeao fo‘i lena na lagapo ai e le atua lona afafine o Puauli ma faapea atu i ai: “Sau ia, ina ave atu a‘u i lou tua ma ta o atu e sa‘ili ia Siati ou te aina.” A ua tete‘i le aualii ia Siati ma Puapa‘e o lo o aga‘i mai. Ona lafo ai lea e Puapa‘e ma Siati o le selu i lo latou va, ma ua liu ma vao talatala ma le matuitui. O lenei na faafelaveia‘i ai ia le atua ma Puauli. A e sa la tauivi atu i le va o vao filifili. Ona lafo ai lea i lalo o le fagu eleele: ua tupu ma ua liu mauga: sosoo ma lena ona lafo ai lea o fagu vai. Ua liu sami, ma ua malelemo ai le atua ma Puauli.

Ona faapea lea ona fai mai o Puapa‘e ia Siati, “Ua feoti lo‘u tama ma lo‘u uso ona o lo‘u alofa na o oe; a e sau ia ina alu e asi lou aiga ma au uo a e ou faatali atu, a ia tautuana ma oe la ta feagaiga.” Ona alu ai lea Siati e oo i lona aiga ma uo; e le‘i umi a e galo ia Siati lona to‘alua o Puapa‘e. Ua toe sauni nei o ia e faiava i se isi fafine. A o Puapa‘e sa sau o ia ma tu mai i le isi itu o Siati. Na valaau atu lea o le alii e pule i le faaipoipoga e faapea; “O le fea o i laua nei lou to‘alua se Siati?” Tali mai ia Siati, “O le o lo i le itu taumatau.” A e na faate‘ia le mamalu o sootaga i le leo o Puapa‘e. Fai mai a ia: “E Siati ua galo faavave ia te oe ia mea sa ou fai mo oe. Ua ai ulu tuana‘i ta‘isi.” Ona teva ai lea o Puapa‘e. Ua se afa le toe manatua e Siati o ia mea uma na tautala ai ia Puapa‘e, o lea na ia oso atu ma tauvalaau ia Puapa‘e se‘i faatali mai a e na te le‘i maua ia Puapa‘e aua na pau o ia i lalo i lea lava mea ma ua lipiola ai.

MATAUPU 8 Mea Taumafa … Gasesega … Mea Faasuavai e Inumia … Aano o Manu Ma Fua o Laau

E avea ma agai o le tausiga o le soifua i Samoa ia mea ‘ai e i ai ia ‘ulu, talo, ufi, fa‘i, ma popo. A e ua mapuna mai i aloalo ma aau ia taumafa o i‘a ma figota e matua naunau i ai le atunuu. E faapea foi ona fiafia e aai i puaa, moa ma laumei; e fai ia mea ma vaisu e pito taua o le atunuu. O le a mafai ona maua ia faamatalaga auiliili faatatau i nei mea pe a sailia ia tusi na saunia e se Fua-vaa mai le Unaite Setete o Amerika. E i ai i ia tusi ia mataupu e faatatau i Laau ma Manu o atumotu i Polenisia i Sasa‘e ma Polenisia i Totonugalemu. Sa asia ia motu e fua-vaa faapea i tausaga e amata mai i le 1838 e oo i le 1842.

Sa i ai se talitonuga e faapea o se alii e igoa ia Losi, na na aumai ia talo ma popo ma le ‘ava i Samoa. Na asiasi o ia i le lagi ma tofo ai i se talo iina; e lelei i le taumafa lea mea. Ona mafaufau ai lea e nana mai i lalo nei ia se talo pe a toe fo‘i. Sa tau ane o ia i se tiapula o taatia i tafatafa o se tunoa, ona tago ai lea ua sulu i lalo o lona titi; a e sa le‘i masepu se mea e tasi i le faatilotilo a sa Tagaloā. Sa mata‘iia mea uma e ui i ai si alii o Losi; o lea na latou tatala ai lona titi ma fao le tiapula. Na tafuti le sope o si alii o Losi e le nuu o Tagaloa, sasa ma saei si ona pa‘u se‘ia masaesae. Ona sau ai lea o Losi i lalo nei ma le ita tele.

Sa saili e Losi ia ni atua se to‘aono, ona latou o ai lea e taui ia Tagaloa ma lona nuu ia le agamasesei na fai ia Losi. Na fai la latou tonu e faapea e o ma so latou oso i‘a. Sa alu lo latou faiva ma maua ai i‘a e tinoagafulu. I le vaveao na laga po lava la latou sopo, ona latou faataatitia ai lea o i‘a i luma o faitoto‘a o fale ta‘itasi e sefulu. A o e sa mau i totonu o ia fale, sa ala ma o mai i fafo; ua tutu i latou i luga o i‘a ma sesee ai aua latou te le‘i iloaina. Ona pauu ai lea o i latou ma foafoa ai o latou ulu. Sa faasaga loa i latou i le faavela ia i‘a ma aai ai, a e aai fua a e ua masimasi pea ia le unoo ma le foa i o latou ulu. E mafua mai iina ia se muagagana ua masani ona faaaogaina pe a oo i faalavelave faapea: Ua ai ma le foa.

Mulimuli ane ona amata lea ona faagasolo ia faatatauga a sa Tagaloa e fasioti Losi ma ana ‘aumea: sa fai le ‘ava‘ona o Sa Tagaloa ma Losi ma lana auao. Sa tuu ni mea oona i le ava a malo a e le afaina ia malo. Ona sauni ai lea o se isi togafiti faapea; fai po o ai e nofo i fafo i le timu ma lo latou faamoemoe o le a feoti ia Losi ma ana uo i le malulu. A o Mosofaofulu o se tasi o uo e to‘aono a Losi, sa na ia faatutupu ia fulu i o latou tino pei o ni fulu moa. O lea sa le‘i afaina se tasi o i latou.

Ona toe fai lea o le isi togatiti a sa Tagaloa faapea: O le a o e faasee i lalo i le vaitafe e tafe aga‘i i le afu tele lava. E le masani ia tagata faato‘a o mai i le nuu ma vai, ma o le a faigofie ona tafefea i le au ma pauu ai i le afu. Na faamuamua foi ia Losi ma na i ana uo. Ona alu muamua ai lea o le tama o Fulufuluitolo. Na sosolo vave ona vae ma ua tutu i le papa e latalata ane i le mea e muta ai le vaitafe a e amata ai tofe. O i latou uma lava e i lana ‘au na mulimuli mai ia te ia, sa tago Fulufuluitolo i le taofi mai ma le tafe; ma tu‘u i le eleele matutu ma sao ai. Na mafua mai i lea mea ia le alagaupu faapea; UA LAVEIA E FULUFULUITOLO. Na sosoo ai lea ma le au filifilia a sa Tagaloa e faasee i le vaitafe. A e le‘i fesoasoani i ai ia Fulufuluitolo i se tasi o sa Tagaloa. O le mea lea na toli faa-vi le tafefea o na i alii i le vai, na pauu i le afu ma na feoti uma ai.

Ona fai atu ai lea o sa Tagaloa ia Losi ma ana ‘aumea o le a fai lo latou ava. A e sa faamoemoe ia le au alii, e aai loa ia latou malo, ona latou osofai‘a lea. Sa o mai ia sa Tagaloa ma latou tau-atoato o le mau mea ‘ai ua faafafa mai. A e na faasaga atu loa le malaga i le ai mea ‘ai na la‘u mai, a e le gata i lea na latou aina foi ma ato na aumai ai mea ai e oo lava i amo sa amo mai ai. O lea na tutumu ai ia sa Tagaloa i le fefe ma sa le faamalosi se tasi o i latou e taumafai e leu se tasi o le malaga.

E lei manuia ia faatatauga uma, ona mafaufau ai lea o sa Tagaloa i taaloga uatogi, aua na faapea i latou o le a mafai ai i lea ona latou fasioti ia Losi ma ana uo. Sa ta‘u atu i le ‘au sii-mai ona latou talia foi lea. Sa tula‘i mai Tagaloaatevalu ma lana uatogi ua faapoi; ona alu atu ai lea o Tuimulifanua ua tau ma ia. O le tau malo o le faiva lea o Tuimulifanua; e leai se ta e ela ma le ate e pa‘u ese. Fai fai toe tasi le ate o Tagaloaotevalu o lo o totoe, ona valaau lea o ia; “Ua lava lea ua ou pala‘ai, a e se‘i ou alu e su‘e mai se mea e avatu ia te oe e fai mo‘u togiola.” Na iloa mai e sa Tagaloa ua palo lo latou toa ona latou sosola ai lea. Na tulitatao atu pea Losi ma ana uo. A o lo o valaau mai lava ia sa Tagalo ma faapea mai pe o le a se mea latou te avatu e fai ma o latou togiola. Ona valaau atu lea o Losi, “Au mai ni popo.” A e tali mai ia le aualii, “Ave uma ma outou.” Na tuliloa pea i latou e Losi, a ua televavave foi i luma ia sa Tagaloa, ma o lo o tau valaau mai lava, “Po o le a se isi mea tou te manana‘o ai?” Fai atu Losi, “Au mai ni talo e fai ma totogi o lo tou saeiga o lo‘u pa‘u.” Fai mai le aualii, “Se ave uma ma outou.” A e le‘i tuua le tuli a Losi, na tatao pea le taufetuliga. Sa tamomo‘e ia le aualii ma fai mai, “Se ta‘u mai se isi mea tou te manan‘o i ai o le a matou oti ifo.” Fai atu ia Losi, “Ou te mana‘o i le ‘ava.” Ona manumalo ai o Losi i le aualii. Na tauia lona agaleagaina, na maua foi mea na ia mana‘o i ai. Ua mavae ia mea ona faaifo lea o ia mai le lagi ma talo, popo faapea ma le ‘ava; ona tago ai lea o ia ua totō ia mea uma i lalo nei.

Pe tai atoa le afa tausaga o maua pea le anoano o tau- mafataumafa mai le ituaiga laau e taua o le ‘ulu. A o le isi vaeluaga o le tausaga e puna mai a latou mea e ‘ai i maumaga. A o fa‘i ma popo faauta e fua faasolosolo i le tausaga atoa. I aso o le fuata ulu e sauni ai e tagata ni lua tetele ma faafaupu‘e i ai ‘ulu. E afeia ia lua i laufa‘i ma lau‘ulu, ona ufi ai lea ma tanu i maa. A e toeitiiti ane ona fefete ai lea o le masi; peita‘i e mafai ona teu ai pea faapea mo aso e tele pe tali atoa le tausaga. O le umi o le tuu ai faapea o le masi o le lelei foi lea o lona aano. Latou te afifi i ni vaega laiti ma avatu e tao. E lave mai ia faiga i aso e le lelei ai le fuata, pe ua oge fo‘i i talo. E matua le moomia ia le manogi o le masi Samoa i tagata papalagi; peita‘i e matua pito sili ona sisi mai i ō le isu o le Samoa pe a tuutuu atu i ai se fasi sisi papalagi; ua latele lona inoino i le sisi papalagi i lo le mumusu o papalagi i le ‘ulu faapala a le Samoa.

E malili ona o afā ia fuata ulu i nisi aso a e le‘i matua, o maumaga fo‘i e faaleagaina e le la ma le gaogao; a ua i ai pea ia le mau mea ‘ai e mafai ona tua i ai ia tagata pe a satia i latou i faigata faapea. E i ai ia ufivao, o masi, popo i le ma i‘a; o le mea lea e seasea ai ona tupu mai, ni oge fita. A e masani tagata ona latou manatu o nei oge o le faaaliga lea o le to‘asa o se tasi o latou atua e pei o le Sa. Sa avea ia le la, le afa, le gaogao, ma isi manu fetolofi pa‘u malo ma ‘auao a le Sa. O i latou ia e auina atu e ia ma faataumaoi faato‘aga a tagata e faaonoono ia le Sa. I aso uma lava, aso o le mau ma aso o le oge fo‘i, e masani lava tagata ona potopoto ma sao mea ‘ai ma mea inu ia le Sa ina ia faaoo mai ai lona alofa ia i latou.

E i ai se tala faapea i aso a o oge tele se nuu; sa fai se umu ufivao a le tasi aiga, a e ua le fu‘ea se umu a se tasi fafine o le aiga ma si ana tama. Ona ita ai lea o le fafine. Na fai atu o ia i lana tama e mulimuli atu ia te ia. Na o i laua aga‘i i le sami ma taunuu i se pupu, ona ‘a‘apa atu lea o ia i lana tama ua sii ma ua oso i le pupu. Fai mai le tala na liu laumei i laua, ma e o aso uma e valaau ai le nuu e fe‘ausi mai lava le laumei ma si ana tama.

O AGA ‘AI TINO TAGATA. I le tele o a latou taua sa faasoa ma faavela e ‘au ia tino tagata. Na faaali mai e tagata Samoa e faapea: e latou te ‘ai ia tino o tagata e fai ma taui maualuga o lo latou faafitauli, ma le faasaua. Fai mai latou e le o le fia aai i tino tagata na mafua ai lea tu e pei ona faia tele i nuu e i ai Fiti, Niu-Heperiti, ma motu o i le Atu Niu Kaletonia. A e le tau mate o nei aga faasau‘ai le mana‘omia sa avea ma mausa o le tu faapaupau o le atunuu i tupulaga e tele ua mavae. A ta‘u atu le upu TUNU i le tagata Samoa e avea lea ma upu faifai ogoogo i lona loto. A lafo lea upu i se alii taua, e i‘u lava ina si‘i ai se taua se‘i taui le faalemigao. E o mai ia le au tulolo e o atu e ifo i o latou alii sili ma fasi fafie faatasi ma lavai, e pei ona faaaogaina mo faufanua; ua tusa lava ua fai atu; FASI I MATOU MA TATAO PE A TOU FINAGALO AI. O e foi e agasala e saisai i isi aso ma tui ai le amo ma tausoaina pei se puaa. E matua sili ona inosia ma maulalo ia lenei tulaga; o le mea lea so o se pagota e malie e faamaina faapea e le tauamate o le a faamagaloina lava. E aliali mai i nei tala ma isi fafatala na tatou ulua‘i tau mai ai i le tusi nei, o le amio “‘ai tagata” e le faapea e le‘i i ai i tagata Samoa.

E taatele tele ia amio ‘aitagata i aso o le oge, a e maise lava pe afai o se oge faafuase‘i. E masani ona aliali mai pe a mavae se afa tele. E le se mea tatau ona fealua‘i to‘atasi se tasi i le afiafi popogi. E to‘alua pe to‘atolu nisi e o e ati afi i itula faapea. A iloa se tamaitiiti i fafo, o le a le pine ona faalataina o ia i se fasi mea‘ai ma gaoia o ia, e ‘ai.

Na ta‘ua se fafine faapea na alu lana tama e faalili galu i le matafaga. Sa o mai ona tuagane e to‘atolu ma fai mai ia te ia ia avatu lana tama ma latou e ‘ai. A e na fai atu le fafine i tama e le mafai vagana ua fati toto faafuase‘i le galu mai tai. A e te‘i lava ua pa mai le galu mai tai ma ua liu toto i le apitagalu. Na tausi le fafine i lana upu ma sa o ane ia tamaloloa fatu malo ma ave le tama i le umu.

O le isi lenei tala e faatatau i se tagata Toga e igoa ia ‘Ae, Sa tautua ia Tigilau, le alii Samoa. E femalaga‘i ia Tigilau i laumei e lua. Sa fia asiasi ia Ae i lona nuu ona ole ai lea o ia ia Tigilau se‘i faaune atu ia ana laumei e alu ai i Toga. Na lotomalie ia Tigilau i le olega; ona avatu ai lea ia ‘Ae o laumei faatasi ma le lapata‘iga ia tausi lelei i ana manu faapelepele. A e na oo atu loa ia Ae i le seeti i Toga, ona valaau lea i ana uo ia latou fasimate i laumei. Sa faapea ona fai e uo a Ae ma ua fai ai la latou aiga ma le fiafia tele.

A o Tigilau na loa ona faatali atu i le toe fo‘i mai o ana laumei; na taligā fo‘i le taliu mai o na i ana i‘a. O lea sa masalosalo le alii ai lava ua faatama‘ia ana i‘a.

Na faamaonia lona masalo ina ua na vaaia se galu o fati toto mai i le matafaga. Ona tala‘i ai lea o le fono e Tigilau. Na o mai uma ia atua faalotoloto o Savaii, ona faaali atu ai lea e Tigilau o lana tagi. Na faataalise atu ia atua i Toga ona maua ia lea o ‘Ae o tagulugulu i le vaeluapo. Ona latou sii ai lea ia te ia ma toe aumai i Samoa ma ua faataoto i le talaluma o le fale o Tigilau.

Na vivini moa ona te‘i ai lea o ‘Ae i luga ma faapea, “Oi, se e pei lava le leo o le toa lea o le moa a le ogapu‘a‘a sa ou i ai i Samoa.” A o Tigilau sa i le isi tala o ia. Sa lalago taufaaoso mai o ia, “E i ai ea se moa faapea a le alii?” E le‘i uma mai le fesili a Tigilau a e faapea mai ia le tala a ‘Ae, “Ioe, e faapea uma lava le leo o le toa a le alelo.” Ona mapu ifo lea o ‘Ae a ua tatao mai pea Tigilau ma lana faaosooso ua faapea; “Se talofa se; o a ma nisi mea e iloa ia te ia?” Ona amata lea ona faasolo ifo ia tala a ‘Ae i lona alii o Tigilau ma ana i‘a a e le gata i lea o la latou aiga na fai i na i laumei. Na tafa ia ata ma ua iloa atu e ‘Ae ia fatuga o le fale o Tigilau ona faapea lea o ia, “E oo fo‘i i le faaiviivi o le fale nei e pei lava o le fale o le ogapu‘a‘a.” Toeitiiti ane ona malamalama ai lea ma ua ala mai i luga si alii o ‘Ae. Na manino nei ia te ia o lo o i ai lava o ia i le maota o Tigilau. O lo o tofa lona matai aga faasau‘ai i le tala o le fale. Sa nofo mai i luga Tigilau ma faafesaga‘i ma ‘Ae ona fai ai lea o le lauga a le alii ia Tigilau. Fai mai sa talaga ia atigilima ma atigivae o si alii o ‘Ae. Na faai‘u ina tapega lelei ia le tino o ‘Ae ma ave i le umu. E mafua mai i lea tala ia le muagagana e faapea: OU TE NOFO ATU O AU LAVA O ‘AE.

O se isi fafatala e talaina ai aga ‘ai tagata a le atunuu e maua i le mafuaga o puaa. Sa i ai se alii e ‘ai tagata. E au aso ia tagata i le alii lea a e tia‘i e ia ia ulu o tagata i se ana e lata i le mea e mau ai o ia. E tele ulu na lafo iina ma e lei toe mafaufau i ai le alii. A e na lagona e le alii ia se leo e le masani ai, o malele mai le ana. Sa alu atu o ia e tilotilo i le ana i le isi aso ma na iloa ai le ana ua tumu i puaa; e mafua mai iina le taofi na tupu puaa mai ulu o tagata. A faamatalaina tele ia le taofi ona faapea lea, o se laasaga aga‘i i tua. (Ia iloa lelei lenei taofi: o le mataupu e taua o le EVOLUTION ua na a‘oa‘o mai ma na faamaonia o mea uma e ola i le lalolagi sa amata mai i na i olaga faatauvaa, ona faasolosolo ai lea ona tutupu tele o vaega tino e sili ona faaaogaina soo, a e tauau ina le tutupu ia ogatino ua le tutusa ma le mea ua mana‘omia. O le a manino ia le manatu pe a faitau ia tusi tala i MATAUPU TAU MEA OLA.) O lea e malosi ai le taofi, o puaa o le faafeagai o le mea e masani ai; o se tupuga e tu i lalo pe tu i fanua—o lea, faufanua.

GASESEGA … Sa i ai ma ua i ai pea i tagata Samoa ia se ituaiga tu e faatatau i le sauniga o mea‘ai e taatele lava i le Sami i Saute. O le ogaumu e faia i ni maa pe limasefulu i le onosefulu e faa‘a‘asaina i fafie. Ona lafo ai lea o talo, o ulu po o ufi i luga o maa ‘a‘asa ma taufi ai i lau ‘ulu ma laufa‘i. E fu‘e le umu pe tusa o le itula ua matua vela atoatoa. I le umu lava lea e tasi e latou te tao ai fo‘i isi mea e i ai ia afi; e faatitia faatasi ma talo ma isi mea o le umu. E faia foi ia lu‘au. O nei mea ‘ai e faaaogaina tele a i le suaniu e fai foi ma mea lelei i aso e le maua ai ni aano o manu. Sa faaaogaina ia le suasami e faamai ai, ia, ma o na pau lea o ituaiga mea‘ai sa latou aai ai i le masima. Latou te le gaosia ma teu le masima; o lea e le masani latou ma le faaanagataina o i‘a po o puaa i se isi ala se‘i vagana le tao tao pea i umu. E mafai i lenei auala ona faaaogaina ia tufaaga puaa mo se vaiaso a o i‘a pe o le tolu vaiaso po o le masina lava.

E tusa lava po o le a le tele o le puaa e fasia e se aiga e tatau ona tao uma lava i le aso lena; ona faasolosolo lea ona auaua‘i ma pena i fasi ‘ofe i maave o le aiga. O le faavelaina o mea‘ai e pa‘u lea i tane o le aiga; ma e le manatu se tasi o i latou, e oo lava i alii taua o se mea faalemamalu le fesoasoani i suavai i nisi aso.

O MEA ‘AI FAASAINA … Sa faasa le tele o manulele ma i‘a mo ituaiga atua e tele, e pei ona faamatala i vaega muamua o le tusi nei. Sa faasa ona tago se tasi i se manu po o se i‘a e sa mo le atua o lona aiga; peita‘i e le afaina i‘a e sa i atua o isi aiga. E faasaina ia le uli, ma i isi ituaiga i‘a mo atua sili o tagata Samoa … ma o le upu moni lava, sa le faamalosi se tasi e pa‘i i ia mea. O se tasi na te fasi ma ‘ai se tasi o ia mea faasaina sa talitonu tagata faapea e mulimuli mai ia te le fetuu ma le to‘atama‘i o lona atua; e aliali mai ia mea i le ma‘i po o le oti o lea tagata po o se isi lava o le aiga. O lea taofi na avea ma vavao i taufe‘a‘ai a tagata; aua na matata‘u i latou ina ne‘i sau le aitu o le tagata ua latou ‘aina ma totogi le tino o lea tagata ia i latou.

MEA FAASUAVAI E INUMIA … E i totonu o le niu mamata se suavai manino suamalie ma le ma‘ati‘ati, pe tusa o le valu aunese lona tele. O le mea inu lava lea e masani ai tagata Samoa. E maua mai i niu tunu ia se vaiinu vevela e matua talileleia e tagata mama‘i. Sa le‘i faia e tagata Samoa ia se meainu lele‘a; peitai na latou saunia ia le mea inu mai le aa o se laau e mafai ona onana ai—o le ‘ava. E palu ia mamaga ava i le tanoa ona usi ai lea. A saofafai alii i se tautega e mauamua ona tufa le ava; e matualelei le sauniga o nei vaiinu. E le tofuinu le aiga i aso fai soo i le ava se‘i vagana le matai ma isi tuuao le aiga. E muamua lava le ava a e le‘i faia ie taumafataga. I saofa‘iga a alii e tautu ia le ‘ava faatatau i le tulaga o alii ta‘itasi. E faia ia nei tu ma le faaaloalo e tusa ma aganuu. E tapa le ipu a le alii po o le tulafale ona avatu ai lea e le tautu ‘ava ia te ia. Na te talia mai ma taute ona faafo‘i lea o le ipu i le tautu ina ia toe asu e sauni mo se tasi alii. E mua‘i taute le alii sili ona faasolo ai lea seia soo. E masani ona faavaivai le ava; ma e to‘aitiiti e inu tele i ai; e pito i sili ona le nau ‘ava ia tagata Samoa i le vasa i saute. Sa talitonu toeaiina faapea e faamalosia ma faaumiumi o latou ola i sina inumaga itiiti, ma sa le utuva ona latou inu ipu ‘ava i taeao uma.

‘ANOFALEGA … E ta‘ua soo tagata Samoa ia latou aga tali malo. E le tau avea ni mea‘ai e tagata faimalaga se‘ia vagana na i mea‘ai itiiti e faatatau i le malaga a o i le ala. E i nuu ta‘itasi fale talimalo tetele e saunia lelei ma tapapa auā le faaafega o malo. A taunuu atu se malaga ona alu lea o se manu i aiga uma o le nuu e tala‘i i ai ia saofaga. O le matai o le aiga e pa‘utonu i ai le malaga na te logo atu i aiga ta‘itasi a latou sauga. A mae‘a ona saunia ia mea tausami mo le malaga ona la‘u lea i lumafale o le fale talimalo. E muamua ona fai se lauga faamalo i le malaga faapea le talileleia o i latou e le nuu; e ui lava ina lava ma totoe ia taumafa na saunia mo le malaga, e faalalolalo lava le nuu ma faapea e faanoanoa ona o le le tutusa o le faatali ma a latou malo taua. A o malo foi latou te saunia se lauga lelei i le nuu ma avatu ai la latou faafetai.

A faapea e i ai se alii sili i le malaga ona taalolo lea o le nuu. A i lava o le a fai se saofaga ia tofu le tagata ma lana mea‘ai e taulima ma latou o faatasi i le taalolo. O tane, fafine ma tamaiti e tofu ma le mea e aumai e i ai i‘a, se moa, se ula, se ufi, po o so se tasi lava mea e onomea; ona aula‘i lea o ia mea uma i lumafale o le faletalimalo. A o fiafia ma poula e mulimuli mai i le afiafi, faauta e avea ia ma faafeao o le anofalega.

TALISUAGA … E amio ai ia tagata Samoa ona talisua i le taeao pe a ta le sefulutasi; a o la latou aiga tele e vagaia lea i le afiafi po. E aai faatasi ia tamaiti, fafine ma tamaloloa. E leai ni laulau papalagi. E saofafai faasolosolo i totonu o le fale ma sagai ai i le taumafataga. E tofu le tagata ma lana laulau e sii atu i ona luma; ona aai ai lea i le ala e masani ai latou; e le faaaogaina ni tui, naifi ma ni sipuni. A i ai ni tagata ese i fale e faaalia le faaaloalo o le aiga i le laulau i ai o tufaaga taua. E faasolo mai le vai fafano pe a laulelei ia tagata; a uma lena e faamago o latou lima i pou o le fale.

E muamua i le taumafataga ona taute ia le matai o le aiga i le ‘ava; e liligi ifo sina vaega itiiti i le eleele i ona luma e fai ma taulaga faafetai i atua o le aiga. A o faia lea mea e filemu ia tagata uma ma faalogo i le tatalo o lo o sosoo ai, e fai e le matai:

“O ‘ava nei mo outou, o matou atua e. Silasila mai ma alofa mai i lenei aiga; ia manuia lenei aiga ma ia uluola; ia leoleoina i matou i le ola maloloina. Ia olaola a matou faatoaga; ia fua tele mai ma ia siomia e le mau i matou au mea na faia.

“O ‘ava nei mo outou, atua o taua. Ia uluola ma ia totoa ia tagata o lenei nuu i taua mo outou.

“O ‘ava nei mo outou, atua folau.1 Aua le tuta mai o outou sa i le nuu nei; a e faamolemole folau i le vasa loloa ma afe ai i nisi nuu.”

1O atua ia e faapea e o mai i paopao faa-Toga ma isi atunuu.

Sa taatele foi i le atunuu ona tatalo i luma o le afi musaesae a o le‘i faia le taumafataga o le afiafi. E fai atu ia le tuua o le aiga ia feula ia le afi ma faamumu i luga ona talo atu ai lea ia filemu uma e o i le fale a e se‘i fai la latou tatalo e faapea:

“O le malama lenei mo lau afioga, lo matou Tupu2 e, o atua sili ma atua iti. A ua i ai se isi ua galo ia aua ne‘i to‘atama‘i mai, o le malama lenei mo outou uma lava. Se‘i agalelei mai i lenei aiga; aumai le ola mo tagata uma; ma ia avea lo outou afifio mai ma manuia mo matou uma. Ia manuia a matou fanau ma ia uluola. ‘Au ese atu mai ia i matou ia sala ma faagasegase. Ia manatua lo matou lētagolima; ma aumai mo matou mea‘ai ma la‘ei e faamafanafana ai o matou tino. Tuliesea mai ia i matou ia atua folau, ina ne‘i o mai ma faaoo ia faama‘i ma le oti ia i matou. Ia leoleoina i matou i lo tou faatasi mai ma ia to mai mo i matou ia le soifuamaua ma aso e fualoa.”

2O le atua sili lea o le aiga.

E taua se tala i se alii matua i Savaii faapea sa ia faatonu e tuu lana tauga; o se tūtū na mana‘o ai mo le taeao. A e na tula‘i se isi o le aiga i le po ma na samuti ia le tūtū a si toeaina. Malama le taeao ona ‘ai‘u ai lea o le toeaina; na tala lona lemalie i lona afafine ma sa fai lana mavaega. Ona tago ai lea o ia i lona tootoo ma ua teva; e lei toe faatali ai lava ua tumu le fua o le faalemigao a lona aiga ia te ia. Na aga‘i o ia i le mea o i ai se tofe tele. Sa tu o ia i le si‘uvanu ma fai atu i lona afafine o lo o taotao mai i tua, o le a oso o ia i le vanu ma o le a ia faatupuina se afa tele o le a matua satia ai le nuu atoa, ona puna ai lea o ia. Na mafaufau ia le afafine e le toe aoga ona toe fo‘i o ia i le aiga; o lea na ia taoto ifo ai iina i le si‘uvanu ma liu mauga ai. O lona faamoemoe o le a fesoasoani ia le mauga e na te talia le afa na faapoi e lona tama.

MATAUPU 9 O La‘ei

I le mataupu ua mavae atu sa tatou tepa i tu faasino i mea tausami a tagata Samoa, a o lenei o le a tatou faasaga i faamatalaga o latou la‘ei; a e le gata i lea o mea e gaosia ai, ma a latou aga e tusa ma teuga eseese, ma isi lava mea.

Na o titi lauti sa la‘ei ai tane ma fafine. Sa latou su‘ia fo‘i lauti ma fai ai malo mo tane a e na o titi mo fafine. E leai ni laei sa faaaoga soo e ufitia ai le tino uma. O nisi aso pe a latou te faia pulou laufa‘i pe o le ‘oto o laufa‘i atoa e fai ma faamalu. Sa latou sauni foi ia taumata e lalagaina i launiu; o nisi aso e saunia ai ni seevae mai le pa‘u o le fau po o faga‘io ua filiina ma savavali ai i luga o le aau, pe a fagogota.

O LE SIAPO … A oo i le po e momoe i luga o fala a e faaaoga ia se isi fala e afu ai po o le avane o se siapo; sa si‘omia e siapo e tatau faasolo i itu uma o e momoe, e fai ma mea e teena ai le namu. A mama‘i e pulupulu i latou i siapo. E gaosia le siapo mai le pa‘u o le laau o le U‘a; e taia e fafine pa‘u o le laau i luga o laupapa ma fesoota‘i ai i le masoa; e mafai i lena faiga ona gaosi so o se umi po o so o se latele e mana‘omia. E mafai ona maua vali e elei ai o latou la‘ei. O vali o apulupulu o laau e valusia ona palu faatasi lea ma lega, lama, ma eleele mumu mai mauga. E maua mai ia vali lelei mai nei mea ma ua tusitusia ai ia la‘ei o le atunuu. O na i tama‘i mamanu faatafafa, faatositosi, faatafatolu etc., ma e vagana ai na i mea itiiti ai lava ua na ona faatafai ia mea uma.

E taua le ituaiga u‘a e gaosi ai siapo o le Tutuga. O se tala malie ma le talitonugata e faamatalaina i le laau lea ma le isi laau e igoa o le Salato. E faapea le tala o le au uso e to‘alua sa mau i fanua na tuu i ai e o la matua; sa tusi lelei le tua‘oi. I se tasi taeao sa sosolo atu ia Tutuga ma sopo‘ia le tua‘oi; ua oo ia Salato. Sa le fiafia ia Salato i le mea na faia ma sa faaoi o ia ia Tutuga; a o Tutuga e le‘i tautala e na o na faa‘ū‘ū ona mata. Na logo atu i matua le mataupu ona la filifili ai lea faapea o le a matua tuu‘eseese ia tama. O le a alu ia Salato i uta ma o le a faasaina o ia ma tapuia; e oo mai i aso nei ia lea i‘uga: e le faamalosi se isi ona pa‘i atu i le Salato. Ao Tutuga ua matua faasalaina lava o ia ona o le solitua‘oi. O le a tipia o ia, sasaina ma sae lona pa‘u, o le a valivaliina ma fai ma ufitino o tagata. A e le gata i lea o le a tuu o ia sei pala ona susunu lea. Ma ua faapea lava ona fai ia Tutuga faamaualuga.

‘IETOGA … Sa avea ia ietoga ma la‘ei aupito sili ona taua, ma e oo mai lava i ona po nei. E faia ietoga i lau o se ituaiga laau e taua o le lau‘ie. E saeina le lau‘ie faamanifinifi e pei lava o se pepa tusitusi, ona tosi lilii lea pe tali tusa o le tasi o vasefuluono o le inisi lona lautele. E lalagaina e tama‘ita‘i; pe tusa o le tolu iata faatafafa. E lanu sesega faaenaena lona tino mai, a o ona pito fo‘i e tositosi ninii. E teuteua nisi ietoga i fulu ‘ula‘ula iti e su‘ia i le pito e tasi. E manifinifi naua nei ie ma e vaivai foi e pei lava o le ie lino. E le to‘atele ni fafine altou te iloa ona lalaga le ietoga masinā, ioe, e oo lava i se tausaga faato‘a uma se ‘ie se tasi. E pito sili ona taua ia le ietoga i oloa a Samoa ma fai ma tupe fesoloa‘i i fefaataua‘iga, e tuuina atu ma talia mai. E fuatia ia le ietoga e amata mai i le lua seleni e oo atu i le lua pauni. E teua ia nei ie i le ‘auafa ma le faaeteete; o le tele o ietoga e faasolo umia e tupulaga e tele; e faatatau le taua o le ie i le tulaga o e latou te teua o ia atoa ma le memea po o le tuai o le ie.

A o le isi ituaiga la‘ei e latou te lalagaina mai i se isi laau o le au aiga o u‘a. O le ituaiga u‘a lea e taatele i le atunuu latou te meina‘i ai le ‘iesina. O lea ie e talatala le tasi itu a e lamolemole le isi; afai e faamatafi anoa‘i ona tusa lava lea o se pa‘u mamoe ua saea ma ua taina. Latou te faalanumumu ia nei ie i vali e paluina i le ‘ele mai mauga. Ona o le anagata o ona matofi faapea ma le sinasina o lona lanu e mata lava e matua aoga tele ia lenei ituaiga laau.

TUMAMA … Ona o le la‘ei faaleatunuu e le mafai ona taina e aunoa ma le matua faaleagaina, o lea e se‘iloga ai ua matua taugaeleelea lava ona faato‘a tuu ese lea e le toe faaaogaina. Sa mafua mai i lea masani le faapaie ma le musua o tagata e taina o latou lavalava e faia i filo ma silika ma isi mea e pei ona i ai nei. E faigata ona titina lenei aga inosia. A o isi lava amio e silimusa le mamā o tagata Samoa i Polenisia uma. Ua teuteumama lava ia papa, papalaufala e fola ai le fale faapea foi ma ma falalilii e momoe ai. E latou te faaaoga le suauu tipolo ma moli vao e faamamā ai mea, ma e ta‘e‘ele pea foi i aso uma. E le gata i lea e taeele i latou ma o latou titi i le vai, o lea e ufitia ai o latou tino e amata mai sulugatiti. O lenei se amio e tatau ona a‘oa‘oina e nisi nuu malamalama mai tagata Samoa.

O SAUNIGA FAAPITOA … E tuuese e fafine faapea foi le to‘atele o tane ia o latou titi a e la‘ei i ‘iesina ma ietoga. E teteua ia alii ma tama‘ita‘i talavou i ‘ula ma tauvae ma atigifigota. O le atigi o sesema e ta‘e ma sui faatasi e fai ma pale; e taua ia pale o palefuiono ma e matua faapelepele i ai ia tagata o le atunuu. Latou te uuina tanulalai o latou tino mai ulu i mati‘uti‘uvae i suauu manogi ma o nisi foi aso latou te tauu ai i suauu ua palu faatasi ma le lega, ina ia faasasamaina o latou tino.

Sa le oofu tane ma fafine vagana teuga o atigifigota, o lopa ma isi lava mea faa‘ila‘ila sa asoa i o latou ua. Sa latou teteu ma le faalialia a latou fanau i ia foi mea. Sa ‘oti faapupuu lauulu o fafine ma e o isi sauniga sa teteu faatūtū ia tama‘ita‘i ma e faamanogi i suauu manogi faapea ma le apulupulu o le ‘ulu. Sa fai ma masani a teine muli ona tuu se fuafuati lauulu e faasipa mai le manifinifi tauagavale. A o tane sa faa‘u‘umi o latou ulu ma faapatu i le tumua‘i faaseisei i le itu taumatau. A e a faatasi ia tane ma fafine i tapuaiga faapea isi mea e aofia ai i latou e faatalaloa e tane o latou lauulu i tua; o se tu faaaloalo lea e tatau ona matua aloa‘ia. E fiafia taulele‘a e ‘oti faapupuu o latou lauulu se‘i vagana se fuatilauulu e tuu e milosia ma faatautau mai i manifinifi e lua i le fatafata. E uli lava o latou lauulu; a e sa naunau i latou i namu. E gaosia namu i ‘amu mai le sami e susunu i le umu. E faaaoga namu e faaenaena ai lauulu ma faatauaso ai puaa taavale i maumaga. Ona pau ia o mea sa faaaoga i ai namu i aso o le le malamalama.

Sa selea ‘ava i nifo o le malie. Sa taulimaina e tane i o latou ogalima ia atigi figota papa‘e e su‘i faatasi ma nonoa i luga o le tulilima. Sa tuia e nisi o latou taliga i ni tui ma faamaulu ai iina ia ni tamai fugalaau e avea ma tautaliga; a e peitai sa le taatele lea masani. O se selu umi lava sa gaosia mai i tuaniu ua avea lea ma teuga pito taatele a tama‘ita‘i, ma sa latou tasili i o latou lauulu i luga a‘e o taliga faaseisei i tua. Sa avea ma faaata ia le tanoa vai; a o le teuga o le pale po o le tuiga sa tuu lea i le ta‘ita‘iga ma le iloa a e gafatia lea feau. Sa avea foi ia malu ma se isi o a latou teuga sili.

E i ai se tala sa fai i se alii Fiti e igoa ia Fulualela e faapea na malaga mai ma lona afafine i Samoa. Na faalogo o ia i le manaia o le atunuu ona manatu lea o ia e sau e saili ia se tane lona afafine. A e na ofo tele o ia ina ua oo mai i le atunuu; e ui lava ina lelei ia le atunnu ma e lalelei ona tagata a e leai ni fala i o latou fale ma e sa momoe i latou i le mtuia mago. O lea sa le mana‘o o ia e tuu lona afafine; ma sa toe foi i laua i Fiti. Ina ua toe foi le alii i Fiti sa galue loa o ia i le faiga o se meaalofa tele lava o ietoga, siapo, suauu manogi e peiseai lava o se ooga lea a lona afafine i le aiga o le faato‘afaiava; ona toe malaga lea o ia i Samoa ma nei meaalofa tele. A e sa faaopoopo atu foi i ai ma laau o le laufala ma le u‘a. Sa mafai ai i ia mea ona tagolima ia tagata Samoa e faalelei o latou fale i fala ma siapo. Na amata mai i le meaalofa a le alii o Fulualela na asiasi mai Fiti ona tagolima ia Samoa i ni meafale e mapu ai tagata e i ai fala ma siapo.

MATAUPU 10 Faafiafiaga

I lalo o le ulutala o FAAFIAFIAGA o le a maua ai ia mea e i ai ia siva, piiga, fusuaga, ‘ailao ma isi lava mau taaloga. O ia mea e tatau ona faamatala ma‘oti ma o mea ia o le a tatou liliu i ai mo le taimi nei.

SIVA … O se mea taatele lenei i faiga ‘ai e i ai ia faaipoipoga. O nisi a latou siva e faia i le aoatea, a e o nisi, e osia i le po. E pei lava o siva faipo i isi atunuu e aloa‘ia nei poula ma le faalialia tele o la‘ei faaleatunuu … ‘ietoga ma isi lava mea faapena. E lavalava tane ia latou malo i popese ma pofiafia. Sa na o tane e sisiva i nisi fiafia, a e o nisi fiafia foi sa na o tama‘ita‘i e sausaunoa; e seasea lava ona sisiva faatasi ia ituaiga e lua. E sisiva i soa ta‘ilua, ta‘itolu, pe o le sili atu e faafesaga‘i. Afai e siva le isi aga‘i i matau ona siva ai lea o le tasi aga‘i i ama. E i ai foi ia taga ma felafoa‘iga o lima e a‘oina lelei ma pa‘utonu. E tutusa lava ia gaoioiga a le ausiva atoa: a sii le lima o le tasi e faapena‘fo‘i ona sii o lima o le ausiva uma. O le siva atoa e faatulaga lelei ma ua le soona fegaoioia‘i ia tagata sisiva.

E avea ia pesega ma le pati o lima faatasi ma le ta o le fala ma talipalau ma mea e faafeaoina ia faafiafiaga faamusika. O le fati o a latou lagisolo e seasea ona sili atu i lo le lua pe tolu ia ni nota, a e ua taotasi lava i leo logo tasi faapea. E fefo‘ifo‘ia‘i i ni na i laina se lua pe tolu. E naunau i latou i fesuia‘iga i le taimi o a latou pese ma musika. Latou te amata lemu a e faifai-malie ona faatelevave la latou pese i le i‘uga o le luasefulu minute; i lea taimi e matua laga‘i i latou, o le afu ia ua tafelelea, a o laulaufaiva e galulue faavave pei o taututuuga a solofanua o lo ua taumomole i le sela. O pātē e tusa e tolu ia ituaiga sa faaaogaina.

O le LALI; pe tusa o le ono i le valu ia futu ia le umi ma e vanea i le ogatotonu e faatatau i le umi o le ogalaau e mana‘omia; e ta le itu lea i se ‘auta. A o se tasi ituaiga pate e faia i ni pupu ‘ofe pe atoa le fa futu ia le uumi, e saisaia i se taga e lalaga i se fala o latou pito i lalo. O le taga e ta i se ‘auta. O lona tolu o pate e ta lea e ni tagata se to‘afa pe to‘alima, e tofu ma le ofe e tatala le itu i luga a e pupuni le itu i lalo. E ‘umia le ofe faatusa‘o i luga ona fetu‘i ai lea i lalo i le eleele po o se maa po o se isi mea malo. E le tutusa ia le uumi o nei ofe ma o le mea lea e eseese ai foi ia leo e luai mai pe a fetu‘ia i latou i lalo. Sa iloa ia le mau tu faamataaitu i nei poula: i mea e vaaia, i le gagana faapea foi ma le gaoioiga e faaalia i nei fiafiaga. Sa sisiva ma faafiafia ai seia oo i le ao; e faia soo lava nei mea e i latou.

FAAALUMA … E faasaei ia faaaluma i siva ma isi lava faiga‘ai, a e le gata i lea, e faapena foi i fono. A i ai se alii i se tasi o nei faatasiga, faauta o le a i ai lava ni faaaluma pe to‘alua pe to‘atolu i lana ‘aumaga, o i latou ia latou te fai mea taufaaata i le aofia ona o o latou ofu, le savali, po o a latou tausuaga.

FUSUAGA MA TAUGA LAAU … Sa taatele naunau ia mea i aso faailogaina ma faiga‘ai; sa avea nei taaloga ma faatupu misa tele. Sa latou faaaoga ia ulu lapalapa e sui ai le uatogi ia latou taugalaau. Sa ulufale atu ia tane faapea foi ma fafine ma le naunau o le tagata faipele e masani i le maea!

FAGATUAGA … O se tasi foi lea taaloga e faia i aso fiafia. E tofitofi au i nisi aso ta‘ito‘afa i le itu; o le au e tele a latou tagata e faapa‘u‘u i lalo o le au lea e malo. Ono aumai ai lea e le au e faiaina i le au e malo o le faa‘ai o se puaa vela ma talo. O nei taaloga uma e faia a latou faa‘ai i mea‘ai.

PIIMAU MA LE TAUTATALA … O se tasi lea ituaiga fagatuaga. E fusi e le tagata muamua le manava o lona lua, e faapea ona faia e ia i lona tolu; ona sau ai lea o le isi tagata e taumafai e tatala eseese ia latou ia. A mafai e le tagata lea ona talai i latou, o ia ua manumalo, ma o le a ave ma ia le faa‘ai; a e a le mafai ona malo lea o le au fepiitai.

O TAGA TI‘A … Sa matua taatele foi lea taaloga. E potopoto le tupulaga o se tasi ituala po o se tasi nuu ma fili sa latou ‘au e fetaui ma le isi ituala po o se tasi nuu; e faailoga le tuaoi e oo i ai ia tagati‘a. E ta ti‘a faapea: e muamua ona velo le laau ma na taia le eleele ona mapuga ai lea i luga i le vanimonimo, e lele atu agai i le mea sa faatatau e avea ma tini.

E tata muamua le isi au; ona ‘ausi ai lea o la latou matati‘a e le isi ‘au. O le matati‘a e pito mamao o le ‘au lea e malo. A o veloveloga pito sagatonu sa faaaoga ai a‘a niu e faatutu i luga a e tau‘ai i ai i lona aano mālū ma le vaivai. E velo le au muamua ma latou faatumu ai le oganiu ia latou tao laau ona velo ai lea o le au lona lua. E taumafai le au lea e tulei ese ia tao o le au muamua. E faitau tao o totoe i luga o le oganiu pe a uma ia taaloga ta‘itasi ma faaputu ai seia oo i le tapulaa; o le au e mua i le tapulaa o le au lea e malo. I se tasi foi o ia faafiafiaga e tu ai se isi tagata ma lana tao a e tavelo i ai ia tao e le tasi. E faatatau i le ta poto a le o lo o tu, lona saogalemu mai tao o lo o velosia ai ia.

TAU FAGOGOTAGA … Sa malosi tele lea mea o le tauva po o ai e tele ana i‘a e maua i faiva. O le tautai mau i‘a o ia lea na te maua faa‘ai o le puaa vela ma talo.

SEUGA LUPE … O se tasi lenei faiva sa masani alii ona ‘au ai. E pa‘u le tailupe i le masina o Iuni. O aso foi ia o faiga‘ai tetele; e faaalu uma ia mea i tua‘olo a le nuu i saununiga o ia aso; ona alusopo ai lea o i latou ma tauamoga o taumafa aga‘i i malae o seugalupe i le vao. O iina e to ai o latou faleoo ma mau ai mo ni aso se tele a o aga atu i le taaloga o le seugalupe.

A uma ona faamama le fanua ona tutu ai lea o alii i o latou tulaga i se li‘o tele. E lafi le tagata lava ia i lala o laau e latalata ane i ai. Sa i ai se upega e faapipii i se ofe umi; sa i ai foi se lupe faafagafao e tu i se laau e umia e se alii. O lea lupe e fai ma faalata i lupe vao. E faalele e le alii lana lupe; a e o lo o nonoa i lona vae ia se manoa pe tai atoa le tolusefulu futu lona umi ma e taofia le pito fua e le alii. A oo i le taimi e faalele ai ia lupe a alii ona avea lea o le mea atoa o se foaga lupe e peiseai na taaina mai e le vai po o ni mea‘ai. E le pine a e tosina mai i ai lupevao; a o felelei mai i latou i lea mea e vave ona faafelavei e tautai mata popoto. O le e tele ana lupe e seu o ia lea e avea ma tautai sili o le aso; e faaoo atu ia te ia faamalo a ana uo faatasi ma taumafa na saunia. A o ia, na te faataumafa ana uo na le matua faamanuiaina i taumafa. E tunua nisi lupe, a o isi e tufatufa atu i le au seu ina ia faafagafao ma a‘o mo le faiva.

O LE VILIGA O LE POPO … O se tasi foi lenei taaloga a tagata Samoa. E nonofo faataali‘oli‘o ia tagata uma a o le tagata e to‘atasi e nofo i totonu o le li‘o ma vili ia le popo. A mapu ifo ia le vili a le popo ona latou iloilo lea po o ai o lo o tusi i ai ia mata o le popo, o ia lea o le a latou tofia e fai se feau mo i latou, e pei o le taga ifi po o le alu e aumai ia se avega popo. E faapea le faiga o le vili faaSamoa. A le fia o nisi i se feau, e masani ona o i latou fai se vili e iloa ai po o ai e alu atu mo i latou. O nisi aso latou te faaaoga le vili i le sa‘iliga o se pagota ia i latou.

E i ai foi se taaloga o le ‘IGA VE‘A PO O LE MUMU SA‘ILI … e lalafi nisi a e o atu isi e saili. E i ai ia le tini e taumafai e o lo o lalafi e fia maua. O le au e tele e titini o le au malo lea.

LAFOGA … O le taaloga o le Lafoga e faia i se fala e lauitiiti a e umi; e tofu le aulafo ma itu popo po o tupe e lima. O se taaloga lenei e naunau tele i ai ia alii; e taulafo tupe mai le isi itu o le fala i le tasi itu. E i ai le vaega o le fala e tauva tagata uma ia latalata i ai ana tupe. E taaalo e ta‘ito‘alua i le itu. O le au e tele a la tupe e i luga o le fala o le au lava lea e malo. E faalogo soo tatou i fuaiupu: O LE ‘ATA‘ATA A LAFOGA: E mafua mai lena i le taaloga lenei, ona ai lava e ata le isi alii a ua tiga lona loto ina ua le lelei lana lafo; o lea e lata ai ina faasese lana lafo i le muaulu o se tasi o le isi au lafo. E ‘ataata fua si alii lea a ua ‘ata‘ata lili.

E i ai foi ia taaloga faamatemate. E o le isi au e lalafi, a e nana ia se tasi o le isi au i totonu o se ato lapo‘a ma ufiufi i se falafala po o se taafi; ona ave lea i luma o le au latou te matea po o ai. Na o le to‘atolu e o e sa‘esa‘e le ato a e nonofo uma ia le au i lo latou lafiga. A mate‘ia, ona oo ai foi lea i le itula o le isi au e fai ai faapea. E faaopoopo ‘ai uma o au e lua ma iloa ai le au e manumalo.

Sa masani foi latou ona matemate tupua, ma o ni faaaoaoga ia o na tupua.

O le tamaloa e au‘e‘e i le ao atoa ma le po. Tali; o le aau ma galu e ūū i aso uma lava.

O le tagata e tu i fafo ma lana faafafa. Tali; o le fai ma le ‘aufa‘i.

O le au uso e to‘aluasefulu ma o latou pulou i o latou ulu. Tali; o atigi o tamatama‘i vae ma tamatama‘i lima.

O le tamaloa e nofo i le va o i‘a fe‘ai. Tali; o le laulaufaiva.

O le au uso e to‘afa e tau‘ave lo latou tama. Tali; o le ‘ali ma ona vae e fa.

O le tamaloa e sau mai le vao o laitiiti a e a oo mai i le aai ua lapo‘a. Tali; o le pa‘u o le tutuga e fai ai siapo.

O le tamaloa ulusina e nofo i luga o le aupa a e oo lona ulu i le lagi. Tali; o le asu o le umu.

O le tagata e moe i luga o nifo o le i‘amanu. Tali; o le matuamoa e moe i luga o ona fua.

O le au uso e to‘atele a e tasi lo latou fifi. Tali; o le ulalopa e tele ia lopa a e tasi le manoa e su‘ia ai.

10.

O le fale afolau e tasi lona poutu. Tali; o le isu ma le pou o le isu.

Sa i ai foi ia le taaloga e faa fetaui ai upu. E ta‘u mai e le tasi au ia igoa o laau a e faatatau i ai ia igoa o tagata a le isi au. O e latou te ta‘u mai igoa o laau e faapea la latou tala: E i ai le laau e igoa o le fau, ta‘u mai la po o le a le igoa e fetaui ma lena. Ona faapea lea o le isi au: Atonu lava o Tulifau.

I le ma lea, e i ai le Toa a e faapea mai le isi au, o Tuisamoa. Ona faapea lava lea ona fai seia oo ina uma ia igoa e iloa e le isi au e aunoa ma le faalau faalua. O le au e mua‘i uma ia a latou igoa e faia‘ina, ma e latou te faia le faa‘ai.

I se taaloga faapena e ta‘u mai ai e le isi au ia le igoa o se manulele po o se manuvaefa, a e ta‘u atu i ai e le tasi au ia le igoa o se i‘a, faapea:

Lupe, [latou te ta‘u atu faapea le i‘a e feagai], Une.

Gogo, [latou te ta‘u atu faapea le i‘a e feagai], Alogo.

Ti‘otala, [latou te ta‘u atu faapea le i‘a e feagai], Gatala.

O le au foi e faia‘ina e fai la latou faa‘ai.

Sa i ai foi le taaloga e faasasisasi ma taufaasese. E fai mai le isi au e faaa‘oa‘o mai ia le tasi ‘au faapea:

O lo ma niu afaafa lava le la i tuafale, sasa ma fili ma faataa ma lafo i fogavai.

O le tgata e sasi sana upu e fai lana faa‘ai.

O se isi foi e faapea: “Na au sau mai Safata, ou afe i gatai ala, e fafaga i si au tiaa, fafaga fafaga pa le manava, fafaga fafaga pa le manava.

Na au sau mai Mali‘oli‘o, lou ala i umu, lou ala i paito, lou ala i puto pute, lou ala i pute puto. O le e sasi e faia le faa‘ai.

O nisi faafiafiaga o afiafi e masani ona latou fai o le faamatalaga lea o tala e fai ma lesona e iloa ai le lelei ma le leaga. O ni tala e faaali ai ia le leaga o le matape‘ape‘a i oloa, o mea faafaaaluma ma mea taufaa‘ata, po o faaipoipoga faafaleaitu: e musu ia le teine i nonofo ma le faato‘afaiava a e o le a fai le faaipoipoga. Sa a‘oa ia le atamai e faaoso le leo e peiseai o se isi o tautala mai se isi tagata meamanu o le tagata lava e tasi. O tagata faapea sa mafai ona tautala i leo e lua; o lona leo moni e masani ai ma le isi leo e faatupu i lona faa‘ī ma e lagona e pei o le leo o se tasi tagata. Sa taua e i latou ia mea: “O leo e tautala a e leai ni tino.”

Sa latou fai foi tala e faatatau i le poto i fai togafiti, e pei o le tala lenei: Sa uo se Samoa ma se tagata Toga i aso la. Ina o le a malaga le Toga i lona nuu sa fai i ai le tagata Samoa ia fo‘i mai ma sana niuvai. Na malie le Toga i le manao molia, a ia totogi i se matuamoa pa‘epa‘e.

Sa sauni e le Samoa ia se ato tele ma ua tuu i ai le moa. Sa foi mai foi ia le Toga ma le niuvai tele lava e le‘i o‘aina; a e na tago ia le alii o‘a le niu a o malaga mai o ia i lona paopao, ona toe tuu ai lea na o pulu ua toe fatufatu lelei. A o le Samoa lenei e vavalo ma e mafai ona na iloa atu i mea mamao. O lea sa ia iloa atu ia le mea na faia e lana uo Toga, ona tago atu foi lea o ia i le faasola ia le moa a e tuu i ai ia se lulu i le ato ma toe saisai faalelei.

Na taunuu mai ia le Toga i le tuu atu ia le niuvai e le o i ai se niu na o pulu; a e tago foi le Samoa ia ua avatu ia le ato o lo o i ai ia le lulu a e le o se moa.

Sa oso ia le Toga i lona paopao, fe‘eli si ona vaa i tai ma le fiafia ma faapea lemu lona loto ua tata‘e lana togafiti: “Niu, niu, pulu. Niu, niu, pulu.”

A e na ata‘e‘e lana uo Samoa o lo o tu i le matafaga ma e o lo o vala‘au atu ia te ia: Moa, moa, lulu.”

E tele naunau ia le mau taaloga a le atunuu. Sa avea ma a‘ega i tupulaga talavou ia le faase‘e i galu ma le folaulau i paopao; sa faasee i latou i le alogalu aga‘i i le matafaga. O tuuga paopao, o tautuuga tamo‘e i le matafaga le tasi a e alu le isi i le paopao, taututuuga i le laueleele, tuuga a‘e niu, o faaaliga ma tauga faapelopelo, taugamoa, o sapoga tipolo e fetogi i luga pe atoa ia le fa po o le lima o tipolo e i luga i le taimi e tasi: o nei taaloga o mea ia sa masani ai tagata anamua ma e o lo faia pea e oo mai i nei aso. Sa totofia foi ia nifo ma ‘auvae mo ni faamalositino lelei. E taututuu ia ni tagata se to‘alua o le isi e vavae‘esea ia pa‘u o ni ifi se lima a e tamo‘e le tasi i se mea mamao ma toe fo‘i mai i le mea na amata ai, po o ai e mua. O le faa‘ai e faia e le tagata e faia‘ina.

E aliali mai ia le talafeagai o taaloga faaSamoa ma le tele o nisi taaloga e masani ai ia tagata talavou o atunuu papalagi. Paga le ogatasi o manatu ma lagona i tagata o ituaiga eseese o le lalolagi!

MATAUPU 11 Maliliuga, Soifua Faafualoa, Faagasegase

O TAMAMEAMEA … I aso a o le‘i oo mai le lotu Kerisiano i Samoa, pe atoa lava le luavaetolu o le atunuu sa maliliu a o tamameamea po o le vaega muamua o le olaga. O lea alamaliu e mafua mai i le faatamala ma le valefai o le tausiga o tamameamea. E oo lava i nei aso e le itiiti ifo i lo le vaeluaga o e fananu, e maliliu a e le‘i atoa ia le lua o tausaga.∗ Sa fe‘avea‘i na i tamaiti i le la, a e le faapuloua. E le gata i lea o le faasau o tamaiti i le po, a e sili ai le soona faga pa i mea ‘ai le tatau; ona o ia mea, e ofoofogia ai ona o le le sili atu o le au maliliu. E faapelepele ia Samoa ia latou fanau, ma e leai se mea e tuua e le matua mai lona atalii po o le afafine pe a ma‘i; e faia mea uma mo ia. A e ui lava i na i vai tau le pa‘u, sa le maua ia se vailaau e inumia e tagata. A na fai a e tutusa le naunau o tagata Samoa e togafitia ia faama‘i ma lo latou tomai i vailaau ai lava e mata o le a le tele ni faama‘i, ma e o le a matua faaitiitia e maliliu.

O E MATUTUA … E faapea le taofi o tagata o le atunuu ua sili atu ia le tau o e maliliu i tupulaga mamata ma le vaeluaga o le olaga i aso nei i lo aso anamua. Fai mai la latou tala, o se mea e masani ai ona vaaia soo o toeaiina pe to‘atolu pe to‘afa i se aiga e tasi, a e peita‘i aso nei e matua seasea lava ona i ai ni toeaiina se to‘alua i se aiga. A e faigata ona tatou tautala ma le mautinoa i mataupu faapenei i ni atunuu sa le faamaumauina a latou aga i ni tusi. O lea ua le mautinoa lelei ia faitauga o mea faapea i tausaga e i tua atu o le tausaga e 1830. A e talu mai lea tausaga o lo o lalago ia le faitau aofa‘i o le atunuu i se tulaga e ma‘eu le mautu. O se tagata na maliu i le 1847; sa i ai o ia i le fasiotiga o le alii Farani na i ai i le auvaa o La Peruse i le 1787; fai mai pe tusa o lona sefulufa o tusaga na tupu ai lea faalavelave. A faatatau atu i ai le tino mai o lea alii ai lava o le a mafai ona tatou fai se mate faapea; e le se mea le taatele ona i ai i aiga ta‘itasi ia ni toeaiina e ta‘i onosefulu, fitusefulu ma e oo lava i le valusefulu o latou tausaga.

∗O aso ia na tusia ai le tusi a Tana. [Editor's note.]

E i ai la latou tala sa ta‘u mai ai ia ni tagata laulaua a e maise lava ia le tagata e igoa ia Tafai. E malosi ma maualuga o ia a e le faatiga o ia i se tasi. E na te velosia se niu paoga i le papa e pei o se ti‘a. Na te lia‘ia i luga ia se malili pe valusefulu futu le umi, ona amo ai lea faatasi ma ona lala uma ma togi i luga a e saposapo ai e pei ona saposapo i se paa. Sa taua foi o ia ona o lona mamafa tele; a tu o ia i luga o le papa, fai mai e iloga ona tulaga e pei ona tu se tasi i le pala.

FAAMA‘I … O ma‘i e laveia ai le mama, o le supa, o ma‘i o le ivitu e mafua ai le tuapi‘o, o ma‘imata, o le patosai ma isi lava faamatapapala sa avea ma alama‘i taatele i le atunuu. Sa taatele faama‘i mata. E itiiti ia tagata e po atoa; a e tele e sa faamata‘ivi. Sa taatele le faama‘i o le Tu i mata, pe ta‘i lua, pe tolu po o le fa lava tu e mafai ona i le mata o le tagata e to‘atasi. O le faama‘i o Lepela sa matua faaitiitia lava. A e ta‘u mai e tagata lava latou faapea sa matua uluola tele lea faama‘i i aso anamua; sa tele ia papala ma papani ma sa oo ina toulu ese ia tama‘ilima po o tamatama‘ivae. Sa manatu ia tagata faapea na faaitiitia foi ia le ma‘i o le tutupa, peita‘i ua pito aliali tele mai i tagata talavou i lo aso ua mavae. E seasea ona maua le ma‘ivalea i tagata. Sa na o le maua lava i galuega a agagaleaga. A faafaigata ma faavalemalosi ona saisai ai lea o lima ma vae o le tagata ma‘i ma tuu ai seia mapu ifo. E le taatele ia ni vale. Sa faaigoa e i latou i ia le mamapala o le MOOMOO; ma e sa i ai ia ni taulasea faapea sa latou velosia ia le moomoo po o le agaga na te faatupua ia lea ma‘i. A ‘a‘mia ia le foma‘i e le aiga mo se ma‘i, e sau o ia ona lagi ai lea o lana tatalo faapea: Moomoo e, Moomoo e, o le a ou velosia atu oe; “Ona tula‘i ai lea o ia ma fefuaa‘i lana tao i luga o le ulu o le ma‘i. Sa le faamalosi se tasi e tautala pe ‘a‘amu a o faia le sauniga lea. O le faama‘i ua taua nei o le FULU, e fou mai i le atunuu. Fai mai na faato‘a oo mai i le faama‘i lea i le 1830 i le taua a Aana, o le taimi lea na tu laueleele ai ia Ioane Viliamu ma Papu faatasi ma faia‘oga Tahiti i le seeti o Sapalii. Sa vave ona iloa e tagata o le atunuu le ala mai o lea faama‘i … o tagata ese ia ma le lotu fou; o lea foi le tala e tasi e salalau i motu o le vasa i Saute a e maise lava ia le Atu Niu Heperiti. Talu mai ia aso e asiasia pea le atunuu i lea tausaga ma lea tausaga e le faama‘i lea. E mulimuli le faama‘i lea i vaitausaga e matagi ma timu ai, e i ai le matagi o le La‘i po o le Tua‘oloa foi. E agi mai i le itu i Sasa‘e ma aga atu i Sisifo. E mau i le atunuu mo ni na i masina ona malaga ese ai lea pe a oo ina agisosoo ia le To‘elau. E aupito mamala i tagata ua lalau o latou tausaga faapea ma e ua faavaivai e faama‘i o mama. Na i ai ia uagalu e lua na fafati ia Me 1837, ma le isi ia Novema 1846, ma o ia faama‘i sa matua mamala lava. E i ai ia latou uputuu ia se faama‘i e talafeagai lona faamatalaga ma le faamatalaga o le faama‘i o le Cholera. O le faama‘i lea e mafua i se siama itiiti lava e foliga mai i lalo o le faaata faatele-mea o ni faailoga koma …” E tele ia le manavatata, ma le tula‘isoo faapea ma le pua‘i. E oti le ma‘i ona ua alu le suavai o lona tino uma. Fai mai pe tusa o le valusefulu tausaga talu ai sa oo mai ai lea faama‘i. I le tausaga e 1849 na aliali muamua mai ai ia le talevivini, ma sa lavevea ai ia tagata matutua ma tamaiti. E tele ia tamaiti na maliliu. I le tausaga e 1851 na oo mai ai foi le isi faama‘i fou … e fulafula ai ia laloua e faafeagai ma lalo o taliga (MUMPS). Sa talitonu tagata na oo mai lea faama‘i ona o se vaa sa faimalaga mai Kalifonia, o se malaga ao puaa; na salalau le faama‘i i le atunuu atoa. Ai lava e le‘i i ai se tasi na sao i lea faama‘i. E talafeagai ia lea faama‘i ma le faamatalaga sa tusia i tusi faafoma‘i faapea e agi i ni aso se sefulu po o le sefulufa ona maui ai lea. E oo mai lava i ona po nei e le‘i a‘afia lava ia tagata e le faama‘i o le Tanesusu. A e sa amata e ulua‘i faifeau misionare ona fai ia fagata o tagata i vailaau na gaosia e teena ai ia le Tanesusu.

VAILAAU … E seasea faainu ia ni vailaau e taulasea i aso o le faanuupo o le atunuu, seia vagana ia inumaga sa saunia e faasuati ai le tagata e ona i se i‘a. O nisi aso sa faata‘ita‘i ai ia sua o laau mai le vao; a o isi aso sa inu ai e le ma‘i ia vai seia pua‘i o ia; o isi foi aso sa avatu ai palapala ma mea le lelei i le inumaga ma le faamoemoe ia faasuati le ma‘i.

A e lata mai lava ia aso na amata ai ona faateleina le aofa‘i o le poto i palu vai i Samoa talu mai ona gasolo ina mautau ia le faiā ma tagata Toga, Fiti, Tahiti ma isi lava atumotu. E tofu lava le faama‘i ma lona taulasea. E taatele le lomilomi ma le fofo i le suauu o mea e tiga. Ma e faaopoopo foi i nei mea ia tapui; sa fusi laulaau i fasisiapo ona tasili ai lea i lau o le fale i itu e aupito iloagofie ai e le ma‘i.

O se mea matua saafia lenei i tagata e feagai ma togafitiga o le tino i ala e i ai ia le milimili, lomilomi, tu‘itu‘i, ma isi lava ituaiga fogau, pe a na malaga mai i latou i motu o le vasa i Saute; aua ua leva ona faagasolo i motu nei ia ituaiga fofo faapea. A o nei aso e matua alumia ia vailaau papalagi; o lea ua mafua ai le manatu o misionare faapea e tatau lava ona i ai ma se fale talavai i le mea e i ai o ia; a e le gata i lea e tatau ona tuu ese se itula e faasaga atu ai o ia i le faatonutonuina o e sii ma‘i mai atoa ma le tuuina atu o vailaau ia i latou.

E laualuga i mafaufau o tagata Samoa ia lenei manatu o faama‘i uma e ala mai ona o le to‘atama‘i o atua; o lea e naunau ai i latou e saili ia le ala o le faalavelave, a e faalemanatu i se vailaau mo ma‘i. E o ia uo a le o lo o ma‘i ma fesili i le faitaulaga sili o le nuu. E leai se faaletonu i o latou manatu o le a maua le tali mai ia te ia; ma e so o se mea lava e ta‘u mai e le faitaulaga o le mea lava foi lea latou te faia, tau lava ina ia faaola le tagata ma‘i. Pe fai mai o ia ia avatu ia se taulaga i le atua i se paopao, pe tuu atu ia se fasi fanua mo le atua, faatua e faapena lava ona faia e le au siima‘i. Afai e le mana‘o o ia i se mea mai ia i latou ona fai atu ai lea o le faitaulaga i le aiga ia faaali a latou agasala ma lafoa‘i.” E tauto tagata uma o aiga i luma o le faitaulaga ma a mavae lea ona ia faamagalo ai lea o le sala a le aiga. E faailoga lea i le pupuina o sina vai e ia ma pipisi i le tagata ma‘i.

Sa faaaoga atigifigota ma nifo o malie, mo a latou tipiga, faapea foi pe a ipu se tasi. A e o le uuina o mea tiga ma lomilomi sa taatele. Latou te fufulu ia manu‘a i le suasami ma fusifusi ai i laumea. A o manu‘a i le ulu sa latou faaasuina i le asu o le ifi. A taumafai e se‘ieseina ia se tao faitala latou te sesele le pa‘u mai le tasi itu ma faaulu atu ai le tao i le manu‘a. Sa le masani i latou ma le tu‘eseina o vaegatino.

O le vaavaaiga o tagata mamai e faauouo e le agalelei ma le alofa o le au tausima‘i; o le masani lava lea a le atunuu. O le tagata ma‘i, e leai se mea‘ai e mativa ai o ia so o se mea e momoo i ai e maua lava faatatau i le limalima o ana uo, ma lona aiga. A oo ina vaivai le ma‘i e laga solo ia feau i aiga nofomamao o le gasegase ina ia o mai e feiloa‘i ma ia a o lei folausola. E atili tele ia tili o le ma‘i pe afai o se alii taua ma e oo ai i mea mamao ia le ta‘u o le gasegase. So o se tasi e alu atu se‘i oo i le ma‘i ua vaivai, e alu o ia ma se ‘ietoga po o se isi lava ituaiga mea taua faaletaunuu. E fai ia mea ma faailoga e aualofa ai i le o le a maliu. E aoga ia mea e totogi ai ia foma‘i ma tagata vaai, ma e fesoasoani foi e avatu e faatau ai puaa aua ia le ‘ausiilagi. E faaalia mai e ia aga a le atunuu ma le mafaufau e faagaoioi ai ia aga, le tala ua tusia i lalo:

O le uso e to‘alua e igoa ia Tuitopetope ma Tuioleole na malaga Upolu mai Tutuila. Ina ua taliu mai le malaga sa tuta i Aleipata; a o le po lava lena o lo o fetaufetulia‘i ia tagata e sa‘ili se fofo o le lagifaatafa o le alii o Puepuemai. Sa iloa atu e le auuso ia le mau aitu mai le mauga o Fiso o saofafa‘i mai i le talaluma. Na faatalata atu ia tama a e le‘i iloa e aitu o tagata i laua. Ona faapea mai lea o le isi aitu ia Tuitopetope, fa ia o se tasi o i latou lea, “Tago mai lava i le mea lea.” Ona ia tuuina atu ai lea o le agaga o si toeaina o Puepuemai ua leva ona fetuuna‘i solo e saualii i le fale. Sa afifi le agaga i le lauti. Ona tago ai lea o Tuitopetope i le taofi ia le agaga o le alii; a o aitu, faapea lava latou o Tuitopetope o se tasi o i latou, sa sosola loa. Na nofo ia Tuitopetope i le nuu e le‘i alu o ia i le solaaga a aitu.

O le taeao e sosoo ai sa ‘avefeau atu ai fafine o le aiga ma faitoga i le tagata faivai. A o Tuitopetope ma lona uso sa nofonofo i laua i le seeti a o o ane ia fafine, ona la fai atu lea po o fea le mea a o i ai ma la latou faitoga. O le tali: “E aami ai ia le faivai i le gasegase o Puepuemai.” A e fai atu ia tama, “Oi tuu mai ia iinei, a e tatou o atu ia Puepuemai.” Fai mai ia fafine, “A o oulua ea lua te ula mai.” A e fai atu ia tama, “Se e leai, ma te mafaia ona faamalolo ia Puepuemai. Tatou o.” Sa toe fo‘i fafine i le fale o i ai le au osilagi ma ta‘u i ai ia tama; ona lototasi ai lea o le fale uma ia o atu ia tama e faaola ia Pu‘epu‘emai.

Sa aamia tama e le aiga. E o atu ia tama ua vaivai tele ia le ma‘i; ai lava ua le o toe mamao ona to ai lea o lana manava. Sa vevete le afifi a tama o lo o i ai le agaga o le alii o Pu‘epu‘emai ma faaoso atu ia te ia. Na se afa le nofo a‘e i luga a le alii, na se manu a oti, ma toe ola mai. Talu mai i lea aso sa faalaua‘itele atu ia le tala i le mana o Tuitopetope ma lona uso. Sa talitonu tagata e iloa e tama nei ia mea uma lava; o le mea lea e ‘a‘amia ai i laua i faatafa o alii ma e fesiligia foi i mataupu fita faatatau i le sailiga o e gaoi ma le au solitulafono.

MATAUPU 12 O Maliu Ma Falelauasiga

Pe a gase mata ma ua le toe gaoioi ona ua oo mai le maliu ma le oti, ona pa ai lea o le lauaitu i le fale uma:

Aue lo‘u tama e, se a le mea ua e folausola ai? Se ta fia oti ta ita a ia e toe ola mai. Oi lo‘u uso e, ua e sola atu a e tia‘i si ou uso e gase i le faanoanoa ona o oe.

Oi la‘u tama e, maimau, se‘i ou iloa o le a e sola! O le a le aoga ou te toe ola ai o lenei ua e le nofo mai! E! ta fia oti e mo oe.

O tala faanoanoa faapea ma isi lava tagisaga e lagona atu pe tusa o le lua selau iata mai le fale o i ai le maliu. Sa faafeao ia nei tagisaga e aga e i ai le saeiga o la‘ei, tafutiga o laulu, tatu‘iga o mata atoa ma le susunuina o le tino i motumotu; sa tatu‘i foi ia le ulu i maa se‘ia tafetotoi ma sa latou taua lea mea o le taulaga o le toto mo le ua oti. E faataatia le tino oti i luga o fala, e uu i suauu manogi, ona sasama ai lea o mata i le lega e palu i le suauu. Ona ta‘ui ai lea o le tino uma vagana ia le ulu ma mata; e sai i luga ia le auvae i se fasi taafi ona si‘omia ai foi lea e le aiga o le tino mo ni itula. Afai na i ai se tasi o le aiga na maliu ai lea ituaiga ma‘i ona poi ai lea o le tino oti ma iloilo le ala o le ma‘i; o totoga uma e aliali mai faapea e mama‘i e susunu, ma le talitonuga o le a le toe oo mai ai lea ituaiga ma‘i i le aiga. E faia lenei aga i le tuugamau a o le‘i tanua le maliu.

E le aumai ia ni mea‘ai i le maota e osi ai le lagi o mea e tatau ai e laulau i fafo po o se isi fale o le aiga. E faaeteete le au osilagi ina ne‘i pa‘i i le faiga o mea‘ai, ma e fafaga‘esea pei ni tamameamea. E taofi latou o le ulutula ma le nifoto‘ulu o faasalaga ia mo e e le tuu‘aulafo i le tu. Sa taatele foi le ‘anapogi i ia aso, e le tagofia se mea‘ai i le aso atoa seia oo i le afiafi popogi. Sa faia le “faamamaaga” i lona lima o aso. Sa mulumulu ia o latou mata ma lima i vai mafanafana ona “mama” ai lea o i latou. E taga loa ona toe foi i aga o aso faisoo ma tu e masani ai i talisuaga.

A o le folausola o se alii taua e feao e le vevesi tele faapea ma le faaalialia; e le toe i ai se e galue, e sa foi se tagata ese ona toe uia le nuu. Mo ni aso e tele lava e siilagi mai ai ia puiaiga ma ituaiga eseese e tau mai i le maliu; ona faato‘a falelauasi ai ai lea o le alii ina ua uma ona fata solo i le malae e ona puiaiga. E lagi ia leo ma pese faanoanoa a o latou tau ave o ia faapea. E la‘eia le tino o le alii i ‘ietoga; e toto ia laau lau matagofie i tafatafa o le tuugamau. E leai ni fanuatanu mo nuu atoa. Aua e manana‘o ia tagata e tuu faatasi ia o latou tagata oti ma lefulefu, o latou tua‘a i o latou lava fanua. Latou te sii mai ia atigipoo o tagata o latou aiga na pa‘u‘u i isi nuu i aso o sauaga, ma tuu faatasi ma ivi o latou tama. E faia ia sauniga pe a mavae ia le taua. Sa ‘eli latalata i fale ia fanuaoti. Pe tusa o le fa futu ia le loloto o tuugamau; a uma lea ona folasia ai lea e pei o se moega i fala ona faataatia ai lea o le tagata oti ma lona ulu e u i Sasa‘e a e u ona vae i Sisifo. Latou te tuuina foi faatasi ma le tino oti ia mea sa faaaogaina e le ua oti ina o ma‘i, e i ai ia ona la‘ei, o lana ipu taute, ma lona ‘ali. O laau foi sa ‘eli ai le tuugamau e fatufatu lelei i fafatafa o le tino oti; sa le manatu atonu e aoga ia nei mea ia te ia a e mumusu tagata e nonofo ma i latou se isi lava mea atonu e avea ma alamai o se tasi. E ufitia le tino oti i isi fala, ona sosoo lea ma oneone mai le matafaga; a e faa‘i‘u palapala ma lapa. Sa faafaupu‘e fo‘i ni maa e fai ma faailoga; pe tusa o le lua futu ia le maualuga. A o tuugamau o alii e fau tia pe tusa o le tolu futu le maualuga o vae a e fa ia ulu. E fefiloi ia ‘iliili ma atigifigota papa‘e i le fogatia; afai o se tagata toa o ia e si‘o lona tuugamau e tao, pe faataatia lona ‘anava i ulu.

ATUALALA … Sa atualala e tagata Samoa o latou tagata, ma sa latou faia ia gaoioiga ma le limapoto; a e maise se tasi o aiga alii i lea faiva. A e sa le pei o le atualala sa faia i Aikupito e pei ona tusia e Herodotus, aua o le galuega lenei a tama‘ta‘i o Samoa. Sa latou aveese totoga uma ona faasaga ai lea e u‘u le tino i aso uma. E fefiloi ia le suauu ma apulupulu o ituaiga laau manogi. Sa faasaga ia tama‘ita‘i e faapupu ia le tino i ni tama‘i au maamaai, ma e mae‘a le faamago o le tino atoa i lona lua o masina. O le foga na sele i le amataga o feau nei e toe faapipii i apulupulu o laau. E faatumu ia le lotoitagata i taafi ona ta‘ui ai lea i se siapo, ma faataatia i luga o fala. E le ufiufia mata, le ulu ma lima. Sa i ai ni fale sa fau mo le faalalaina o tino. Sa u‘u ma sasama ia mata i lea aso ma lea aso; sa masani foi e faimalaga ona afe ma matamata i le toega o e ua mavae atu. Sa i ai se tamaloa ma lona to‘alua ma le la fanau tama e to‘alua, faapea na atualala seia e oo i le luasefulu tausaga talu ai. Sa faae‘e ia tino i se fata na fausia mai se ‘alia. Ai lava na atualalaina nei tino pe tusa o le tolusefulu tausaga talu ai, a e sa matua ma‘eu le tumau pea o foliga e ui lava ina faasau soo. A e leai se isi ala na latou ai ia faiga se‘i vagana le fia faatasi pea ma foliga o e ua mavae atu. Sa le aia se tasi i lenei faiva se‘i vagana ia tama‘ita‘i o se aiga alii: o ia tama‘ita‘i ua muta lo latou gafa; e le o toe faaolaola lenei faiva i aso nei aua e musua nisi, a o nisi foi e faagaseina o latou lima i le mata‘u ma le fefe e tago i lea feau. O lea, ua tatanu tagata uma.

O MUGA AFI MO E UA OTI … O le afiafi o le aso e falelauasi ai se alii taua e mu afi ai ana uo ma lona aiga e lata ane i lona tuugamau. Sa mu faasolosolo afi a le aiga e si‘o ai le tuugamau; sa saofafa‘i ai iina ma alala seia oo i le ao. Latou te masani ona faia lenei aga mo aso e sefulu e mulimuli ane ai; a e ua faia foi lea masani i le po a o i luga pea le tino oti e le‘i tanua. E tutu afi ia uso ma tasoga o le tagata oti i le fale o lo o i ai le maliu ma ala ai i le po atoa. Sa faapea fo‘i ona faia e tagata lautele. Sa latou tafu se afi musaesae i le fale i le po atoa, a e sa tafi‘esea ia mea e mata o le a punitia ai le tuugamau mai le malama o le afi, i le va o le tuugamau ma le fale. Sa avea ia nei afi ma faailoga o lo latou alofa le mavae i le ua oti.

O E OTI A E LEAI NI TUUGAMAU … Sa atugia tele lenei mea. Ta‘ilo foi i le faanoanoa o le tagata Roma ona o se tasi o ana uō o lo o taa ma fealualua‘i i auvai o le vai e igoa o le STYX, mo tausaga e selau, pe tusa ma mapuitiga o le tagata Samoa ona o se tasi o lona aiga ua le iloa i le sami ma e le tanua. E i ai foi i latou e pa‘u‘u i taua pe malelemo. Sa le maua se mapu e tagata Samoa i aso uma na te iloa ai se isi o lona aiga ua oti a e le‘i tanua ona ua se i le sami pe o le le mataulia i se taua. E tusa e moe o ia i luga o au; e mapuitiga o ia ona o le agaga o lona aiga o lo o fealua‘i solo, e taa ma e leai se mea e malolo i ai le malaga. O aso uma ia e ta‘u mai ai e tagata faapea latou te faalogo atu i se tagi ma se faataio faapea: “Aue e, ta maalili e, matua malulu le nuu nei.” A e le gata i lea e le tusa Samoa ma tagata Roma anamua; aua sa malilie lava latou i so o se tuugamau e tanu ai a latou uo; a o tagata Samoa e faapea so latou taofi, e tatau ona i ai se mea vaaia e ulu ai le agaga o le ua mavae atu. E o se to‘aono ma fofola ia se siapo latalata i le mea na maliu ai le tagata na le iloa, afai na malemo latou te folasia se siapo i le matafaga ma faatali ai le ua ulu i le i‘a o le Mumua. Latou te fai se lauga i le atua o le aiga: “Ia e alofa mai ia te i matou ma ia auina mai ia te i matou ia le agaga o le taule‘ale‘a.” O le mea e totolo ane i le siapo pe a uma ia le tatalo e taofi ia tagata o le agaga lea o le tagata oti. Afai a e leai se mea e totolo ane i le siapo ona faapea lea a latou e i ai se mea e le malie ai le agaga o le ua oti i le e ana le tatalo. O lea e malolo ai o ia a e sau foi se tasi ma fai lava le tatalo e tasi seia oo ina malie mai le agaga ma sau i luga o le siapo. Soo se mea e totolo ane, o se se, o se pepe, o se loi, latou te afifi faalelei ma ave i le aigapotopoto ma sauni ai ia aga o le tanuga e masani mo e maliliu. E ese le tuugamau ese ia le mea e malolo i ai ia agaga o e oti i Samoa. E igoa lea mea o Pulotu ma e talafeagai ma Hatesi po o Seoli i le taofi o Eleni po o Eperu. Sa tatalo soo tagata i o latou uso po o matua po o se alii i o latou tuugamau. Sa tatalo nisi ia aumai ia le ola lelei ma ia aveese ia se ma‘i mai le aiga. E manuia isi tatalo a e le manuia nisi. Na tatalo se isi fafine ina ia oti lona tuagane, ona oti ai lea o ia a e le‘i umi foi a e oti ia le fafine. Na ‘olegia ia se fafine e le matai o lona aiga i ‘ietoga i se tasi aso ona alu ai lea o le fafine ua tatalo i le tuugamau o le matai na ulua‘i nofo. Na ma‘i le matai ona oti ai lea o ia. Ona faaali ai lea e le fafine faapea na tatalo o ia le tuugamau ia faatiga le matai ona o lona pi‘opi‘o a e na te le‘i mana‘o e oti o ia. Sa tau‘ave pea lea aga peita‘i ua le tumau ia le talitomu o tagata i lona faamaoni.

MATAUPU 13 O Fale Ma Alalafaga

E faapea uputuu a le atunuu sa leai ni fale sa mau ai ia o latou augatama anamua. Fai mai o aso na sa mau tagata i “lalo o lagi” ma e faamatala mai ia le atamai o se mataisau limavave na amataina ona fau ia ni fale se lua mo ona atalii e to‘alua. A e tuu ia ia tala i uputuu a e se‘i faamatala ia faiga o fale e pei ona i ai i nei aso, ma o latou talafeagaiga sa faaaoga i tausaga e tele ua mavae. E faaofuofu ia le fale Samoa peiseai o se ofaga lagomeli lapo‘a pe tusa o le tolusefululima futu lona lautele i itu uma, a e pe selau futu lona faataamilosaga. E siitia i luga o le fogaeleele e pou lalo e faasolosolo ma e tuu felata‘i pe tusa o le fa futu o le tasi pou i le tasi pou.

O va i pou e mafai ona taua o faitoto‘a po o ni faamalama —tatala e si‘o ai le fale atoa. E tapuni ia faitoto‘a pe a oo i le po e pola e lalaga i lau o le laau o le niu. A malama le taeao ona tasisi lea o pola ma e taalaelae le fale uma. E tanua le fale i ‘alā pe ono inisi po o le valu foi le maualuga ona luani ai lea i soasoamma ma salani. E tapola le fola muamua ona folasia ai lea i papa. O maota o alii taua e tanu faamaualuga pe fau i luga o se tia e tusa o le tolu futu. E i le ogatotonugalemu ia ni poutu se lua pe tolu, latou te taofi le fale atoa. A lia‘ia i luga ia pou e SAMASONI po o se tasi malosi pei o TAFAI ona solovi ai lea o le fale uma. E i ai ia ‘aso e tofia mai le ‘ulu pe tai tusa le mafiafia o le lapo‘a o le limamatua i le va o iviivi. E taoto le ‘au‘aso e amata mai le ‘au‘au se‘ia oo i le tulutulu, ma e faamaumau i luga o laau-faalalava; e saisai i ‘afa. E tusa o le inisi i le lua inisi le va o ‘aso. O le mea atoa e foliga mai o se āōa tele e teuteua lelei ma ua mamanuina. E vave ona apoia e mea ia i le vaai a le tagata fou mai ona o le uigapoto, uigaese ma le matagofie o le galuega. E alumia tele ia le ogalaau o le ‘ulu i faiga fale a e maise lava ia alalafaga o alii ona e anagata: e mafai ona oo le tele o fale‘ulu i le limasefulu tausaga o lelei pea laau.

E ato fale ma le faaeteete lava ma e faia ma le limalelei o le ‘au tufuga; sa faaaoga ia lau tolo mamago. E su‘ia faatasi ma fasi u pe tusa o le lima futu le uumi: e faamaumau lau i tuaniu e su‘i faalalava. Ona ato ai lea o le fale i lau nei e amata mai i le tulutulu, e tusa o le tolu po o le fa futu ia le faatautau, e amata mai ai i lalo ia le ina‘ilau e alu aga‘i i le ‘au‘au. O le va o lau ta‘itasi i le ina‘ilau e tusa o le inisi. E taofia ia lau uma i o latou tulaga e ‘afa, a e saisai ia ‘afa i ‘aso o lo o noanoa foi i afa i laau faalalava. E silia ma le selau ia lau i le ina‘ilau e tasi; e faasolosolo ona ato le fale i ina‘ilau se‘ia soo le fale atoa. E amata mai i le afe pe lua, e oo lava i le tolu po o le fa afe ia lau e ato ai se faletele. A lelei le atoga o le fale ai lava e atoa ia le fitu tausaga e le tutulu. E pa‘u i fafine ia le fuaga ma su‘iga o lau. E mafai ona maua e le tama‘ita‘i limavave ia lau pe limasefulu i le aso; a o tane pe to‘atolu e mata e mafai ona latou ato ia lau e limaselau i le aso. Sa faata‘ita‘i e papalagi e mau i le atunuu ia ‘apa atofale ma laupapa e ato ai o latou fale, peita‘i e le maua lava ia le lau i le mea lea o le mālū ma le savili. A e o si pona lava e tasi o le lau o le leleagofie i luga pe a matagi ma afa. E laulaututu i luga pe a su‘egia ona tuluia uma ai lea o le fale. A e mautogafiti i latou i mea faapea: e i ai ia upega sa latou faapulou ai ululau atoa ma tatao ia lau i le matagi, a e o nisi foi latou te ta mai launiu pe a oo i aso matagi ma faataatitia i luga o fale.

E fausia ia nei fale lapotopoto ma se utaga lelei e tusa ma le fela‘uaiga i lea mea ma lea mea; e siitia mai pou ma avatu i se isi mea ma le faigofie lava. E mafai ona ave i luga o le fogaeleele po o luga foi o le sami i fuapaopao. A e talaia ia le fale i ona vaega e fa: o itu e lua ma tala i mea e ulua‘i saunia e tufuga e mafai ona talai ma toe faapipii ai ia le fale e aunoa ma se faalavelave. E leai se fao e tasi e faaaoga i le fale auā e fafau mea uma i ‘afa. Ona o le aganuu sa masani ona faaaoga fale e fai ma meaalofa, togisala, ooga a le faato‘anofotane i le aiga o lana tane, ma e avea foi ma faafaatau i feagaiga; o lea e masani ai ona fe‘avea‘i ia fale o Samoa. Sa leai se fuafuaga mautu i tofalega i se nuu a ua faatafagaloa ia o latou fale e tusa ma le mea e mana‘o ai le tagata ia. Sa seasea ona vaaia ni fale se tolu o tutu i se laina se tasi. Sa to le fale o le tagata lava ia i le mea e tusa ma lona mana‘o faatatau i le lafoia o ata o laau, le alamatagi, faapea ma le mauti‘eti‘e o tulagafale.

O le fale Samoa e pei ona faamatala nei e na o le tasi lava le lotoifale ma e avea ma mea e talisua ai i le ao a e malolo ai i le po. A e le soona taataai ia lo latou nofo; e vaevae faalelei lava, pe lima pe ono ia ta‘inamu e tatau i le lotoifale. A e tilotilo i se fale Samoa i le po e te vaaia ia ni ta‘inamu pe atoa le lima pe ono o tatau ma e vaevae ai le lotoifale atoa i nofoasiapo. E tusa o le lima futu ia le maualuga o le siapo ma e puipuia ona itu uma; e le gata ina puipuia ia namu a e fai foi ma pa mo e o momoe, pe to‘alima pe toavalu i le siapo e tasi. Sa fai lea ma sui o le potumoe i fale o Papalagi. E folasia ia fala pe fa pe lima ma fai ai le moega. Sa aluluga i ‘ali pe tusa o le tolu inisi le maualuga, lima futu le umi ma e tolu inisi ia le mafiafia i itu uma. Sa alluga ia e mama‘i i mea malulu a o le ‘ali sa fai ma aluga o e malolosi. O le afu o se fala e tasi po o se siapo. E tatuu i lalo ia siapo i le taeao ona faae‘e ai lea o fala ma ali i luga o le talitali e fausia i poutu o le lotoifale.

A e le gata i lea sa i ai faatasi ma isi mea e i ai ia ato, ilitea o se o‘e ofe, sa sili i lau; o se upega o se uatogi ma ni tao e tasili i so‘a o le fale, sa i ai foi ma ni foe faapea ma ni niuvai. O ia mea sa avea ma faatoaga o meafale o le fale Samoa. Sa i ai magalafu i le ogatotonu o le fale. Sa ‘elia faataamilomilo pe lua pe tolu futu ia le lautele i itu uma ma ai na o se sefululua inisi ia le loloto. Sa afeia i ni papa‘ele. Sa le faaaogaina ia le magalafu ia latou mea‘ai a e sa tafu e mumu ai i po. Sa avea le afi musaesae i le afiafi ma taulaga fai pea a le aiga i o latou atua, e ifo tagata a e tatalo ia le matai o le aiga i atua sili ma atua iti ina ia to mai le manuia. E tae aulama ia fafine o le aiga i le ao auā ia le afi o le afiafi. Sa mafai lava ona mu aulama ia aiga mo ni itula se lua, pe a, pe a mae‘a le taulaga afiafi.

O le mataupu lea o le FAUFALE, o se galuega mautu i Samoa. Atonu lava e mafai ona maua i so o se selau o tamaloloa ia ni tufuga se to‘atolu e matua aupito lelei i lea feau. So o se mea e fealua‘i ai lea alii i ana fauga fale faauta e femulimulia‘i ai ia ni tagata faaa‘oa‘o pe to‘asefulu po o le to‘asefululua. O i latou ia e feoa‘i faapea ma ia o tagata e avea ia mea faigaluega faapea foi ma isi tagata e fia avea ma soo o le tufuga. So o se itula lava e manatu ai ia le taule‘ale‘a o le a fai ma ana galuega ia le fau fale ona alu loa lea o ia ma mulimuli i le tufuga; e galue o ia i lalo o le vaavaaiga a le mataitufuga seia oo ina manatu o ia ua lava lona iloa e mafai ona na faia ai se fale. Sa amata loa ona fau fale o ia, ma e avea ia le fale na na faia ma ona tusi faamaoni i e e sa‘ili i se tufuga.

A fia faia ia se fale o so o se tasi, ona alu ai lea o ia ma ni ‘ietoga i le tufuga ma faato‘ai i ai i lana feau. Sa tusa le tau o le ie e tasi o le luafulu po o le tolusefulu seleni i ona po nei. Sa avea ia le faitoga ma faamau e faailoa atu ai i le tufuga lona faamaoni i la la feagaiga. A talia lelei e le tufuga ia le feau ona fai ai lea o la la feagaiga me le galuega. E le faia se totogi o le tufuga i le feagaiga lea; e taatia ia le totogi i le mamalu ma le tulaga o le ana ia le galuega. E o mai ia le tufuga ma lana ‘au tufuga ua i ai ia e fesoasoani ia te ia faapea foi ma e o lo o tau faaa‘oa‘o i le aga. O a latou mea faigaluega e gata lava i to‘i tuu laau, matau, ma to‘ifafau. E amata loa ona sogisogi laau o le fale seia oo ina uma; e taliga lava ia galuega pe tusa o le tolu masina po o le ono seia oo lava i le iva. O a latou to‘ifafau e faamanatu mai ai ia i tatou ia Aikupito anamua. Sa fafau i se fasi laau pi‘o ia le fasi sila ma e tu ai pe tusa o le fasefululima tikeri faatatau i le ‘au. Ai lava e tusa le umi o le ‘au to‘i o le sefulu ma le valu ia inisi. I aso la sa faaaogaina ia to‘imaa ma to‘i atigifigota.

A o le e ana le galuega e gafa o ia ma le tausiga o le tufuga ma e avea o ia ma o latou malu i aso uma e fai ai le galuega. E tulata mai foi o ia ma ona tua‘oi e ta laau ma le ‘au tufuga pe a mana‘omia. E pei ona tatou luai taua, o le taui e pa‘u lea i le faamasinoga ma le matamau faapea ma le limalima o le ana le galuega. O se luma e le matineia se tagata e le togitufuga; e faailoga o ia o se tufanua ma e le avatua i ai se faaaloalo. A e le gata ia te ia a e oo lava i lona aiga uma, ma so o se tasi e tau ia te ia. Sa fai ituaiga uma o le alii ma ona fale teuoloa. Ona o lona gafa ta i le ituaiga lea, pe na tupu mai ai pe o se paolo e i ai lava si ona piitaga e aia ai ia latou oloa uma; o lea e mafai ai ia te ia ona alu ma faaolo i se tasi o lona aiga e totoma auā ia le taui o ana tufuga. E maua ia se ietoga pe tusa o le luasefulu seleni lona tau; mai i se isi ia se isi ie e sili atu; a e mai se tasi ia ni siapo a e maua mai foi i se isi tagata ia ni oloa papalagi; ona o lenei faiga e masani ai ona ia maua ia ni mea aoga pe luaselau po o le toluselau foi. A faatusatusa ai e feagai ma le fasefulu po o le limasefulu pauni. A e i ai nisi aso e le matua faapea le lelei o le taliga o tomaaga a le ana le galuega ma o le a afaina ai le tufuga. A o le tufuga foi e ‘i‘ite lava pe a oo i faigata faapea, o lea na te faataalise ai ona faamavae ma lana autufuga a e taatia le galuega e le uma. Sa fai ma tu e masani ai ia itu e lua, a faatutu loa ia itu ma le tala e tasi o le fale o le va i taimi lea e maea ona totogi ai le vaega tele o le fale; o aso ia e mafai ai ona teva ia le tufuga pe a le malie i lona totogi. Ona taatia lea o le galuega e le faaumā. O se fale e tutu na o itu ma le tala e tasi a e le faauma o se faailoga lea ua teva le tufuga ma le galuega. E faigata foi i le ana ia le galuega ona aami atu se isi tufuga e na te faauma le galuega aua e i ai se tulafono tumau i alii faufale faapea ia aua lava ne‘i faauma e se tasi tufuga ia le galuega a le isi, a e maise lava ia galuega e teteva ai o latou tufuga. O lea e le i ai se isi filifiliga i le e ana le galuega a e toe foi o ia i lana ulua‘i tufuga ma faalelei ina ia toe foi mai e faai‘u lelei lana galuega.

A sauni e nofoia le fale ona umusa lea; i aso anamua sa faia foi ia poula i le fale, e faapea la latou tala o le sosoliga o le mogamoga.

O le aganuu lenei o le tuutele o oloa ma mea faapena ua matua pipii mau i ai tagata Samoa. E lelei lea faiga pe afai e manana‘o e sao sina mea itiiti. A e a oo lava i mea tetele e i ai ia paopao, se fale, o se vaa, se sala, e oo lava i le ooga o le faato‘anofotane i le aiga o lona to‘alua, ma mea e faato‘a maua pe a galue malosi i ai, e masani lava i latou ona faaoso mai i ala faapea. E i le maliliega tutusa ia so o se tasi e malaga i se tasi o latou aiga ma nofo ai mo ni aso e tele e aunoa ma le manatu e totogi. O lea lava aganuu e faigofie ai foi ona latou fefaaole solo i mea sa ia i latou. E le faatua‘oia ia le tuu solo po o le faaune atu o paopao, meafaigaluega, la‘ei, oloa ma mea faapena i le ituaiga lava latou. A o lenei aga tuutele ma le tuu faatafagaloa o ‘oa e avea ma to‘a tuga i le gasolo i luma o e to‘a‘aga, ma e aati pei o se anufe ona na faatauga i le au i luma o le atunuu. Tusa lava po o le a le to‘aga o le taule‘ale‘a e leai se mea e na te taofia; e tafefea mea uma o lana galuega i le au e fetafea‘i i le aiga atoa aua e aia tagata uma i ai. Ona o lenei aga e le maua ai i Samoa ia ni tulafono faatatau i tagata matitiva. Ona pau lea o le mea e na te lagapapale ia lenei aganu‘u seia oo ina maua le sa‘olotoga mo tagata ta‘itasi ma le atunuu atoa. E leai se tasi e fia ‘ai pe fia lavalava: o e mama‘i ma e vaivai i le tele o tausaga, o e tauaso ma e pipili e i ai pea mea e nonofo ai, mea e lavalava ai. Faapena foi e tafafaovale e le aunoa ma se aiga e mau ai. E vave ona oo ifo i le manatu o le tagata fou mai i le atunuu, faapea e matua sili le mativa o tagata Samoa i lo tagata matitiva uma; peita‘i tusa lava pe o le a le umi o lo la nonofo ma le Samoa e le taitai lava ona malamalama le Samoa i le uiga o le mativa e nofofale i le tagata papalagi. E faapea o ia pe a oo mai ia taimi faapenei: Ai se a ua leai ai ni ana mea ai? E leai ea ni ana uo po o sona aiga? E leai se fale e mau ai o ia. O fea le mea na tupu ai o ia? E leai ea ia ni fale o lo latou aiga? Ai iloga ea e i ai ni tagata alolofa i lo latou aiga?

MATAUPU 14 O Paopao Ma Le Faaagatai

E aliali mai foi lo latou atamai i o latou paopao; e sosoo ia le maota po o le laoa lavafai ma le paopao e meina‘i e le agaiotupu limase‘e. E tusa o le sefululima futu ia le umi o le paopao. E pau i tufuga alualu ma le maoa‘e ia sauniga o se ituaiga vaa e fau i lauvaa e le tasi a e lasi ia laufono e fesaua‘i mai le ta‘ele aga‘i i luga. E le to‘atele ia ni tagata latou te mafai ona faia lea galuega. A e ui foi i tufuga e le lautufuga foi aua e faapitoa le faiva i se to‘aitiiti lava. E saunia le ta‘ele i se laau e tasi pe atoa ia le lua sefululima po o le limasefulu futu ia le umi faatatau lava i le umi o le vaa e mana‘omia. E le faataatitia laufono, o le tasi i luga o le tasi; peita‘i e su‘ia faatasi itu o laufono i afa. E le ta‘ilia faagatasi ia laufono; e soosoo faatatau i le umi ma le lautele o fasi laupapa e maua. E leai se fua e na te togiina faatasi ia laupapa ina ia tutusa lo latou uumi ma le lautetele; so o se laupapa e mafai ona maua mai i matau-sogisogi o e tuu laau, e faamaumau lelei faatasi; ma, pulutia i pulu‘ulu ina ia malu le vaa atoa. Sa saunia ia faapapale laiti i itu i totonu o laufono latalata i pito. E mafiafia lava ia pito nei pe faaluaina le mafiafia o le laufono. E vilia ia ni pu i faapapale faatatau mo afa e fafau ai laufono mai le itu i totonu. E le aliali i fafo ia afa‘afaga; e lamolemole uma ia fafo ma e se‘iloga e matua tilotilo i ai ona iloa lea o sooga. E i ai ia nofoa, ma laau ma oa e mautu ai le vaa atoa. E ufitia ia le taumua ma le taumuli i laupapa; e teu ia le tele o meafagota i puoso. E i ai ia le nofoa i le taumua e saunia mo le alii, ma e masani ona vaaia ia alii o saofafa‘i i luga o le nofoa lea a o taualo le au folau.

Ai lava e tusa ia le lautele o se paopao ma le sefuluvalu, po o le tolusefulu inisi; o le umi pe sefululima i le limasefulu futu. A e le mafai ona palepalea ia le vaa pe a aunoa ma le ama. E sese ia le to‘atele latou te tusia ma lolomi ia ata o tagata Samoa o lo o taualo o latou paopao i ala e masani ai papalagi, o le u lea o latou tua i le mea e alu aga‘i i ai le vaa. E le faapea ia le aloga o le paopao po o le alia Samoa. E faasasaga tagata alovaa i le mea e aga‘i i ai le vaa, ma fe‘eli ai a latou foe. E tusa o le fa ia futu le umi o le foe e tasi. E i ai foi se la mo le paopao. E aoga tele ia le la pe a oo i aso savili. E faatafatolu ia le la, ma e faia i falafala. A faatu le la e u i luga ia le pito lautele o le la. A o nei aso, ua amata ona tauau atu ia la fala, ua suia e la ‘ie papalagi.

Sa masani ona fau alia e tagata Samoa e pei lava o tagata Fiti i le lua pe tolu tupulaga ua mavae. O aso nei ua taufaautulefao alia ma e seasea ona iloa se vaa e tele atu i lo le fu‘efua po o le sauatoa. E i ai foi ia uiuiga faapea ma vaaalo e mafai ona tauaveina tagata e sefululima e oo lava i le luafulu. E le o toe mamao ia aso e amata ai ona faa‘oa‘o tufuga Samoa i faiga fautasi po o tulula. E ma‘eu le mananaia o ia taumafaiga; o nisi vaa e taumua lua. E maua le limasefulu futu ia le uumi o ia vaa ma e tau‘avea le selau tagata. E le maua se fao e tasi i ia fausaga; mai le taumua e oo i le taumuli. E fausia mea uma faatatau i la latou tu tuai sa masani ai. E faaaoga ‘afa. E moni e le mata ‘aulelei ia ‘afa a e i ai ia le mea e viia ai ona e le ‘elea. E anagata foi. A lelei le faufauga o le vaa po o le paopao ai lava e tusa ma le sefulu po o le luasefulu tausaga o faaaoga.

E le valia o latou paopao a e teuteua i atigipule e tuutuusolo i le taumua ma le taumuli faapea ma le ama. O nisi vaa e ta se faatagata o se tagata, se ta‘ifau, se manulele po o se isi lava mea faapena i le taumua. O ia mea sa avea ma faailoga o atua o le nuu po o le itumalo, e o latou le paopao. E i ai foi i le vaa o le alii sili ia ni foafoa e faailoa atu ai le oo atu o le sa o le alii i lona nuu po o se isi foi nuu; i le ma lea e saunia foi e ilia pe a ui atu le vaa i gatai o nuu. E tuufesili ia tagata po o ai e ona le uiuiga o i gatai. O le naunau ina ia iloa atu ma ia iloa mai e matua ua‘i i ai ia loto o tagata i Polenisia e pei foi o isi vaega o le lalolagi. A latalata atu ia le uiuiga o alii i se nuu taua po o le taunuuga foi o le malaga, e ilia e le tagata ia le foafoa e faailoa ai i uta. E teu ia foe a le ‘auvaa ina ua tuta i le apitagalu ona alu ai lea o le tuli ususu.

Na faaigoa e le Tautai Farani e igoa ia Poukenivili ia tagata Samoa o TAGATAFOLAU po o TAUTAI; na uuna‘ia o ia i lea manatu talu ai lana vaai i tagata o le atunuu o feuuna‘i ma le matapoto i le faaagatai. E le taumate o le a vave ona oo i le manatu o so o se tasi e le masani ma le atunuu faapea ai lava ia tagata Samoa e avea ma e lauiloa i tautai femalaga‘i i Polenisia atoa.

MATAUPU 15 O Galuega Tau Lima

Sa faaaoga i aso la ituaiga upega eseese, ma e oo mai lava i ona po nei. O nisi o upega e fai ma faamalamalamaga e i ai ia le uuti, e faia i le fau mai le ‘ulu; uluulu, u‘a, ma le faalava o isi na upega. E to‘atele vaega o le au Polenisia e matua atamamai i le lagaupega. Sa teena, e se alii folau na faatau mea tau lima i Niue, se upega faaleatunuu na avane ia te ia ona o lona manatu ai o se upega mai papalagi. E tusa lava ia le sauniga o upega i Samoa i aso nei o aso anamua. O lea matagaluega e faapitoa lava i tama‘ita‘i, ma e silimusa ona aloa‘ia i nuuauta. O le manatu pei lava e tatau ona taatele lea aga i nuututai. Ai e avea le taatele o le u‘a, e faia ai ia mea e i ai upega ma mea e faigofie ai ona faatu i uta ia fale lalaga. E i uta foi faga‘io e meana‘i ai ‘ietoga ma ‘iesina.

A uma ona valu ia le pa‘utane o le faga‘io i luga o le laupapa ona faataa ai lea o matofi e maua. E faatatau ia le lapopo‘a o manoa o le upega i le tuatua o faataa. E mili ia le faataa ma tagai i le taaiga tele ona faasaga lea o le tama‘ita‘i e lalaga lana upega. Latou te lalaga ia le mau ituaiga upega e amata mai se tama‘i upega pe sefuluvalu inisi faatafafa e oo i upega pe atoa le selau futu le uumi. O se upega e fasefulu futu le umi ma sefululua futu le lautele e mafai ona faafesuia‘i ma se ‘ietoga po o se ie papalagi e tusa ma le pauni lona tau. Ai lava e mafai ona faapctopoto ni puega se luasefulu mai tagata se selau. Latou te fesoota‘i faatasi o latou upega i le aloalo ma tatali ai ia le anae ma isi ituaiga i‘a.

O LE PA … O se tasi lenei mea sa faaaoga i aso anamua e faamatala ai le limapopoto o tagata Samoa. E poia se fasi tifa e foliga i se i‘a ona olo lea i se puga po o se ‘ana. E tusa o le tolu inisi le lapo‘a o le pa. E saisai se maga e faia i le una laumei i le alo o le pa. [O aso nei e mafai foi ona faaaoga le matau u‘amea e sui ai le maga.] A e natia le maga e ni fulu manu e faatutu e pei o atuga o se i‘a. O fulu papa‘e e faaaoga. E leai se maunu; e lava lava le pa. E toso mai ai i tua o le paopao ia le pa ma le lave i le pito o se manoa pe luafulu futu lona umi. E toe itiiti ona apoia lea e i‘a e fai ma vaisu o tagata Samoa. E leai se matau papalagi na te mafaia ona ausia ia lea togafiti faaleatunuu. Latou te maunu foi ma matau i le matau papalagi.

O LE VILI PA … I le sauniga o le pa ma le lave o le matau a le tautai, e pito taua lava ia le maopoopo o le vilipa. E vilivili ni tama‘i pu i le una e mafai ai ona fafau faatasi ia le maga ma le pa faapea ma fulu, e pei ona taua i luga. E taofia e le lima agavale ia le vilipa; ma faatatau ia le matavana po o le fao i le mea e fia faoina. Ona tuleia ai lea o le umele aga‘i i lalo ma luga. A o fai lea faiga e tenetene le livaliva faataamilo seia oo ina ati i lalo ia le matavana. O lea e sagasaga‘ai ia le vili ia a e sivasiva le livaliva.

O lenei e leai se isi mea o totoe e tatau ona faamatala i le matagaluega o galuega tau lima. A o tatou talanoa i la‘ei sa taua ai ia siapo ma ituaiga ‘ie eseese. A o ‘afa po o lavalima e avea lea ma tomai o toeaiina. E faata‘imālie i latou i o latou fale ma filifili afa. E fai ma mea mata‘ina ia le topetope o lima o toea‘ina aao solo i filiga‘afa. Mai lea mea e mafua ai le algaupu “Ua solo le lavalima“. E sasa, ma faataa, ma fili ma lafo i fogavai. A oo foi ia latou fono faalemalo, e tapena foi i ai ia alii nei ma a latou galuega tau lima. E fai ma mea e mapu i ai mai le faaumiumi o lauga ma mea e agaia i fonotaga faapea. E avea le lavalima ma sui lelei i le manoa tuaia papalagi. E saunia ia ato ma ilitea i launiu e pei lava o anamua, a e o fala e i ai ia papa ma papalaufala faapea ma atolaufala faauta e sauni ia mai laufala, lau‘ie ma laupaogo. O selu e fatua i tuaniu pe luafulu po o le tolusefulu ma fafau i se afa manifi. E vane ia ogalaau pupuu ma le lautetele e fai ma mea e fafao i ai ia gaogaosa o mea tau lima e faaaoga i galuega. E taua lea mea o le TUNUMA. E fafao ia au a le tufuga ta tatau i le tunuma. O iina e faaputu ai ia ana faatufugaga i le afiafi e sosoo ma le aso e amata ai se tatau. E gaosia foi ia faatanoa mai ogalaau tetele e pei foi o le sauniga o le tumuma. O ‘anava foi e ‘umia i le taaloga o le Aigofie, e faia ia i laau maa‘a ma le mamafa; e tolu futu ia le umi o le anava e tasi. O tao e ta‘i valu futu le uumi e tofia ia le fuata mai le oganiu taia, a o le tala e faia i foto o le fai. E faigata tele ia le mataupu lenei aua e le se mea e seasea ona tupu le gau o le matatao i le tino o le tagata e velosia, ma e toetoe lava ina le mafai i ai se fofo. E oti tigaina lava o ia.

O ni tagata nau faato‘aga ia Samoa; e le mamafi tele ia i latou ia galuega limalima. Ona o la latou aganuu matamau ua mafai ai e i latou ona faasoasoa a latou mea, e aunoa ma se totogi ma le le mataoge lava. O lea e mafai ai foi ona lava ma totoe a latou mea ua tuutele. E malaga soo ia tagata e amata mai le tasi itu o le motu e oo i le isi itu, ma e tupu mai mea faapenei ona maū ia maumaga ma faatoaga. E fai ma amio foi lea mea o le faimalaga ma moemoesolo i nuu. Ua atili ai lava aua e talileleia pea ia malaga feoa‘i. E seasea ona ‘asa le aso ma le malaga e afe i le fale talimalo o le nuu. E umufono le nuu tali i le malaga; latou te aumai ia mea e faataumamafa ai ia tagata malo. A e ui lava i lena e totoe fua o a latou faatoga e mafai ona faatau i vaa e afe ane mo ni vai ma mea‘ai.

MATAUPU 16 O Le Pule Ma Tulafono

A tatou vaai i tagata Samoa faatatau i auga e iloa ai le pule ma tulafono i tu faapapalagi, o le a faigata ona iloa e i ai se pulega faapea ia i latou. A e maise lava pe afai e faatelea‘i ia le taga‘i. E faigata atili ona iloa se isi lava mea vagana le vaomatua e ufitia lea laueleele mai le seeti seia oo i le tuasivi. E aliali lelei mai lea uiga pe a maimoa mai tai i se felaulauga i le aloalo. Peita‘i o le a le pine ona iloa le mea moni: faasolosolo i le talafatai o motu ua manavanava ia itu eseese i nuu, faatoaga, auala ma ‘aupa tutu i tua‘oi o nuu ta‘itasi. E faapena foi ona tua‘oialoa‘ia le pule faalemalo. Se‘iloga lava ua e tulaueleele i le atunuu ma mau ma i latou ma iloilo auiliili ia latou aga ona faatoa maua lea o se i‘uga sagatonu i mataupu a Samoa. O e ua taoto ai ia upu faatatau i tagata na ulua‘i aina ia atunuu, a e maise lava ia le tafa i Papua i Polenisia i Sisifo, o le a vave ona masalo ai lava e futu i Samoa pulega faamalo. E fai ma pine mo lea taofi ia le gagana tasi i Samoa, atoa ma fe‘uma‘iga le faalavelavea e faafetafea‘i i le atumotu.

E faatumauina le pule i le sootaga o ni mea se lua, e i ai le PULE FAALENUU ma le TAPUA‘IGA e ATUAPAOA ai.

O le mataupu muamua: O faigamalo a le atunuu sa matele i le pule mau i tama, po o le pule e filifilia e tagata; a e faalenaunau i le puletasia e se to‘atasi. E oo mai lava ia uiga i ona po nei. Taga‘i foi i se nuu pe atoa se toluselau pe limeselau tagata. Ai lava pe mafai ona iloa ai ia ni matai, pe sefulu i le luasefulu alii ma tulafale. O e au i le igoamatai e le māvae mai e le tamā i le atalii. E mafai ona soloa‘i ane le atalii e sui pe a mavae lona tama; a e mafai foi ona tuu atu ia le nofo i se uso o lona tama, po o se tasi o le taauso ma e o nisi foi aso e laaia le atalii o le ua mavae, a e tuu atu le ao, e tusa ma le finagalo o le aigapotopoto, i se tasi e tasi i ai le tofa.

E tusa lava po o se tagata ese e le tau mai i le aiga, e mafai lava ona nofo o ia i le maliliega faatasi o le aiga potopoto. E masani ona uia lea auala pe a fia faaulu se tagata ese i le aiga mo le faamoemoe ia tupu tele. O aiga Samoa e aofia ai ia tamatane, tamafafine, o usotama ma usoatina. O fanau a le taauso, o fanauga tu tamafafine ma tu tamatane i le aiga. E mafai ona malamalamagofie le to‘atele o le aiga Samoa ma e oo ai le aofa‘i i le to‘alimasefulu. E i ai faletele e potopoto ai ma e tali ai foi ia malaga. A e le gata i lea e i ai foi ia isi fale e le mamao ma le faletele, e faafale ai ia ma‘ave eseese o le aiga.

A o alii, o vasega faapitoa ia ma le filia; e tala ma teu lelei gafa o alii ta‘itasi e tusa ma a latou uputuu. E auiliili sa‘iliga o le gafa o le alii seia tau i le tupuga o le aiga mai le vavau.

E masani ona faasino lima o alii i le tagata la te sosoo i le suafa a o le‘i tuumalo. A o le upu mulimuli e taoto lea i le filifiliga a matai i se tasi o le aigaalii e tusa ma le ao, ma ua tatau ona avea ma alii o le nuu. I le tele o nuu e le tasi ia se aigaalii peita‘i e masani a‘i ona to‘atasi ia le aiga faapea e agaia e aiga e le matua maualuga. O nisi alii i o latou nuu e avea foi ma o latou malu i faigamalo. E avea ma masani le felafolafoa‘i i gagana faaaloalo; e faalupelupe ia tagata uma o alii i latou. A e faalogo foi i ni tama o talanoa e fevalaaua‘i faaalii. Ona o lea aga, na ou faalogo ai i se tagata asiasi mai o faapea o le mea e faigata tele i Samoa, e le o le sa‘iliga o alii, a o le sa‘iliga o tagata nuu. E tai alii lava tagata uma!

E mafai e le alii o le nuu, i aso o faalavelave, ona valaau ia isi alii e lagifetaopea‘i ma ia, tusa lava pe mamao; e silasila foi o ia i lona nuu ma le alofa faatamā. E mata‘ala i le tausiga o upu faasino i lona nuu ma e sauni e sii se taua i e agavale i ona tagata. E moomia ia uiga faapea i so o se alii i nuu uma. So o se mea e tupu mai i le nuu e mata faafitauli e pa‘u lea i le alii na te tali mo lona nuu. A le o le alii e tula‘i ai lava o le a alu atu ia sona alo po o sona uso e togafiti le faalavelave. Se‘i vagana ai ia na i mea e le tele, e alo atu o ia i aga o aso fai soo e pei o isi lava tagata lautele o le nuu. E ‘au ai le alii i faiga faiva, e galue o ia i lana faato‘aga, e fesoasoani o ia i fauga fale ma tofalega ma e i ai foi o ia i le tunoa i le gasesega o meatausami i nisi aso. A ua i ai pea ia faailogavaaia e mataua ai o ia o le sa‘o, e ui lava ina le aliali tele mai i le vaaiga faapapalagi. A e faatasi ai i se fono faalenuu ona e faalogo ai lea e aloa‘ia o ia i upu faalupelupe e i ai, lau Afioga, lau Susuga, lau Tofa, Sususga a le Sa‘o atoa ma isi lava upu faaaloā. E te le faalogo foi i le upu tau tagata lautele, O OE; o na o LAU AFIOGA ma isi upu faapena. A e a usi ia lo latou ‘ava‘ona ma tula‘i ia le solialii po o le tautu ‘ava, ona avatu ai lea o le ipu mua e taute ia le sa‘oalii. O le laumei foi, ma le tufaaga aupitotaulia, faauta e i le laulau a le alii lea. A e a manatu o ia e fai ava ona fetaufetulia‘i ai lea o tulafale e sa‘ili se tama‘ita‘i fetaui ma sauni ai ia mea uma e tusa ma le aga. O le sa‘o na te avatu toga i tulafale. E tufatufa toga o le saga na te‘a mai ma le tama‘ita‘i. E faaeteete sa‘iliga o le faletua o alii, e su‘e mai lava i aigaalii. O le manatu faapea e maua mai foi i le ooga mai o le tama‘ita‘i, pe afai o ia o se aloalii, ia se faaopoopoga i oloa a le alii. Ai lava e mafai ona taua ia tulafale o e vaaia ia oloa a le alii. E toetoe lava a o uma ia ana toga i tulafale, a e fai foi o lea, atoa ma isi lava ituaiga oa. A e nofosauni pea ia tulafale i so o se itula e mana‘omia ai e le alii ia ni toga, taumafa ma isi lava ituaiga oloa.

Ta‘ilo foi i le faananau o le tagata matatupe i le auro pe na te ausia ia le matape‘ape‘a o le Samoa i ‘ietoga. Ai lava e le mafaatusalia. O lea e atili ai le fiafia o tulafale a le alii pe a to‘atele ia le au taunonofo a le alii, aua o le tama‘ita‘i lava ma le saga; a o le saga lava ma le mau toga, e faaopoopo mai i le ‘au‘afa. O lea e tele ai ina taupule e tulafale isi ‘o‘aiga a e le‘i matua mae‘a ia sauniga o le tasi: A tua‘i mana‘o se alii i se isi ava e faataalise ona taupulepule tulafale ma nainai mo le alii ia se alo o se tasi alii aua se faaipoipoga ma le faasoaga toga e mulimuli mai ai. A o le alii foi ia e faalololo lava i le mana‘o o tulafale ma o le mea lea na te fai ai foi ia sauniga uma e tatau ma le aga, a e leai ma se manatu e tasi o le alii e fai o ia ma ana ava. I ala faapea e tali faaipoipo faalimasefulu ia le alii, a e seasea ona sili atu i le to‘alua ia ni ava e nonofo ma ia. Ona o le amio lea e mafi ai tulafale o le le utuva ona faasoa o atalii ma afafine o alii, e malamalamagofie ia le faiā a alii ma tulafale. I le ma lea, e avea mona mausa iloga ia alii avi. Faauta o le faaavaga e fesoota‘ia ia le alii ma ana tulafale.

O eleele i Samoa e taufanua tutusa e alii ma tulafale o aiga uma. E ma‘oti laueleele o aiga ta‘itasi ma o le o lo o nofo i suafa o le aiga e ia te ia le pule e faaaoga ai po o le tuu atu i so o se tasi o le aiga na te faato‘ā. E faapena foi i alii. E i ai ia ni fasifanua e faapitoa mo i latou. A o le vaomatua e le‘i taina e avea e e latalata ane i le tuaoi. O le aloalo foi e lavea i tusiga fanua o e e o latou fanua e sosoo ma le sami; ma e oo ia pule i le aau. E moni lava e mafai e le o lo o suafa ona faatau atu fanua o le aiga pe fai i ai se isi mea e manatu ai o ia, peita‘i e le mafai ona faamalosi o ia e fai faatatau faapea e aunoa ma le logo o le aigapotopoto. O le a oo lava ina faauiesea ia le igoa mai ia te ia pe afai e taofitutu o ia i lea manatu. Ona filifili ai lea o se isi e le aigapotopoto e fai ma sui. O lea e mafai e le aigapotopoto ona to‘esea le igoa mai lo latou matai a o tulafale o le nuu e latou te mafai ona ave‘esea le ao mai le sa‘o, ma tuu atu i se tasi o ona uso, po o le uso o lona tama, faatatau lava i le uta ma le tofa.

E i le sa‘o o le nuu ma matai o aigata‘itasi ia le iloiloga ma le faagasologa o le tulafono i lo latou nuu; o i latou ia e taua o le PULE. E aumai i le fono a alii ma faipule mataupu eseese faafitauli e talatala ai. E i ai lava ia se tulafale e iloga ona fai ma fofoga o le sa‘o, o ia lea na te tala‘ia fono, ma o ia foi lea e gafa ma le faiga o sauga i aiga o le nuu pe a malotia le nuu. O atunuu faapenei e le‘i tusia a latou gagana e faapena foi ona aunoa ma ni tulafono tusia; a o su‘esu‘ega e faia e tusa ma lo latou talaaga mai e mafai ona maua, e faaalia ai na faiese lo latou malamalama i tulafono faatatau i le gaoi, mulilua, faamisa, fasioti tagata ma le vao mea faaletaua e i ai ia upuvalega o se alii: pe valaau o se pua‘a, o le faamamali i tagata mai isi nuu, faasolovi o se ‘aupa, po o le faamataua ma tutogi o laau ‘aina. A e le gata ai lo latou mapo i tala o tulafono a e sa latou fuafua ni sala e maeu le uluā mo soligatulafono. O le sala mo le fasiotitagata ma le mulilua, o le oti, ma e mafai e le aiga o le na agavaleina ona faafetaui ia le agamasesei i se uso, se atalii po o se tasi lava o le aiga o le na agasala. E mata‘utia na‘ua nei soligatulafono ai ona e le laumaua soo. O le agasala i le faamasaatoto ma le fasioti tagata, e tapena faavave ana mea ma sola i se isi nuu po o se isi itumalo o sulufa‘iga. O aso uma e i ai ia pagota i lalo o le faamalumaluga a lea aai, e le faamalosi se tasi e tuliloa ia latou ina ne‘i ona faasaei le to‘atama‘i o lea nuu po o lea itumalo. E mata o le a susunu o latou fale, ma avea o latou fanua ma faato‘aga; a e le gata i lea e le toe faaa‘ea mai i le nuu. O se tasi o ia mea e avea ma i‘ugafono a alii ma faipule o le nuu. E taatele foi faasalaga e fai i mea‘ai e faataumamafa ai le nuu uma. E le gafatia e tagata lautele ona faataumafa le nuu atoa, vagana tamaalii; o lea e mafua ai le muagagana; O LE MEA A TAMAALII FAASALA A O LE MEA A TUFANUA FAALUMAINA. A e taatele lava ia faasalaga e pa‘utonu i le tagata agasala. O lea e su‘i tonu lava le mata o le niu.

A o faasalaga e faia mo isi soligatulafono e i ai le saisai o lima o le pagota i ona tua ma faasavali faatelenoa; a le o lea e saisaia o ia pei lava o se mea i tua‘olo ma tui ai le amo peiseai o le ave e faavelaina. E ave faapea o ia i le aiga e aga‘i i ai ifoga ma faataatia ai o ia i lumafale i le mugala; pe o le sisi i luga ma faatautau mai i ona mulivae; a le o lena foi, e tatu‘i lona ulu ma mata i maa se‘ia lava toto o ia. E masani foi ona tuu ia te ia ia ni vana e saposapo ai, po o le lamu o aa o laau feu. E ‘inosia e le fono ia le tagata ate‘ai e meme‘iese mai faasalaga. O lea e tula‘i ai le pagota ma alu atu i luma o le fono, e nofo i lalo ma utia faalima ia aa laau feu ona foi ai lea i tua ma si ona gutu e pei ua tafu ai se afi.

A femisa‘i ia ni aiga o le nuu ma e tauau ina tau, e vave ona o mai ia matai ma le sa‘o e pupulu le faalavelave; o se e na te toe laga le feitaga‘i lea o le a matua pagatia i le to‘atama‘i o le pule.

O nei faiganuu e aofia ai ia ni tagata e amata mai i le luaselau e oo i le limaselau e tofu lava ma pule. O pule e galue ma se pulesa‘olele i le tapenaga o mataupu tau lo latou nuu. E le aia mai i ai pule o isi nuu, e faapena foi i o latou laueleele.

A o nei foi nuu pe valu pe sefulu, e fai feagaiga faatasi e ‘au ai i mea uma faatatau mo lo latou sogalemu. E taua ia faalapotopotoga o itumalo po pule. E i ai nuu iloga i le itumalo po o le pule e fai ma laumua; e masani foi ona faaee i le ao o le Tupu i le alii e ‘au‘au i ai sa‘oalii uma o i le itumalo. E faataoto foi ia le pule i alii ma faipule o le itumalo e latou te vaosia ai ia femisa‘iga i le va o ni nuu se lua o le itumalo, e pei ona iloa i le faiā a alii ma faipule ma le va o ni aiga se lua i le nuu. A lu‘itau mai ia se isi itumalo e le na o se nuu e tasi e alu atu e tau le taua, a e taalise ona faapotopoto ia le itumalo po o pule i o latou laumua e tautogafau ai.

E fono i malae itumalo, aua e le ofi i se fale e tasi. E avea tulafale ma failauga ma faatinoga o se palemene po o le tapenaga ma le faafoega o le pule ma tulafono. O tupu ma sa‘oalii e le masani a‘i ona sausaunoa. E vagaia le malae pe tali atoa le afe futu le faatamilosaga e sui o nuu ta‘itasi e tofu lava ma nofoaga; e faapotopoto i latou i le paolo o laau e si‘omia le malae. O tupolo mai lea mea ma lea mea e faatasi ai lava i faigamea ma e silia le afe tagata e o mai i nei fono. E tula‘i ia le failauga ma faalupelupe ia le fono faapea ma le au matamata; e lafo lona fue i lona tau‘au. O le a se faailoga e iloa ai o ia; e faamanatu mai foi i lea mea ia faailoga faaAikupito anamua. E totoo o ia i lona tootoo pe tai atoa le ono futu le umi, a o sausaunoa. O le failauga Samoa, na te le faaifoa lona leo peita‘i e faasolosolo ona siisiimalie seia oo ina avea ia upu faai‘u o le fuaiupu ma upu pito sili ona malele. O le laugamua po o le lauga a le tupu, e fai ma tomai o le nuusili po o le laumua o le itumalo, i le ma lea, e pa‘u foi i le nuu lea ia le leoga o le fono. A ua i ai foi ia se isi nuu e tuu i ai le taliga o le lauga a le laumua, ma e faapena lava ona fai. O nei aga faatamaalii e faalevaleva ai sauniga faapenei, ua le matua aloa‘ia e tagata e le masani ma aganuu. A tula‘i le ulua‘i failauga e fetalai, ona tutu ai foi lea o tulafale o isi aiga. Ai lava pe tusa o le to‘asefulu po o le luafulu ia tulafale e tutu mai e fai le faatau. A o lea mea e faia e tulafale na ona fai ma mea e iloa ai o lo o tutu i latou i a latou tiute; e le gata i lea e faaali ai foi i le aofia o latou tulaga. E tele lava ina mua‘i iloa e le au alii ia le tulafale o le a fofogaina le fono a e manatu lava latou e onomea le fai o le faatau. Ai e mavae se itula atoa i le faatau ona mapu ai lea o tootoo o isi failauga a e amata loa ona faalupe e le tulafale e malo i le faatau, ia le aofia. E faapea ona tuu atu ia te ia lea ia la latou faamanuia. A o le failauga foi e le malie o ia e faagata ana upu tomua i se upu aotelega e pei ona masani ai ia tagata papalagi, ALII E, a ua sua i luga ia upu teu ma faalupega auiliili faatatau i gafa ma le mamalu o e aofia. Masalo ai pe maua se afaitula o faalagi ia le fono. A o le aufono ma le aofia e faataimalie i latou i o latou malu ma fe- musua‘ifemusua‘i pea i nisi mataupu e le matua lavea i le fono; peita‘i e lologo le fono uma pe a oo atu i le itula e tautalagia ai ia le ‘a‘ano o le fono. Ai lava e talafeagai ia le i‘uga o le laugamua ma le vaeluagalemu o le aso o le itula lea o taumafa. E sii laulau ia le aualuma ma taulele‘a i o latou alii ma tulafale. E faaalia le amio faaaloalo e alii i lo latou faasino o le laulau e aumai ia te ia i se isi alii. A o le alii lea lona lua na faafoi atu ia le faaaloalo i le na muamua i se isi mea a o fai le taumafataga. E vaia i itula o taumafataga ia le agalelei ma le fealofani i lo latou va. E masani ona faaleleia ia ni itu sa masesei i aofaga faapea. E faia pea tugatootoo, e le taofia le fono. I totonu o nei faiga‘ai e faagasolo pea ia faigalauga, ma e tupu tele ia le naunau e fia faalogo a o faasolo tutula‘i ia tootoosina ma tootoouli. O iinei e felu‘ia‘i ai tulafale ia latou vagatootoo. A e malefu le fono i le afiafipo. E seasea ona silia le itula lea vagana e i ai se mataupu uigaese ma le fia faasa‘o vave ona latou faasaga ai lea i faigalauga seia oo i le valuapo. E saili i latou e faamalie tagata uma e oo lava i vaega le matua taulia. O lea, seiloga lava e logo tutusa i latou ona mafai lea ona faai‘ua le fono.

E atoa le sefulu o itumalo i le atunuu aoao, e pei ona mua‘i faamatala atu. I aso e va tau ai e le tau uma nei itumalo, e i ai nisi e solitutu; a o itumalo e tau, e le matua pagatutusa: e masani ona i le faatatau o le lua i le tasi, po o le tolu i le lima, po o le lima i le tolu e pei o le taua na se‘i tupu i ni tausaga e le matua leva na‘ua talu ai. Sa faafualeva lea taua. Na fetaia‘i ia le itumalo to‘ilalo ma le faalumaina atoa ma le soona fai e le itu manumalo; a e seasea ona tauamo e e na faia‘ina ila o le TO‘ILALO mo ni tausaga e tele. E laga lo latou nofo mālolo i so o se aso e maua ai se avanoa lelei ma o le a le mamao se itula e avea ai foi i latou ma e manumalo.

O lona lua o mea e fai ma fusi o le fealofani ma le nofolelei i Samoa o le a tatou faasaga e faamalamalama. E si‘omia tagata o le atunuu e le mata‘u i o latou atua; sa fai ma sui vaaia le vao tupua po o tapui sa ātuāpaoa ai i latou. E ui lava ina ‘asa lenei mata‘u po o le fefe ma se faavae faitino, sa fai ia ma se tasi o mea mamana na ‘umia tagata i le nofofilemu ma le nofolelei. A oo ina faafitauli ia le sailiga a le fono i mataupu e ai le matagaoi ma isi lava agasala natia ona faatonu lea e le fono ia tauto tagata uma; o le a iloa ai iina le tagata agasala. E ave e tagata na masalomia ni luuga vao ma tuu i luga o le tupua na fai ma atua o le nuu. Ona faafao ai lea o ona lima i luga ma tauto: O O‘U LIMA UA I LUGA O LE MAA, MA UA OU I LUMA O MATOU ALII. AFAI NA GAOIA LE MEA UA LE ILOA MA UA SU‘ENA NEI IA FAALIA LEA I LO‘U LIPIOLA NEI LAVA. O ala nei e masani ona fai ai a latou tautoga; sa fai vao ma faamanatuga o le fetuu pe a tautopepelo le tagata. O le a feoti uma lona aiga a o mea uma faapea ma o latou tulaga o le a tafia ma sosolo ai le mutia. Afai e uma le tautoga a e le‘i maua lava le tagata sala on tuu atu ai lea e le fono ia le na agasala i le atua o le nuu. E talotalo ia oo mai se mala ma faagogolo ai o ia.

A o nisi foi e le o i alii ma faipule po o le tautoga e faaulu i ai a latou tagi faatatau i mea e agavaleina ai i latou. Sa gata lo latou mana‘o ia latou lava togafitiga ma mea faapena e faamata‘uina ai tagata gaoi ma sa taofia ai le matagaoi ma le limatagovale. A iloa e se tagata i lana faato‘aga ni mea gaoia, po o se aufa‘i po nisi lava mea, ona tu ai lea ma tautu‘i ma le leo tele faapea: IA MATUA SUSUNU IA MU IA FELA O LE TAGATA NA NA GAOIA IA LA‘U FAATO‘AGA. IA SUSUNU MATA O LE MAILE MA MATA O LONA ATUA. E salalau atu ma le malele ia le fetuu i isi maumaga latou te tua‘oi ma a faalogo mai i ai le gaoi, ona tetemu ai lea o ia i le mata‘u. E mata‘utia tele ia tautu‘iga faapea. O nisi tagata e le pisa le faiga o a latou tautu‘iga a e latou sailia ia le fesoasoani a se faitaulaga. Sa talitonu foi i latou i le malosi o ia fetuuga; a pepelo le tagata o le a tauaso o ia, po o le ‘ai o ia e le atua o lona ia lava aiga. O lea sa tele ai ina tautu i upu faapea, pe a fia iloa e le tasi pe o tautala ia le isi i le sa‘o: TAGO I OU MATA E ILOA AI UA E LE TAUTALA PEPELO. Ona tago ai lea o le tagata na masalomia i ona mata e fai ma faamaoni e leai se pepelo o ana upu. Pe faapea foi ia le tagata masalosalo i le na masalomia, O AI NA TE ‘AINA OE? TA‘U MAI LE IGOA O LOU ATUA. A o le tagata na masalomia e faapea atu IA ‘AINA A‘U E … (ona ta‘u ai lea o lona atua) A o isi foi tagata e masalomia faapea ma e naunau e ta‘utino atu na auliuligia o ia, e eli e ia ia se lua i le mea e fai ai le iloiloga. Ua tusa lava lea mea ma le faapea atu: IA TUU A‘U I LE LUA LEA I LE ITULA NEI LAVA PE A OU TAUTALA FAA‘OLE‘OLE. Mulimuli ane sa i ai se isi vasega o mea e fetuu ai ia tagata sala a e le ta‘ua. O le vasega pito taatele ma le mata‘utia ma sa fai ma faagutu e vaosia le matagaoi i o latou maumaga ma laau toto. E ta‘ua lea faiga o le TAPUI.

O le tapui … E lalaga i launiu ia le faatusa o se i‘a, ma le faamoemoe ia osofa‘ia le tagata gaoi e le i‘a pe a alu e fagota. Ona faatautau ai lea e le alii e ana laau ia tapui i laau uma e fia faasao. So o se tagata gaoi e iloa atu ia lea tapui o le a fefe i pa‘i atu i ai. E fefe ina ne‘i satia o ia e le i‘a na ta‘ua pe a i tai.

O le tapui tanifatea … Sa avea lea ma mea e faamata‘u ai tagata gaoi. E lalaga ia faatusa o le tanifatea ma faaaopoopo i ai ma atuga o le i‘a ona tautau lea i laau ma mea faasaina. E tautu‘ia le gaoi ia aina o ia e se tanifatea pe a alu e fagota.

O le tapui umele … Sa fai ma faatusa o le faamoemoe ia le umele o le vilipa ia so o se laau e faalava i laau sa. O se pa‘i i ia laau e maua i se faama‘i e sosolo faalava i lona tino atoa, seia oo ina oti ai.

O le tapui papala … Sa tanumia ia ni atigifaisua faasasaga i luga o latou pito maamaai, ona faatutu ai lea o ni noanoa faatasi ia o latou pito i luga e faapei o se ulu o se tagata. E faaali mai i lenei mea ia le mana‘o faatasi ma le tatalo a le ona le fanua, ina ia maua i le ma‘i papala ia so o se tasi e solia le tapui. O se tagata gaoi na te laaia ia le tapui ma e maua i le papala, na te faaali mai ia lana amio ma tuu atu i ai se togisala i le taufanua. A o le taufanua e na te avatu ia vailaau e faagafua le tapui ma e fai ma faailoga ua magalo o ia.

O le tapui ma‘iulu … E sunu‘i se tao i tafatafa o le laau faasa e fai ma leoleo. O se pa‘i i ai e maua o ia i se tigaulua, i lona ulu ma ona mata. (tic doloureux)

O le tapui maliu … E saasaa sina suauu i atigipupu ma tanu ai e latalata ane i le laau faasaina. E faatulutulu i ai ni na i oneone papa‘e i lea mea. A vaaia loa ia mea e le gaoi e vave ona sola o ia.

O le tapui iole … O sina tama‘i ato fu‘eumu e faatumu i lefulefu mai le umu ona tuu ai lea i ai o ni soasoa maa se lua pe tolu. E tautaua lea ato i laau faasaina. E fai lena ma faaaliga i le tagata gaoi afai e totoo i se mea o ia mea o le a ‘atia e imoa po o iole ia ni ietoga a le alii ma o le a faaleaga foi ma isi lava ana oloa e faapelepele i ai.

O tapui faititili … E lalaga e le tagata e naunau ia malaia ia e e gaoi i le uila, ia ni laupolapola faatafafa iti. E faalelelelea ai ia ni fasi taafi mai ia laupolapola ma e taupe ai i laau sa. E talitonu le tagata gaoi faapea afai e tagovale o ia i mea ua tapuia faapea o le a le tuai ona taia nisi o lana fanau e le faititili ma ai lava o le a faalalaea lana faatoaga i lea lava mala. E le manatu ia Samoa o le uila o le ala moni lea e faalalae ai mea e sili atu i lo le faititili. O le mea lea e taitonu ai nei tagata i le tapui faititili.

E aliali mai i nei mea e pei ona faaalia, e oo foi i tagata Samoa sa le sao mai i lenei masani o faaufitafagafaga: o faiga tapui ia; e malamalamagofie le mea sa na taofia ia tagata faapaupau i le faamaoni ma le nofolelei. E oo mai lava i aso nei e faigata a‘ia‘i ona tineia le tapua‘i o tagata i le mana o ia faailoga faa‘aieokalifa. [Ua le fuatasi ia nei faiga i se atunuu a ua fai ma auala e faamanatu mai ai ia mea na ulua‘i tututpu i tupulaga ua mavae. O ia faatagata po o faailoga e i ai o latou uiga lilo. Mafaufau foi i tusitusiga i Aikupito; manatua ia ulua‘i Kerisiano i sauaga i Roma ma le faatusa o le i‘a sa fai ma a latou upulilo e feuua‘i ai ma iloa ai tagata moni o le “lotu fou”.] So o se mea e te alu i ai e taia pea lau vaai i ni mea e faalelelelea mai ai ia fasi taafi ma isi fasi‘ie o lo o taupesolo i lala laau, po ni ato o tautau o se isi mea e iloa ai ia ni u o lo o faatutu faatasi e pei ona ta‘ua. Pe a mama‘i ma lata ina vaivai e e ululemāi i le matagaoi, latou te talatala mai a latou agasala ona o lea lava mea. O tala moni faapenei e tusa ma mea na tutupu, e pei ona laulau i luga, e faamatala mai ia pulega saua, tu ma aga i atunuu e pogia; a e faaalia mai ai foi ma se isi mea e matua ese mai i lo muamua. O le agaga alofa lea ma mataupu silisili e tusia i le Tusi matagofie o lo ua talia nei e le to‘atele. O lea tusi e faaaoga e tagata e a‘oa‘o ai, e a‘oa‘i ai, ma e faatonutonu ai foi o latou ala. Sa leai se mea lelei e tuu atu mo e amioleaga i aso sa ufitia ai Samoa i mea faanuupo; e tasi lava le ituaiga tatalo: ia su‘i tonu le mata o le niu; ia taui atu le leaga i le leaga; ia agaleaga atu i e agaleaga mai.

MATAUPU 17 O Taua

Na avea ia le fasiotiga o se alii, se finauga i se suafa, po o le fia ‘aimalo o se itumalo po o ni itumalo se lua pe tolu ma ala e tutupu soo ai taua i Samoa. A e sa fai le tuu atu o le pagota, po o le totogi o sala ma mea e faauma ai ia le fetoa‘i. E faapena foi ona taofi ia faalavelave e ifoga. E tauave e tagata sala ia fafie ma maa o le umu atoa foi ma ni ofe. O le uiga o ia mea e faatatau i le faafuaga o le taoga o le pagota. Sa avea fasiofe ma naifi po o‘e i aso anamua i Samoa.

A e afai e faauliulito ia le finagalo o alii ma faipule o le itumalo ma e faasaga e tetee le ifoga ona latou fai ai lava lea o le tu mataga i le pagota e pei ona faia i se mea i tuaolo. O ona tua o se taua. O le mea lea e vave ona nofoia ia nuu e i le tuaoi o itumalo e a latou ‘au. E tapena ese uma le tinifu i mea e lalafi ai, pe la‘u i se itumalo e le fai taua po o se itumalo e au faatasi. E mulimuli atu ia ta‘ito‘alua o alii ma tagata taua i mea uma e o i ai o latou alii. E fesoasoani e fusifusi manu‘a i le toagalauapi ma tausi i e mama‘i. E i ai pea i tua o lana tane le tama‘ita‘i toa, e i le mea lava e tau ai aua na te taofi le anava po o se isi lava mea o auupega a le alii.

E taatele i alii ona ave ia ni faitoga i isi itumalo e aiisi ‘au ai aua e leai ni fitafita e i ai pea i itumalo pe a mavae taua. E toe foi uma tagata i o latou faiva e masani ai i o latou nuu ma aiga. A filifili alii ma maua se tonu o le a o atu i le taua ona sauni lea o tane o le nuu faapea foi ma tamaiti e mafai ona umia uatogi. A le alu o ia o le a aveese lona tofi mai ia te ia ma o le a faaaunuua.

E i ai i itumalo ta‘itasi ia ni nuu po o ni fuifuinuu e taua o au mua. E fai mo latou tomai ia le o atu i luma o autau ma ta‘i le ala i taua; o le mea lea e faalua ona tele o o latou tagata e maliliu i taua i lo isi nuu. Peita‘i e mimita i latou i lo latou tofi o le ta‘imua i taua ma e le matuu atu i se isi lo latou tomai. E tautala i latou i viiga o le malosi faapea ma le ta‘uleleia o le toa ma le le palaai i taua, e pei lava ona viia ia tagata e pauu i taua, i si vaega o le lalolagi. A e a oo i aso e taugalemu ai ona tuu ai lea o tagata o nuu ia i nofoaga faaaloalo e fai ma faailoga o lo latou aloa‘ia tele; e ia i latou ia tuuga sili i faiga‘ai e fai ma taui mase‘e o lo latou totoa.

A o faagasolo le taua e tautogafau ia alii ma tulafale, ma o le mea e oo i ai le filifiliga a alii o le mea lea e alu ai ia le tautua a taulele‘a. O a latou auupega e aofia ai ia uatogi, tao, ma maata. Mulimuli ane i le oo mai o meafaauamea, e maua foi ia to‘i ma e saunia ai ia ni auupega pito i otigatagata e pei o to‘ifafau ma to‘imulifao ma o latou au e tusa le uumi ma tootoo. A e oo mai ai foi ma le faaopoopoga mai nuu mamao ia pelu, ma fanautuono, fanamanu ma tui e sili i gutu o fana pulusila. Sa latou to faataamilo i le nuu e to lauapi ai au ia se olo e faia i ni laau pe ta‘i valu futu le maualuluga ma sa faasolosolo ona pupuni ia va i isi laau. O isi itu ‘au foi latou te faapea foi ona fai ma e faatali ai se itula faigofie e vave ona faaifo ai i le tasi itu‘au. E le silia ma se maila pe lua le va o ia olo. Sa latou mataua sina masele e latou te a atu ai i le isi itu ‘au ma fafasi ia i latou. Sa faailoga o latou vaa i ni togi e faigofie ai ona matau a la latou au, sa sisi foi i luga o tila ia faatagata o manulele, se maile, po o se lala laau. A o e tau i le vao e fai o latou tusi e iloa ai e latou au, ma e fai lena ma uputausi nana latou te feiloa‘i ai. O nisi aso e fai ma mea e iloga ai ia le vali malala o le alafau, o isi e tusitusi i ni laina i fatafata po o se fasi taafi e asoa i le ua, e noanoa ai ma ni atigi figota papa‘e. E masani i taua taupulea uma ona faaavanoa ia se aso e tasi e fai ai ia faafiafiaga ma faaaliga a ‘au faapea ma siva. A e a oo loa i le taua e le tutu i latou ma feosoi atu i o latou fili ma le atoa; e le manatu i latou o se mea lelei lea. O la latou faiga taatele o le osopuga i le fili a o le‘i sauniuni. I le tele o a latou taua e le sili atu i lo le limasefulu ia tagata e maliliu i se itu taua e tasi. O pagota tane uma e fasiotia i latou; a e afai o ni fafine ona tufatufa lea i e malolosi o le au malo. I se taua i le tausaga e 1830 sa tafu se afi tele ma sa lafo i ai le to‘atele o e na faatagataotauaina, ma susunu ai.

E saosaoa tele o latou tagata totoa e pei o Asaeli e taua i le Tusi Paia; o ia tagata e mafai ona oso atu i luma o le faapotopotoga ma velo lana tao ia ma e le mafai ona ela; o tagata foi ia e mafai ona tutu i sina itula ma a latou anava ma tauta ai tao e felelei mai. E naunauta‘i foi i latou ia iloa lo latou totoa i le aofa‘i o ulu latou te vaea ma aumai i luma o alii ma le tapua‘iga. E le sili atu ia le mitamita o se toa Eleni i lona pale e malo ai i taaloga e faailoa ai le lototele, i lo le fiafia o le tagata Samoa i le mamalu e faaeetia ia te ia ona o ulu na ia vaea. A o ui atu o ia ma ana ulu i le nuu o i ai le tapua‘iga e siva fano atu o ia ma tapisa, e taufono le igoa o le nuu ma valaau foi ma lona igoa ma ta‘u foi ma le igoa o le tagata e ona le ulu ua ia vaea. A taunuu atu o ia i le mea o i ai le saofa‘iga a alii ona faataamilo ai lea o ia i le nuu uma ona mulia‘i faataatitia ai lea o ulu i o latou luma. E avea le itula lenei faapea ma le faamalo a alii e faaee atu ia te ia i luma o le nuu uma ma li‘aga o moomooga o taulele‘a talavou uma. E faataamilo ona tatu ona vae ma alu ese atu i le mea o lo o tau ai le taua mo nisi ulu e faapauu. E pae ia ulu nei i luma o le malae. E faataatia ia le ao o se alii maualuga i le tumutumu o le faaputuga. E o mai ia aiga o tagata e o latou ia ulu ma toe ave e tanu i o latou aiga, a le o lea o le a tanu uma lava faatasi ulu i se lua e tasi. O lenei ma‘elega e tatipi ulu e aliali tele i taua. E i ai se mea na tupu pe tolusefulu tausaga talu ai, sa faafuase‘i ona osofa‘ia se nuu i se taeao po lava ma faapo ai se tasi taule‘ale‘a na pa‘u ma ua matapogia. A e le‘i umi a e toe malamalama o ia ma e faalogo atu e mamafa se tagata o lo o i lona fatafata, sa ufitia foi ma lona ua. O le mea muamua na ia lagona ina ua malamalama lelei o se finauga a tagata ia po o ai o i laua e tatau ona vaea le ulu o le taule‘ale‘al Sa vave ona tuleiese e le taule‘ale‘a ia le tagata sa ti‘eti‘e i ona luga a e tu a‘e ma alu i le atoa.

O tinooti e le i ai ni ulu e taatitia i le togavao o le a tanu pe afai e iloa le ona le tino. A e afai a e le mataua o ia ona taatia ai lava lea i luga e le tanua ma e sa‘oloto ai ta‘ifau. I nisi aso e fetosoa‘i faataamilo ia tino oti o tagata i le malae o le tapua‘iga ma fai ia amioga faanuupo e le manumalo. Sa i ai se tasi o le au misionare i se olo na talosaga ai mo le filemu ma le leleiga; o iina sa ia vaaia ai se mea uiga ese ona o se tagata o lo o tamo‘e mai ma u i ona nifo ia le ogavae o le tagata na vaea i lalo o le tuli. A e mulimuli mai ia le tinooti e toso mai i le eleele.

O taua a Samoa e eseese lava ala latou te uia faatatau i lo latou o atu e fesili i atua, po o lo latou o e talatala i se faitaulaga e tatalo mo la latou au ia manuia a ia faamalaia ia le au a le fili. O nisi mea e faia o le tatanu ia o vaieli, faapea ma le togina o laau toto ma laau ‘aina. Latou te teteu foi ia latou teuga mananaia lava ma o atu i faafiafiaga e faia muamua a o lumana‘i le taua.

Afai o se taua tele ma e aofai ai ia ni itumalo se tele ona vaetolu ai lea o autau i le alatele, vao, ma le sami. Ai lava e tusa o le tolusefulu pe fasefulu paopao latou te tauave ia ni tagata se toluselau po o le faselau. O e tau i le vao faapea ma e i le fua e matua mata‘utia tele aua e le iloa le mea o i ai i latou, e le iloa foi le itula e osofa‘i ai e i latou ia se nuu e le o anotaua. E feiloa‘i lava ia fua latou ma fai ai a latou lava togafiti. E sauniuni lelei a latou upu lilo ma fai ia le tonu faapea latou te faaifo e fasi ia le fili i se itula e faatatauina. Ona latou faapotopoto ai lea i le valuapo i se mea e le matua mamao ma le nuu o i ai le fili ma sauni ai mo le osofa‘iga. Ona latou o faataamilo ai lea e ui a uta i le nuu, a e uma foi ona tuutala ma le fuavaa e latou te aga‘i mai i tai i le itula tonu, e pei ona tuupoina. Sa fai ia faatatauga uma ma latou o atu ai e fafasi lea nuu i le taeao sesegi lava a o le‘i ala le nuu. Latou te fasi ma vaea ia ulu o tagata ma sosola i le sami i o latou paopao. E lise le solaaga ina ne‘i maua i latou e taulele‘a o le nuu. E faamata‘ua soo i latou i isi nuu e fai pea leoleoga po i le tai faapea ma le vao i aso o taua, o lea e le saofia ai a latou faufauga, a o nisi lava aso e tautonu a latou osofa‘iga ma e ma‘eu le tele o e maliliu atoa ma le totomasaa. O se tasi o taeao faapea na lua‘i faamatala atu. I lena taeao e to‘asefulutolu e na vaea o latou ulu; o se tasi o i latou ia o se toeaina sa tatalo o ia i le taeao a e osofa‘ia ai o ia ma vaea lona ulu. I le tasi aiga e i ai se mea na faaalia ai le lototoa ma le faitama o se tina na ufitia lana tama i lona tino ma na sogi o ia mai ulu i vae, ina ia ola si ana tama. E ‘inosia i taua le fasioti o fafine, o le ala lea latou te le mafai ai ona faavave le ola o si fafine. Na naunau ia tagata ia maua ia le ulu o si tama laititi a e le o le fafine a e latou te le‘i maua. Talofa i si fafine na lavalava i manu‘a a e na ofo tagata uma ina ua ola.

Ua tai pa‘ia nei le selau tausaga talu ina tupu ia le misa muamua a tagata Samoa ma papalagi, ma o lea misa na i‘u i se taua. O le fasiga lea i Tutuila o le alii Farani o M. de Langle ma ona uso a ofisa i le matafaga o le nuu o Asu. E to‘asefulu ia tagata na maliliu o le au vaa. O le malaga lea na faafoe e le alii tautai su‘esu‘e o La Peruse, i le tausaga 1787. Talu mai ai lea malaga ua faasinosinomia le atunuu o ni tagata taufe‘a‘ai ma le faitogafiti leaga; e fautuaina foi ia folau eseese ia latou alo ese mai le atunuu; ia aua ne‘i latou tu laueleele i ai. Ai lava o le a matua suia ia le faamatalaga e tusia e le tautai i lana tusi e faatatau i le faalavelave pe ana mafai ona faalogo i le tala e nonofo ma tagata o le atunuu na i ai i le faalavelave. O le pogai o le faalavelave e le‘i tu a‘e i e na i uta o le auvaa. O le faalavelave na mafua ona o se tagata Samoa na alu i le vaa Farani e maimoa; na soona fai o ia ma fanaina; na manu‘a ma oti ai. Na ala lea faiga ona o le tala faapea na gaoi e le tagata lea se mea mai le vaa; e le iloa pe na gaoi mo‘i pe leai. Na avatu ia le tagata Samoa lea ua lava toto ma ua oti i uta, ona lili au ai lea o tagata o lona aiga ma lona nuu. Sa saili e totogi loa le agasala ua faia ia i latou. Na faatinoa le lotoa o tagata i lea itula i le felelei o maa i le tulula o Md. de Langle ma e na o mai o le auvaa e to‘asefulu; sa alu faapulufana ia maa ma mea faapena ma na maliliu ai ia na i tagata e le‘i sala. Na la‘eia ia tinooti o le auvaa i siapo ma la‘ei faaleatunuu ona tatanu ai lea iina lava, aua e masani le atunuu ona tatanu o latou oti. E tasi lava le mea e mataa mai i lenei tala faanoanoa ma le ulua, e matua mataala tele ia tagata faapaupau i le faataunuuina o le tulafono, o le mea lea afai e aga‘i ia tagata e faataoto ia le tulafono o le olaga i se taotoga le matua ta‘otolelei o le sui lea o le mata i le mata po o le nifo i le nifo, ma tafana ai se tagata ola ona ua na gaoi se mea faatauvaa, e tatau foi la ona nofo e faatali le taui o lea aga. E toetoe lava leai se faaletonu o le a totogi, ma, e paga! e taatele ona pa‘u le taui i e le sala. E le lavea ia le tagata e ona le aleu a e tiga ma e fano ai lava ia isi e le‘i mafaufaunia se mala faapea o le a oo.

MATAUPU 18 O Le Lagi Ma Mea O I Le Lagi

E talitonu tagata Samoa faapea o le lagi na palasi ma solofa i se tasi aso ma taomia ai tagata uma, ona fetolofi lea ma sosolo i le eleele e pei lava o meaola pito maulalo i mea na fai. Na mavae ia aso ona tutupu ai lea o laau e i ai le masoā ma le veve ma laau faapena ma latou tetee le lagi i luga ma faaioga ai le mea o Teegalagi. A e ui lava i lena e le mafai ona tutusa‘o ia tagata, e taia o latou tumua‘i i le lagi; fa‘i foi o lena a e matua vevela tele ia le mea. Sa ui ane se fafine ma vai sa alu e utuvai i le tasi aso, ona fai atu lea o se tamaloa ia te ia ia aumai ia te ia se‘i inu a mole o ia i le fiainu, a e o le a na teena i luga le lagi ia matua maualuga lava ia le toe papa‘i i ai se ulu o se tasi. Fai mai le fafine i le tamaloa, “tetee muamua ia le lagi ona faato‘a avatu ai lea o ni ou vai.” Ona tu ai lea o le tamaloa ua uuna‘i i luga le lagi i ona tauau ma fai atu i le fafine po ua lea, a e fai atu le fafine e le‘i taitai lava; o lea na ia matua tulei ai i luga le lagi ma ua alu mamao ai i luga. Ua mamao i luga le lagi ona avatu ai lea e le fafine ia vai ma le tamaloa. A e faapea le tasi tala o le sau‘aitagata e igoa ia Tiitii na na tulei i luga ia le lagi. E iloga lelei le mea na tu ai o ia i luga o le papa; pe tusa o le ono futu le uumi o tulagavae.

E ta‘u mai e uputuu faapea o aso la anamua sa feuua‘i ai ia tagata ola ma le lagi. Ai lava na fatu nei tala i le manatu e fepiita‘i faatasi ia le lagi ma le lalolagi i tafatafa‘ilagi. Na manatu latou e malolo ia le itu lea ma fesilia‘i ai foi ia le lalolagi i le lagi; o le mea lea o se malaga e sii mamao i isi motu e faapea le taofi ua sii atu i nisi vaega o le lagi. Ina ua oo mai ia tagata papalagi sa manatu ia tagata Samoa e o mai ia tagata ma o latou vaa mai le lagi. E oo mai i le aso e taua ia tagata papa‘e o papalagi, aua e tusa na papa mai le lagi.

A e fia maua mo mafaufauga ia ni mea faitino ma le mautu e faavae ai ia manatu. Ona o lea e mafua ai ia le mau uputuu e faaali ai ia ala eseese na uia e tagata i lo latou femalagaa‘i i luga o le lagi faapea ma lo latou o ifo mai le lagi. E faapea le tasi tala, o se laau mafala sa tu e oo lona tumutumu i le lagi. A o se tasi tala e fai mai o se asu faaniutu sa fe‘a‘ei ai tagata i le lagi. O se isi tala o le laau lea pe onosefulu futu lona umi. E taua le isi laau sa fai ma apefa‘i, ma e faasolosolo ai ia manu taufeu i vaega eseese o le laau; e to‘aitiiti lava ia tagata e sao mai i ia faalavelave. Muamua lava ia le vaega e tumu i manufetolofi ma mogamoga, ona sosoo lea ma le vaega e tumu i loi; sosoo lea ma le vaega e ufitia e loipoto uogo; i tua atu o lena e faufausasaga ai ia atualoa. E sosola mai ai lava tagata mai le vaaiga lena, ma e foi mai i le laueleele. A uma atu ia le vaega o atualoa ona oo atu ai lea i nisi lala e le o i ai ni mea. O lala ia e tautau ai ia tagata ma faatalitali matagi lelei e feula ai latou i le lagi.

Sa talaina foi ia ni tala ofoofogia e uiga i le la e ui lava ina e le matua faigofie ona tatou talitonu i ai. Na mamafa le isi fafine e igoa ia Magamagai i le isi aso ona o le tilotilo i le la a o oso a‘e i le taeao. Na fanau o le tama na faaigoa ia Alo o le La. Na fai ava ia Alo o le La ona fai atu ai lea o ia i lona tina, “Sena e, a faapefea ea sa‘u meaalofa i lo‘u to‘alua? O lenei o le a oo mai le saga o le fafine a e faaleai sa‘u mea e faafesuia‘i.” Ona tuli ai lea e Magamagai lana tama o Aloolela i lona tama. Na alu le tama ma le fuefue tele na ia saunia mai le togavao e fai ma ana sele; ona a‘e ai lea o ia i se laau ma sele ai le la. Ona ta‘u atu ai lea o lana feau i le la. Sa fesili mai le la po o le a le mea e mana‘o ai o ia pe o le malaia pe o manu. A e tali atu le tama, o “manu”. Na mavae lea ona toe sau ai lea o le tama ma lona oso e saisai mai i le ato.

A ua i ai foi le isi tala Samoa e fai i le tama o Maui le avekariota a le La. Na le malilie ia Maui ma lona tina ona o le saosaoa o le malaga a le la, e faigata ona uma se feau a e maise le faalalaina o a la ietoga ma iesina. Fai mai e na ona oso a‘e le la, pulou tonu i luga ma goto faavave. Ona a‘e ai lea o Maui i le isi taeao po ma lana sele ma sele ai le la a o faatoa ala a‘e o ia i tafatafailagi i Sasa‘e. Na fiu le la i autafiti a e le mafai ona sola ese mai le matasele a Maui. Na fefe le la ina ne‘i fai fai te‘i ua mole, o lea na ia valaau mai ai ia Maui, “Se Maui ta fia ola, ta‘u mai po o le a le mea e te mana‘o ai. So o se mea e te fai mai ai o le a avatu lava.” Ona fai atu ai lea o Maui i le la, “Aua e te toe soona alu televave, e le mafai se feau ia te oe i lou faasaosaoa i sisifo.” A e tauapata solo le la ua toetoe lava a mole i le sele a Maui, ona toe fai mai lea o ia, “Ia ua lelei o le a ou le toe alu televave i aso o totoe o lo‘u olaga. A ia e alofa ma tuu mai ta ita.” Ona tuu ai lea e Maui lana sele a e faasola le la; e alu le la ma ua tausi lava si alii i lana upu ia Maui.

E avea le la ma le e vaaia ia le gasolo o itula. E vaevaea ia le po i vaega e tolu … valuapo, o le vivini muamua o moa ma le vivini faalausosoo o moa. Ona sau ai lea o le la. E i ai le oso a‘e o le la, o le tutonu o le la, o le tusipa o le la, ma le taugagaifo o le la, faapea ma le goto o le la. E manatu latou e malaga le la i lalo o le sami mai le itu i Sisifo ma maulu i lalo o le vasa tele e manu a‘e i le itulagi i sasa‘e i le isi taeao. E mata‘utia tele ia le fenunua‘i ma le vevela e vilia ai le suasami a o faimalaga le la i le itu i sasa‘e. O lea e avea ma fetuu tele ia le faapea o se tasi, ia goto se isi i le vasa ma ia sosopo ai le la aasa i ona luga.

O TAULAGA I TAGATA: E taua nei mea i uputuu mai anamua. E taua i ia tala le nuu o Papatea i le atusasa‘e e matua niuali i ana taulaga i tagata, e lafo i luma o le la. A ala a‘e le la e valaau mai o ia i sana mea‘ai, ma e faapena foi ona valaau pe a oo ina goto. Sa fai pea lea masani mo aso e valugafulu ona faasolo to‘aitiiti ai lea o le motu ma ua tauau ina leai ni tagata. A o le tama‘ita‘i o Ui ma lona tuagane o Luamaa na la iloa atu ma sosola ai i Manu‘a, a e paga le ulua o sala a lea foi motu i le la. E fia maua ia aiga uma lava seia soo ona toe alu ai foi lea o le faalua. E faata‘oto le tagata i luga o le laupaoga, ona sau ai lea o le la ma faaumatia. Na oo i le aso o Ui ma Luamaa; a o le tuafafine o Luamaa na oso lona alofa ia Luamaa ona fai atu ai lea o ia ia avatu muamua o ia e fai ai le ava o le la, a e tuu ia lona tuagane o Luamaa. Ona taoto ai lea o ia i lalo ma valaau i le la, “Se ua matua e faasaua tele na‘ua. Ia sau ina ai a‘u o le a uma le nuu nei ona e aina. “Na vaai mai le la i le tama‘ita‘i o Ui ma oso lona fia fai ava ia te ia, ona sui ai lea o lona fia ‘ai a ua fia fai ava o ia. Na uma ai iina le sala a le nuu e osi i le la, a ua fai ia Ui ma ava a le la. A e faapea le isi tala o Ui o le afafine o Tui Manu‘a, na tuu atu i le la e fai ma taulaga. Na talu mai ai ua magalo ia le sala a le nuu, na fai o ia ma faaola o le nuu.

O nisi o paneta e iloa e le atunuu. E ta‘ua mea uma o i le lagi o fetu se‘i vagana ia le la ma le masina. O venusi e faaigoa o le fetuao po o le fetuafiafi. O Maresi e igoa o Matamemea; o le faaputuga fetu e ta‘ua o le auso teine e to‘afitu e iloa i le faaSamoa o le Lii po o le Matalii. O le fusi o Oraione e taua o le Amoga. O le faaputuga fetu e masani ona taua e papalagi o le milky way e igoa lea i Samoa o le Aniva, po o le Aolelo, po o le Aoto‘a. O fetu e felelei solo, e pauu mai i nisi paneta i le vanimonimo (meteors) e taua e i latou o fetu ati afi. A o nisi paneta e iloa o malaga i le lagi ma si‘usi‘u uumi e taua o pusaloa, aua e pei o ni asu uumi.

E tele tala tau uputuu a Samoa i le masina pei foi o isi vaega o le lalolagi. E i ai le tala o le asiasiga a ni tagata se to‘alua na alu i le masina, o le igoa o le tasi o Punifaga a o le isi Tafaliu. Na a‘e le isi i se laau ma oo ai i le masina a o le tasi sa alu i le asuasu faaniutu. Ua tatou faalogo foi i le tala ia Sina ma lana tama, fai mai ua leva ona i ai i le masina. Fai mai le tala sa le iloga le mea e ta i ai ona lima i le sasaga o ana u‘a e fai ai lona ofu. O aso tonu ia o lo o vevela le oge i le nuu. Na oso a‘e le masina, ona vaai atu lea o Sina ma na manatua ai foliga o se ‘ulu; o lea na ia pupula atu ai i le masina ma faapea, “Se, o le a e nofo mai iina a e le se‘i aumai oe e ai a‘e e si a‘u tama a mole i le fia‘ai.” A o le masina na ‘a‘asa tu lona ita i le faalemigao a Sina ia te ia ma lona mana‘o. Na sau le masina i lalo ia Sina e le ina ia ‘aina o ia a e ua ave ia Sina ma si ana tama. Na aveola ai foi ma le sa‘afa atoa ma le upeti i le masina. O lea a oo ina atoa le masina ma ua tepa i ai ia Samoa valevale ona latou faasolo ai lea ona matau ia foliga o Sina ma si ana tama faapea ia le upeti, e tusa o le tala.

E fai ia le masina ma le e vaaia ia le gasolo o tausaga. E vaevaea ia le tausaga i masina malama e sefululua, ma e iloa i masina ta‘itasi i o latou igoa, i le atunuu atoa. A e ua i ai foi ia ni eseesega itiiti e iloa i nisi tu, e i ai ia se atua e tapua‘ia i lea va i tausaga. E faapea le tala i aso anamua sa masani ona faaigoa ia masina i igoa o atua sa tapua‘ia i ia lava aso. A e o atunuu faapenei e le i ai ni a latou mataugafetu mautu, o lea e matele ai ina fefaatataua‘i a latou matauga ma e oo mai i nei aso e tutusa lava.

IANUARI sa faaigoa o Utuvamua aua e amata ai ia eliga ufivao, e le‘i matua ia faatoaga ufi toto i aso ia.

E faapea le taofi o nisi o le pogai o Utuvamua o le uso tama o Utuvamua ma Utuvamuli na sosola mai i le lalolagi mai le taua tele sa faia i le lagi. O lea na latou o mai ma aumai ai le tau matagi ma le timu.

O le faamatalaga lona tolu e faapea o le uso e to‘alua o Utuvamua ma Utuvamuli, na sosola i le lagi mai le lalolagi i le taua. Na tele tagata na fasia ma liu mauga ai i vanu. Na iloa atu e tama ia le mea ua tupu ona fetagisi ai lea ma le tagitu‘i; o le faanoanoa tele o tama na ala ai ia le matagi ma le timuga o aso e pa‘utonu ia Ianuari.

E ta‘ua foi le masina lea ia Atuatele, aua o le masina lea e tapua‘i ai tagata i le atua lea. E taua foi le masina lea i nisi nuu o Tagaloatele, ona o le ala lava e tasi.

FEPUARI: E taua lea masina o Toeutuva, aua e toe eli ai ia to ufi i ia aso. E taua foi faapea o le masina lea e toe tasua ai i luga ia matagi ina ia afa. O le isi foi igoa o le masina lenei o Atuaiti, aua e tapua‘ia ai ia atua laiti i le va i tausaga lea.

MATII ua taua o Faaafu ona o le va i taimi lea e afu ai ufi faapea foi ma isi laau. O le tasi foi igoa o le masina lenei o Taafuna ona o le atua e taa faasauatoa i le nuu uma i aso ia. E taua foi le masina lea o Atuaiti aua e tapuai ai tagata i atua fale ina ia faamanuia mai i le aiga, ina ia faamamao ia fevaevaea‘iga o aiga faapea taua.

APERILA: E taua o Lo aua e a‘e ai le i‘a lea. E taua foi o Fanoga ia le masina lenei a e maise lava i le atusasa‘e.

ME: E taua o Aununu aua e manunu ai au o ufi. E taofi nisi e ta‘u faapea ona o saualii e tataa ai i le nuu i aso ia. E oo foi i i‘a o le tai e talitonu tagata e ulu ai saualii nei ma e matua feai tele ia i‘a i le va i tausaga lea. E iloga lenei masina i lona le lelei mo le soifuaga aua e sui ai le tau mai le tau susu i le tau mamago, o lea foi e faatetele ai ia le talitonu i mea faasaualii.

E taua foi le masina lea o Sina ona e tapua‘ia ai Sina.

IUNI: E igoa ia Oloamanu, na faaigoa faapea ona o le malie o pesega a manu e fai i vaitausaga ia i luga o mea‘ai e tele. E tele fualaau i fuga o laau e i ai le gatae ma isi lava laau e i le aiga lea. E tosina e fualaau mumu o ia laau ia segavao, segamauu ma isi lava manu lele pese malie.

IULAI e taua o Palolomua. O le masina muamua lenei o le tauga o vaipalolo, e pei o isi vaega e taua o vaito‘elau. O le palolo o se anufe le laumaua lea e mapuna mai le iliti tai i lalo o aau mo ni aso se tolu i le tausaga atoa. E fai ma vaisu o tagata o le atunuu ia lenei figota, ona o lona tofolelei atoa ma le seasea ona maua. A tuai ona oso ia le kuata mulimuli o le masina malama ia Oketopa, ona ta ai lea o palolo i le aso e vaaia ai le kuata lea faapea ma isi aso e lua e sosoo ai. Afai a e vaaia vave ia le kuata mulimuli o le masina malama ia Oketopa ona faato‘a ta ai lea o palolo i le kuata mulimuli o le masina malama ia Novema. O le aso muamua lava po o le aso lona lua e pito tele ai palolo.

AOKUSO: E taua o Palolomuli. E na o le afa itula e tumau ai le palolo i le sami ina ua a‘e mai le ilititai, a o le‘i oso le la. E mou atu ma le toe iloa pe a oso le la.

SETEMA: E taua le masina lea o Mulifa, o lona uiga o le muli o tiapula. E vevela le la i ia aso ma e toe ai na o sina mea itiiti o le tiapula i luga o le eleele.

O le i‘uga foi lenei o le tau e a‘e ai le i‘a e igoa o le Fa. O le tasi foi lea faamatalaga e fai i le masina lenei.

OKETOPA: E taua o Lotuaga. E mafua ona o le vaitausaga lea e tapua‘i ai tagata ia timu tele.

NOVEMA: E taua le masina lenei o Taumafamua aua e tele le mau i aso ia. E faia tausamiga o palolo ma tausamiga o maunu. E faia ia i maota o alii taua o le nuu.

TESEMA: E faaigoa le masina lea ia Toetaumafa, aua e amata iinei le ape o mea tausami. E faaleai ni mea‘ai seia oo ina le toe maua se mea e tasi talu ai ia matagi ma asiosio e i le masina lea

MATAUPU 19 O Le Pogai O Le Afi Ma Isi Lava Tala

E tala mai e tagata Samoa faapea o latou tamā anamua sa le ‘a‘ai mea vela; o mea uma sa ‘aiina a o mata, ma o aso nei e ala ona ‘ai mea vela le atunuu ona o Ti‘iti‘i le atalii o Talaga. O le alii lenei o Talaga sa uo lelei o ia ma le sauai o Mafui‘e, o le sa mau i sa le Fee, o le mea lea e tafu ai afi i aso uma, e le mate. E masani ona alu ia Talaga i lona maumaga e faia i le fanua o Mafui‘e. O le faitoto‘a i le maumaga e pupuni e se papatu; a alu atu ia Talaga e galue e fai lana upu faapea i le papa, Mavae papa, o a‘u o Talaga, ou te alu atu ou te galue i la‘u faato‘aga. Ona matala ai lea o le papa, a e ulu i totonu Talaga, ona fai ai foi lea o feau a le toeaina i lona maumaga. O le isi aso sa mulimuli ia Tiitii i lona tama ma lafi mai tua a o ulufale ia Talaga i le faitoto‘a papa. Na mavae na i aso ona alu ai lea o Tiitii i le mea na vaai o tu ai lona tama ma fono i le papa, ma ia fai foi faapea, Mavae papa, o a‘u o Talaga ua ou sau e galue i la‘u faato‘aga. Na faaa‘oa‘o lava e le tama ia le leo o lona tama. Ona matala foi lea o le papa a e ulu atu Tiitii i le ana. Na te‘i si ona tama ina ua taunuu le tama i le maumaga; sa faatonu le toeaina ia Tiitii ia aua le pisa ina ne‘i faalogo mai Mafui‘e ia te ia ona ita ai lea o le sau‘ai. Sa iloa atu e Tiitii ia se asuasu i gauta ona fesili lea o ia i lona tama pe o le a le la mea e pusa. Na faaali atu e le toeaina faapea o le asu o le afi a Mafui‘e. Ona fai mai lea o le tama o Tiitii, “A o, o le a ou alu nei e ati mai sa ta afi.”

A e fai mai le toeaina, “Sa‘ua ea la, e te le iloa e ‘ai tagata ia Mafui‘e?”

“Ou te le fefe ia Mafui‘e. Sa faapea ona fai atu ia le tama o Tiitii; ona alu ai lea o ia i lona ala, ma usu lana pese aga‘i i le mea o lo pusa mai ai le afi a Mafui‘e.

“Sole, o ai oe? O fea le mea e te sau ai?” O fesili ia Mafui‘e.”

“O au o Tiitii, o lo‘u tama o Talaga. Na ou sau e ati atu sa ma afi.”

“Ia ua lelei, tago ina ave sa lua afi.”

Ona tago ai lea o le tama e sali ni malala ola ma ave e fai ai foi la la umu ma lona tama. Ona faamumu ai lea o fafie ma ua afu le umu o le a tao; a e tete‘i lava ia le tama ma lona tama ua sosofa i lalo le umu e Mafui‘e ma ua salalau solo ia maa na fetui ai le umu. A o le afi foi na matua pe lipi, na titina e le sau‘ai o Mafui‘e. Ona fai mai ai lea o si ona tama, “Ua a foi la Tiitii, na ou fai atu e oo ina ita ia le sau‘ai. O le a le mea o le a fai nei?” A o Tiitii e lei faatali lava mo se isi itula, na ita tele o ia; o lea na ia alu ai ia Mafui‘e ma fai i ai, “O le a le mea na e tape ai la ma afi? Se‘i ta‘u mai le ala na e talepe ai la ma umu?” Na faalogo atu ia Mafui‘e i le tautala faalemigao a le tama, faapea foi ma lona leoleoa, ona lilivau ai lea o ia i lona ita. Na oso atu nei i le pu‘e lima o Tiitii, ona la tauivi ai lea. Sa maua e Tiitii ia le lima taumatau o Mafui‘e ma sa ia mimiloa se‘ia mase‘i ese ma lona suluga i le tauau. Tauivi, tauivi ona maua foi lea e Tiitii ia le isi lima o si alii o Mafui‘e ma sauni foi o le a gagau pei o muamua, a e te‘i lava ua faataio mai ia Mafui‘e, “Auoi ta fia ola, se Tiitii. Se tuu mai si o‘u lima lea e tasi, ou te mana‘omia le lima lea e saposapo ai ma taofiofi ai ia Samoa ina ne‘i le taatia sa‘o. Ia faasao le lima lenei, ona ou avatu ai lea o ni ava se selau ma oe.”

“Ou te musu. E le lava i lena.”

“Oi, ia ua lelei a e te fia fai afi, la? Ave le afi ma oe ona e le toe ai mea mata ai lea i lou olaga atoa.”

“Ua lelei la, ia alu ma lou lima lea e tasi, a e o le a ou alu ma le afi.”

“Ia alu ia, e te maua ia le afi i ogalaau uma lava e te mataua.”

Na amata mai iinei ia le tala e faatatau i foafoaga o le ‘a‘ai meavela o le atunuu; e si‘a ia afi i laau ma e faataunuu ai pea ia le mavaega a Mafui‘e.

A o tagata talitonugofie ma le ifoitupua e taofi pea i latou o Mafui‘e e nofo i sa-le-Fee, ma o le lalaolagi e pei o se ulu tootoo lapo‘a e umi lona ‘au. Na lulu soo e Mafui‘e lea tootoo ma e ala ai ona tutupu o Mafui‘e. E masani latou ona a lulu se mafui‘e ona faapea lea, “Faafetai ia Tiitii ua tasi ai le lima o Mafui‘e, ta fefe i se mafui‘e tele pe a na lua lima o le sau‘ai!”

E i ai foi se tala a tagata Niue, o e nonofo e tusa e toluselau maila i le itulagi i toga o Samoa, e faapea ona faamatala ai le pogai o le afi i Niue. A e suia i la latou tala ia Tiitii ma Talaga ia Maui le toeaina ma Maui le taule‘ale‘a; e suia ia le faitoto‘a papa i le vao utuutu. Na le fai feagaiga i le afi a e faapea na sola mai ia Maui le taule‘ale‘a ma le motumotu ma susunu ai le vaofali ma e le‘i mafai e Maui le toeaina ona tineia. Na sosolo le afi i itu uma o le nuu. E faasino ia Maui le taule‘ale‘a ia le mafuaga o le aimeavela o Niue.

E faamatala e tagata Samoa ia tala e uiga i se vaega o le olaga ua te‘a sa matua silimusa ona atamamai ai tagata, ma fai mai na mafai ona tautala ia mea uma e fai o latou aano ma tino. E le gata ina mafai ona tautala, a e i ai foi ia i latou ia uiga leaga ma e femisa‘i foi pei lava o tagata ola. Ua uma ona tatou mafaufau i taua i le foafoaga o mea faapea ma taua a papa ma le afi ma le elcele ma maa. Na faapena foi ma taua sa vagai ai meaola e feoa‘i i le fanua ma meaola e le feoa‘i i le fanua. Fai ma la latou tala na tau ia iliili ma le mutia, ona malo ai lea o le mutia; na tau le mutia ma le vao taataa, ona malo ai lea o le vao taataa. Na tau le vao taataa ma le vao lima ona malo ai lea o le vao lima; na tau ia le vao lima ma laau o le togavao ona malo ai lea o laau o le togavao; na tau ia laau o le togavao ma le fue ona malo ai lea o le fue … ona mafua ai lea o taua a tagata. E faanoanoa ona o ia mea, peita‘i e tusa lava ia taua a tagata o taua na mua‘i i ai: e le tele se totomasaa i ia taua.

O le aga e pito i taatele ua aliali mai e faapea, so o se mea lava e laualuga i so o se fetauiga, pe o se papa, se maa, eleele, mutia po o laau, e le taumate o le a tatou maua i ia uputuu ia le tala i taua ma lona manumalo i ia mea. O toeaiina Samoa anamua o e na avea ma tufuga popoto i le foafoaina o nei taua faigata ona iloiloina, sa latou faaopoopo foi i ai ia latou uputuu ia le anoano o le mau mea e talatalaina. A e le gata foi i lea sa latou auiliilia ia pi‘o ma gi‘o e faalogolelei ai a latou tala.

A e talitonu foi nisi o tupulaga feuluulua‘i e mulimuli mai e aunoa ma se faaletonu i le faamaoni o nei tala.

E i ai se tala e fai e uiga i le taua a ni laau se lua … o le Aoa Fiti ma le Tatagia Samoa. E oo mai tala i Samoa i le taua a laau i Fiti fai mai na faia‘ina uma i le aoa. Ona o lea tala na tuuvaa atu ai ia Tatagia ma le isi laau i Fiti i lo la paopao e o e tau ma le aoa Fiti. Na taunuu atu i laua i le matafaga ona savavali ai lea i le tutu i tala ane o le aoa ma fesili po o fea e i ai le laau lea e pisa i ai tala ona fola ai laau uma o le vao. Sa fai mai le aoa e leai lava se isi laau, ua na o ia lava lea o lo o tautala atu ia i laua. Ua iloa e Tatagia o le alii toa lenei o Fiti ona fai atu ai lea o ia e sau la te tau. Na talia e le aoa ia le lu‘itau a Tatagia ona fai ai lea o le taua. Na mua‘i pa‘u le lala lapo‘a o le aoa ma toe itiiti a lavea ai le tatagia, a e na vave lava ona ‘alo ia Tatagia i le isi itu. Ona pa‘u ai foi lea o le isi lala o le aoa ma le isi lala, ma le isi lala, ma e faapea lava ona le lavea ia Tatagia seia oo ina faai‘u le taua ua pa‘u le ogalaau o le aoa a e le‘i lavea lava ia Tatagia. Ona tanu ai lea o mata o le aoa i le eleele ma fai mai i le tatagia ua lelei o ia ua faiaina a e malo ia Tatagia. Ai lava e faauiga ia nei taua i fepa‘iaiga a tagata ola aua ua fai ma masani le faaigoa o tagata i laau ona o lo latou malosi po o le lalelei. A o tupulaga i aso nei e faafiti mai e le faatataua faapea.

O le tala lea e mata o le a fai ma faaa‘oa‘oga o tala i tauga i‘a. Sa i ai se tanifa tele sa mau i se ana i le itu i saute o Savaii. Na valaau e ia ia i‘a uma e fe‘ausi latalata ane i lona ana ma fai atu ia latou o e tau ma le i‘a e taua o le Mu i Manu‘a. A o i‘a foi o Manu‘a ma lo latou ta‘ita‘i o le Mu sa faapotopoto i le vai nuu e tuaoi ai Tutuila ma Manu‘a. Na fai le taua. Na tulia i‘a mai Savaii ma sosola a e tulitatao i latou e i‘a malo. E to‘atele e na sosola i lalo o papa ma aau o lea na sao ai, a o le tanifa lo latou ta‘ita‘i na sola lava o ia i lona ana. Na tulia pea o ia ma na maua e i‘a mai Manu‘a ma fasimate ai o ia. Sa ou ta‘u ia i latou faapea o tala uma nei na o na fai ma mea e faalafi ai ia tagata moni lava po o ni itumalo sa fai mo latou sui ia nei i‘a. A o tagata Samoa e talitonu lava i nei mea e pei lava na matua tutupu mai i le olaga nei. E talitonu i latou i uputuu ma le le masalosalo. A e ui ai i na mea uma e ia i latou ia ni aai ma ni itumalo ia igoa o i‘a ma mea faapena e fai ma faailoga, e i ai le sa‘ula, le puaa‘aivao, le i‘a o le fai, le maile, se toa‘ula, le atafa ma isi lava manu faapena. E le taumate a na fai a e maua i le atunuu nei ia manu e i ai le leona, le urosa, ma le aeto po o fai foi i ai ia ni tala faatatau ia latou taua ma e pei ona faia i nuu e lauiloa ai.

E i ai foi tala i taua a manufelelei ma i‘a. Sa femalaga‘i ia manulele ma i‘a i la latou soo i aso la ua leva, aua sa lelei ia le faauoga. A o le isi aso na faalilii ai ia le au i‘a o igana po o le inaga ina ua talileagaina i latou i le matafaga e manulele; a o manu lele foi e le fia faauo i latou i le i‘a o le inaga ona o le faatauvaa ma le itiiti. Sa fai le taua ona manumalo ai lea o i‘a ma na faai‘u le taua ina ua liui‘a ia manu a e liumanu ia i‘a. E ala mai i lea mea ia le upu, “Ua tu‘ese i luga le ivitu o le inaga. “Peita‘i e le‘i umi a e toe fai foi le isi taua ona manumalo ai lea o manulele; talu mai ai i lena mea ua fai ia apa‘au o manulele. Na amata mai ai foi i lena mea le maoa‘e o le faimeamafai o manu i le vanimonimo, e i ai foi ia i latou le aia e malaga ai i le tai po o le vai ma so o se mea e fia o i ai i latou.

O se taua foi lenei na faia i le va o le lulu ma le gata. E faapea le tala: O le uso e to‘asefulu o Sefulu, Iva, Valu, Fitu, Ono, Lima, Fa Tolu, Lua, ma Tasi le uii. O aso ia sa amata ia le faitau o le aofa‘i o mea i le sefulu a e mulia‘i i le tasi. Na o i le vao le uso lea e to‘asefulu e ta laau mo lo latou soatau. E o atu le aualii o tau mai le lulu ma le gata i le auala. Sa ta‘imua ia Sefulu i la latou solo ma o ia na iloa muamua mai e le lulu ona valaau mai ai lea o ia faapea mai, “Se Sefulu se‘i alofa mai ma ia e sau e fasimate ia le gata nei, a ou leaga a‘e. Afai e te faia lo‘u mana‘o ona ou tuu atu lea ia te oe e pule faitalia i le ifilele ma le maota e ta ai se ta‘ele o lo outou vaa.”

Fai mai Sefulu, “Tatou o tatou, e leai se mea faapena. E le afaina e tele ia laau i le vao e mata o le a latou tali mai i lo tatou faalavelave.” Sa na o le tagi o si lulu i tama a e leai lava se tasi e lave mai ia te ia amata mai ia Sefulu seia oo ia Lua. A o Tasi na talia e ia le mana‘o o si lulu; na fai atu o ia i le lulu ua lelei o le a na faia le mea na te mafaia. Ona tago ai lea o Tasi i lona matau ua faapa‘u i le gata ma ua mate ai.

Sa faamalō mai le lulu lotofaafetai ia Tasi ona o le lavea‘iga pagamalie. Fai mai o ia, “Se ua malo le tau lelei alii Tasi. Sau ia o le avea oe ma amata o faitauga o mea uma e mataua aua ua e manatua lo‘u tiga. O lea foi o le a tu mua ai oe i mea uma. O Sefulu na na le amana‘ia la‘u tagi o le a mulimuli.” O lea e oo mai i le aso e amata pea ia le faitau o mea i le tasi a e mulimuli sefulu.

Sa fatu foi tala e faatatau i le tino mai o mea, ma e pei o le tala o le a amata nei, e i ai ni mea talitonugata. Fai mai latou o iole sa fai o latou apa‘au anamua a o pe‘a e pei ona i ai nei e le‘i i ai ni o latou apa‘au. O le isi aso na fai lemu atu ai le pe‘a i le iole ia aumai ona apaau se‘i faata‘ita‘i ai ona toe sau ai lea. Na tuu atu lava lea e le iole ona apa‘au i le pe‘a e faata‘ita‘i ai; peita‘i e le‘i toe foi mai le pe‘a ma apa‘au, e le‘i toe feiloa‘i ia le iole ma le pe‘a. E maua mai iinei ia le alagaupu faapea: Ua pei o mea a le isumu ma le pe‘a.

O le isi foi lenei tala e fai ma faamalamalamaga. Se‘i vagana le fa‘i soaa, e pau‘u aufa‘i i lalo a e le tutu sasa‘o i luga. O le soa‘a e faatu sa‘o i le lagi lona ausoa‘a. O le mafuaga o lea uiga e faapea o le taua a fa‘i uma ma le soa‘a. Na tau i latou ma na faiaina uma i le soa‘a, o lea e lei faamalosi se isi e toe faatu i luga i le lagi sona aufa‘i, ua na o le soa‘a lava o le na manumalo.

E mau tala i latou i nisi tala e i ai le tala i le toa ma le laumei. O tala faafagono faamuagagana e masani tele latou ona talatalaina ia latou feiloaiga i aso fai soo. Sa masani ona maua ia se toa i luga o se papa e tu latalata i le mea e puna mai ai se vaipuna na tafe atu i se alavai. E na o le toto‘e o le alii o le toa. A o le isi aso na te‘i ua ui ane ai le laumei iina. Sa ia maua se vai malu ma le manino, o lea sa ia ta‘ele pisipisi ai ma tuu maulu e aunoa ma sona mafaufau o i ai se isi lava meaola o latalata mai. A e na segia le mauli o si laumei i le faataio a le toa, na to‘eto‘e solo i luga o papa, ma fesili tuga lava i si laumei, “O ai oe? O fea le mea e te ti‘agi mai ai? Ma o le a lau mea e fai iinei?”

Fai mai le laumei, “O a‘u o le laumei. Ou te sau mai le sami oona. O lenei ou te taeleele i le vai matua i manaia tele.”

Fai atu loa le toa i le laumei, “Vaai oe, ia e alu ese nei ma le vai. O a‘u ma le pule i le vai lenei.”

A e sa tali atu le laumei, “Alii e, e leai se mea faapena. O le vai e pule ai uma taua. O le mea lea e tusa pau ia lou aia ma lo‘u, e nofo ai i le vai nei. Ou te le alu ese lava ma iinei.”

Sa tu le toa ma faasipasipa lona ulu ma tau mafaufau, ona sau ai lea ma le isi manatu ma‘ai lava faapea, “Ua lelei la, alii laumei, o le a ta iloilo nei po o ai le tagata e o ia le vai. Sau o le a ta o i se mea mamao lava ma ta taututuu mai ai i le vai. O le tagata e taunuu muamua mai i le vai i le taeao po taeao, o le tagata lena e fai mo ia le vai.”

A o le laumei sa fai atu o ia, “Fai ia o lena alii toa.”

Na fai ia le tuutuuga a le aualii faapea o le a alu ia le toa i le aai a e alu ia le laumei i le sami oona.

Na ona alu atu lava o le laumei i tai ma toe foi mai i le vai ma mau ai i le vaipuna i le taeao sesegi lava. A o le toa sa le‘i manatu o ia o le a amio faapea ia le laumei. Sa le mafaufau mamafa o ia i le laumei; na manatu o ia e tasi lava lana oso mai i ona apa‘au i le oo i le vai a e le‘i taitai mai ia le laumei. Peita‘i e alu atu le alii ua leva ona ta‘eleele mai le laumei i le vaipuna. E vaai atu le toa i le laumei o lo o ‘au‘au mai i le vai, “Oi alii laumei, ua ou vaai atu o le na ua e iina.”

A e fai mai ia le laumei, “Ioe, alii toa, ua leva ona ou iinei. O lea ua manino nei o le a avea ia le vai ma a‘u.” Ua fai upu a tagata ona o mea faapea, Ua muli le toa lele malie i le laumei telemuli.

O se tasi foi lenei tala e uiga ese le malie. E to‘atolu ia se uo sa taualo lo latou vaa i tai, o le isumu ma le tuli ma le uga. Ua leva o taupule ia le folaulauga a le au alii a e sa leai se vaa, o lea sa fau lo latou vaa, ua mae‘a, ona o ai lea. Sa taualo le tuli ma le uga a e uli e le isumu. Sa to mai le ta‘uta‘u ma e na sa‘e ai le vaa o le aualii. Na lelepuga ia le tuli i uta, a e goto ia le uga ma sola ai i le alititai. A o le isumu sa aau o ia. E le‘i umi a e lagona le vaivai e le isumu. Sa soona masau ane ia le fe‘e i talaane o le isumu ona talo ai lea o isumu ia faaoo mai se fesoa- soanifesoasoani. Na vave ona taofi le ‘au‘auga a le fe‘e a e fai atu i le isumu e oso atu i lona tua e nofo ai a e ole a aau e ave o ia i uta. E le‘i lua ni valaau a le fe‘e a ua leva ona ti‘eti‘e le isumu i le ulu o le fee. Ona o ai lea o le malaga i uta, o, o, fai atu ia le fe‘e, “Se ua e matua mamafa tele alii isumu, ua fai sina tiga o lo‘u ulu.” A e fai mai ia le isumu “Ioe leaga ua fai sina tele o suasami na ou inua nei i la‘u ‘a‘auga mai. Ui i lea atonu ua le o toe mamao ona ta oo lea.”

Na oo atu loa le fe‘e i le matafaga i le puna loa i lalo le isumu faitogafiti ma sola i le togavao. A o le fee ua le uma lava le tiga o si ona ulu; na mulimuli ona ia maua ua fai le mea sese a le isumu i lona ulu. Ona tiga ai lea o le loto o fe fe‘e ma ua alu valaau ana uo lulu uma i le nuu. Sa faaali atu e le fe‘e lana tagi ona alu ai lea o le sa‘iliga o le isumu. Na ole atu lava ia le fe‘e ia matua sa‘ili le isumu ula ma fasimatea o ia. Na faapea lava ona faia e ana uo. Na sa‘ilia o ia ma fasi ma ‘ai, e leai se mea na totoe o le tino o si alii o isumu. Fai mai le upu, Aua le amio faaisumu ma lana mea na fai i le fe‘e, aua e toe mulimuli mai lava ia aga a le tagata ia te ia.

O se tala lenei ia Toa ma Pale.

O se tagata matua fe‘ai tele ia le Tuifiti sa fai ma alii o lea lava nuu, ma e faato‘aitiiti ia le nuu o Tuifiti ona o lana masani o le ‘ai tagata. O lea na sosola ai le uso tama e e to‘alua i le vaomaoa ma ua liu ai i laau. A o le aso foi lea na alu ai le tagalaau a le auaiga o le Tuifiti e sa‘ili ia se laau e fai ai le ta‘ele o lona sa. Na fia maua se laau faasasa‘o ma laulelei mo lea faamoemoe. Na mamate ia tama ona liu laau pi‘o ai lea o Pale ma na fautua atu foi i lona uso o Toa ia faaa‘oa‘o atu ia te ia, ina ia le taina ai i laua. A o Toa e le‘i faalogo o ia i le fautua alofa a Pale; sa mana‘o pea o ia ia manaia lona tino ma faasasa‘o i luga i le lagi.

Na o atu e tu‘u laau i le mea tonu lava sa tutu ai ia Pale ma lona uso o Toa; sa iloa atu e i latou ia Toa ua tatau mo le faatatau ona tasi ai lea o le taofi o le a tuu Toa i lalo. Na tatuu Toa ona palasi ai lea o ia i le eleele, a o Pale o le na latalata ane i lona uso na ia toe sisi faavave ia Toa ma faatu i luga. Ona matata‘u ai lea o le ‘au tufuga peita‘i sa latou toe ta foi i lalo le laau, ua palasi i le eleele. A e na ona palasi atu lava ma toe faatu a‘e e Pale, na fai pea lea faiga seia oo ina sipa le la, na oo lava ina goto a e le‘i mafai ona latou fai se galuega e tasi i le laau vagana le tipi i lalo seia pa‘u ma toe tu a‘e i luga o ia. Ua ‘e‘eva ma vaivai ia le ‘au tuulaau ona latou tuumuli ai lea i le aai. E liliu mai o latou tua i tama a e fai atu Toa i lona uso o Pale, “Se Pale ua avea a‘u ma faalavelave ia te oe. Ua se Toa a‘u nei ia te oe!” Ua fai ma alagaupu ia lea laina e sui ai le igoa o Toa i le upu e faaalia se manatu, o se tagata, po o se mataupu faafiufiu i se tasi. E pei foi o lenei, Ua se toa ma lau afioga i tau faasoasoa le leaga ma le agaleaga.

O nisi o ia alagaupu o le a na ona faamalau i lalo, e le mafai ona faamatalatalapipi ona o le laititi o le avanoa, e le gata i le mea e tusia ai a o le mataupu tau taimi foi, ua le feagai.

E tasi a e afe. O se faamatalaga lea e masani ona fai i se tagata atamai, e ui ina itiiti lona tino a e matalasi mea na te mafaia (i le mafaufau ma mea e faalagolago i lea lava mea o le mafaufau).

Ua o se alaga o le fala. E fai lea upu i se tagata ma‘i ua leva ona taatia i le fala, ua manoivi o ia ma ua iloga ia faalavalava o le fala i lona pa‘u. E le o se fala moni o ia, na o se ata o le fala i lona pa‘u.

Ua tulagavae eseese. E masani ona lafo ia lea alagaupu i se nuu po o se alalafaga e tumutumu i tausamiga, poula po o fonotaga.

O le fuaniu ua tautasi. E faatatau lea i le fua e tasi o le niu, e na o le tasi lava ia le niu i le fuiniu atoa. O lea e lafo ai le upu nei i se tagata e leai ni ona uso; le tautasi a le aiga.

O le tele a ululau. E fefete tele ia le ululau a e le tele ia ni lau o i ai; e ala ona lapo‘a faapea ona o le tele o lautolo e su‘i i lau ta‘itasi. E lafo lea upu faatatau i se nuu po o se aiga e tele tagata a e le agavaa pe totoa. Po o se tagata foi e lapo‘a a e leai se mea i le manava.

O le gaogao a ato tele. E le matua iloga tele mai ia le anoanoa‘i o ni mea‘ai e fu‘e i se ato tele. E faapena foi ia se nuu tele e tutu mamao fale, seia oo ina potopoto uma i latou, ona iloa ai lea e le to‘aitiiti.

O le masae a le lavea talifau. E faaaoga ia le upega lenei e lalaga i launiu i le faiva o le lauloa. E le afaina tele pe a motu ia se mata upega o le lavea aua e faigofie ona toe sosoo ia launiu. E lafo ia le upu nei i se alii pe a folausola o ia a e tuu ona suli tamatane e suia o ia.

Ua faato‘a pa‘ipa‘ia nei lava. E leai se tasi e faamalosi ona fai se mea i se aiga to‘atele ma le uluola, peita‘i afai a e tauau ina alu le tele o i latou ma ua faato‘aitiiti ai ona le pine lea ona ulagia e tagata ma fai upu i ai. “O aso ua fano sa leai se tasi e soona tautala mai i le aiga nei.”

Ufiufi manu gase. A iloa atu e le lupe ia se tasi usoalupe ua pa‘u i lalo ua mate, ona faapa‘u ai lea o ia e ufiufi ia le lupe mate i ona apaau, tusa lava pe i‘u ina fasimatea ai foi o ia. E faatatau e Samoa ia lea mea i le tagata ua vaai atu i lona uso ua manu‘a i le ‘autau ona oso atu ai lea o ia e lavea‘i ma sapotiga e tusa lava pe i‘u i le oti.

“Faaamoamotali amofale.” E masani ia tagata ona laga atu i se aufata ma fesoasoani e tuu atu ia le tau‘au e tau faamama ai le avega. E faapena ona manatu ia tagata Samoa pe a vave seu e se isi failauga ia le tasi o lo o i se tulaga faigata, ona ua opa o ia i lauga. E tala feagai foi ma le isi muagagana faapea, Malu i le pu‘ega. E eseese ia pogai o ia muagagana a e tutusa lava uiga. E i ai i oa o vaaalo se fasi laau e fausia i le ‘iato taumuli ma le oa. E taua lea mea o le pu‘ega ma e fai ma mea e pipii i ai le tautai. E lafo lana afa i le lima taumatau a e pipii lona lima agavale i le pu‘ega. E alo malosi e le ‘autaualo ia le vaaalo i le itula lea ina ne‘i toe faamamulu ia le pa e le atu.

MATAUPU 20 O Igoa O Motu Ma Faamatalaga O Folauga 1.

E malamalama i le atunuu atoa ia nei tala faapea o se ulugalii e igoa ia Uluao ma I‘uao sa mau i laua i Pulotu. E to‘afa la la fanau tama; o igoa o tama o Ua, o Falī, o Lagi ma Tala. Na asiasi tama i Papatea i se tasi aso. O le nuu o Papatea e i le atusasa‘e a o Pulotu e i le atululuga. Na lagona e le nuu o Papatea ia le taunuu atu o tama i lo latou nuu o le mea lea na amata ai ona latou taupule e fasioti ia tama. Na muamua lava ona taia le ulumatua o Ua; o lea e mafua ai le upu ua ta ua, po o taua. O lenei e mafua ai iinei ia le amataga o taua. A o nisi na tutu i latou i le fuataua o le tama o Fali; o lea e fai ai e tagata ia le upu Sosoli fali, pe afai e sauni i latou e alani se taua. Na o ane nisi o tagata Papatea ma tuu feanu ia Lagi. Mai iina e ala mai ai le upu, Ua anu i lagi, o lona uiga e faamamali i e i ai le pule ma ono i ai le mamalu. Na o Tala na sao mai aga faatufanua na tatali ai latou e sa Papatea.

O lea na foi ai ia Tala ma Lagi i Pulotu ma ta‘u atu i ai le agavaleina o latou. Na oo atu le tala ia Elo le alii sili o Pulotu ona lilivau ai lea o ia i le ita tele; na alu le manu ia sauni uma ia le malosi o le nuu o Pulotu mo le taua ma Papatea. O le taua muamua lenei i le tala-faasolomai. Na latou o, ma manumalo; na tafia ia Papatea ma le eleele, e leai se mea na totoe o le nuu o Papatea. E mafua mai i lea taua ia le algaupu, Ua o le ita o Elo, i le ma le isi foi faapea, Ua faapapateaina.

O e na sosola i le vao na matua sa‘ili ma fasioti; na o e na sosola i le tai na sao. O le tagata e igoa ia Tutu ma lona to‘alua o Ila na fe‘ausi mai Papatea ma malolo ane i le motu o Tutuila, maua ai le igoa ona o le sootaga o igoa o le ulugalii. A o U ma lana ava o Polu na tuta ane i Upolu o lo o faaigoa faapea faatatau i e na ulua‘i ‘aina ia lea foi motu. A e sa sosoo faatasi ia igoa o le tamaloa o Sa ma lona to‘alua o Vaili e fai ma igoa o Savaili po o Savaii. E mau le igoa mulimuli mo le motu lea ona o le lafogofie o le upu Savaii i lo le upu Savaili.

Na toe fo‘i ia Elo ma ana ‘au i lo latou nuu o Pulotu. Na mavae ia mea ona liliu atu ai lea o mata o Lagi ma Tala i le itulagi o i ai Samoa ma aga‘i atu i ai; peita‘i sa ui atu i laua i Papatea ma na avea i laua ma tupuga o tagata na nofoia motu o Apolima ma Manono.

O MANU‘A: E fusia e le igoa lea ia ni motu se tolu i le pito maosasa‘e o le Atusamoa. O le uiga o le upu manu‘a, o se lavea. Fai mai le tala sa fai ava papa‘ala ia eleele ona fanau ai lea o le tamaitiiti e lavamanu‘a pe ufitia i manu‘a e tele lava; e oo mai faapea ia le mafuaaga o le igoa o ia motu e tolu.

E faalelelelea foi iinei ia le tala ia Lu. Fai mai sa i ai lona atalii e igoa ia Moa, na faaigoa faatatau i ana moa sa. O le tama lenei o Moa na i‘u ina fai ma tupu o Manu‘a. Na amata mai i lea aso ona le toe ta‘ua ia moa i Manu‘a o ni moa a ua ta‘ua o manulele, ona o lo latou faaaloalo i le suafa, o le aliisili o lo latou nuu.

E femilia‘i foi ia le igoa o Fiti‘aumua (Fiti le sili) i le talafaasolomai o Manu‘a. E faapea le tala na sau o ia mai le atusasa‘e ma o se toa manumanu o ia; ona o lona naupule ma le naumalo; na folau atu o ia i Samoa. Na ia faato‘ilaloina ia motu uma i sisifo o le atunuu ma ua faatu lona malo i Manu‘a. Sa avatu ia taulaga a Samoa uma ia te ia; ona o lea, na faaigoa ai lea fanua o Manu‘a tele.

(a)

O le motu sili i Manu‘a o Ta‘u lea. E igoa foi lona nuu pito tele ia Ta‘u. E mafua le igoa o le motu lea mai le tama-a le afafine o Tagaloa o Faleilelagi; e gugu le tama. Na talu mai ai i lea mea ona faaigoa e le fafine ia le motu i le leo e magamagagu e tagata gugu…u. u.

O le igoa o le nuu taua i Ta‘u o Fitiuta. Sa mua‘i taua i aso ua mavae o Agaa‘e, e taua faapea ona o le manava faataio ma le faigata tele ina ua fanau mai o le tama a Papa ma Eleele. Na suia le igoa i aso nei ma ua ta‘ua o Fitiuta. Sa nofotane ia Tuifiti ia Moiuule‘apai, le afafine o Tagaloa ma e na alu o ia ma nofo ai i Fiti. A e sa agavaleina ia le tama‘ita‘i; na tulia o ia e nofo i uta i le vao o le nuu. A o Taeotagaloa lona tuagane na faalogo o ia i le tala ona alu ai lea i Fiti e sa‘ili le tonu. Na taunuu atu ia le tama i Fiti ma sa ia maua le faamaoni o tala; e i uta si ona tuafafine i le vaomatua, na tulia e Tuifiti. Ona alu ai lea o ia e fai ia mea‘ai a Moiuule‘apai. Sa tauto‘alua e ia le mau to‘atasi o le teine a e le gata foi i lea sa le‘i oge i laua i se mea‘ai aua na matua tele ia le faatoaga ufi ma fa‘i a Taeotagaloa; na liua le mea lafulafua e avea ma faato‘aga fua tele ma le matagofie. Na oo atu ia Tuifiti lea tala ona sauni ai lea o ia e faalelei ma lona to‘alua muamua, aua sa matua velavela le oge ufi i ia aso. Ona o lena mea e mafua ai le upu, Pe e te ta‘ua ea o ni uo e faauo mai ona o le faatilotilo i le ufi? Ona faaigoa ai lea e Tuifiti lea mea o Fitiuta. Na toe foi ia Taeotagaloa i Manu‘a ma na liliu le igoa o Aga‘ae ia Fitiuta.

(b)

Ua avea ia Olosega ma motu i le ogatotonugalemu o Manu‘a. Sa taua le motu nei o le eleele o le atua o Fuailagi. O ia lea na na amata mai ma foafoa ia lagi. Sa elia e ia i luga ni faaputuga eleele ma sua i luga o le motu o Niuleamoa, o le alii i Ta‘u. A o Niuleamoa na faasaga o ia e tia‘i ia suaga eleele i le sami ma na avea ai ma motu e folau. Na oso o ia i luga o le motu ma faatafetafea ai ma Fuailagi le atua, ma le tama‘ita‘i e igoa ia Olo, atoa ma isi alii e to‘alua o Puletainuu ma Masuitufaga. Ona folau ai lea o i latou i Toga e sa‘ili se mea e faanofo ai lo latou atua taua. Sa toe foi i Samoa ma e na pa‘i faasolo ane i Savaii ma Upolu faapena foi ma Tutuila, peita‘i sa le fia nonofo i ia motu. Sa faainaelo ia tagata ma fai faatafuna i le motufolau. O lea sa aga‘i loa ai le malaga ma toe foi i Manu‘a ona malolo ai lea i le va o Tau ma Ofu. Na tusa lea ma le mana‘o o le atuaotaua o Fuailagi. O le a pule o ia i so o se nuu o ia nuu e ‘au ai i taua.

Na tilotilo atu ia le alii o Sega ma sa maofa ona o se motu fou, o lea sa alu atu o ia e fia iloa po o le a le mafuaaga. E le‘i leva a e fai ma ana ava ia Olo. Na fesoota‘i o la igoa ma taua ai le motu o Olosega. Sa faatuatua ia tagata i le atua tau lea o Fuailagi. Na ulu o ia i le pusi sami, e i ai le mea e tapua‘i ai tagata ia te ia sa latou fe‘avea‘i mai lea mea i lea mea. So o se tasi e na te tunua pe ai le faatinoga o le atua tau e sususnu ona mata ma tatu‘i lona ulu e fai ma faasalaga. A o le isi tala e faapea o ni sega na felelei mai i se paopao Fiti ma mau ai le nuu. O lea e taua ai le motu o Olosega.

(c)

E taua le motu lona tolu o Manu‘a o Ofu, ona o le mea na faaofu ai le isi tama a Faleilelagi, le afafine o Tagaloa. E pogai mai le igoa i ni tagata se to‘alua na malaga mai Fiti e su‘e se tautai mo le sa o Tuifiti. O igoa o ia tagata o Nuu ma Tele; na fesoota‘i ia o la igoa ma faaigoa ai le motu.

Upolu, o le mafuaaga o le igoa o le motu lenei e matua lasi naunau ia tala i ai, e pei lava foi o le mau tala faaanamua.

(a)

O le fafatala pito taatele o lea na tatou mua‘i tau mai ai, o tagata ia e to‘alua o U ma Polu na sosola mai Papatea. O la igoa ia e soo faatasi ona maua ai lea o le igoa e pei ona i ai nei o Upolu. Sa i ai la la tama sa faaigoa ia Tuiupolu. Sa i ai le nuu o Malae na avea ma mea e fono i ai atua o le atunuu. O Malaeoupolu lenei na potopoto ai ia atua ma sa‘ili‘ili i le mataupu o le latele o le soifuaga o tagata ola.

(b)

E faapea foi le isi tala o Upolu o le laumua o Pulotu. Na sosola mai se mau tagata mai Pulotu i le taua ma tau ane i le motu lenei o le Atusamoa ma latou faaigoaina e faamanatu ai lo latou nuu moni.

(c)

Na fai to‘alua le teine o Timuateatea le afafine o Tagaloa, i se alii i le lalolagi e igoa ia Fua‘aga. Sa fanau le teine o Timuateatea o le tama lana tama e igoa ia Polu. Sa nofo le toe‘aina o Fua‘aga ma mafaufau se galuega i lena aso e galue ai ia Polu. Ona tepa atu lea o ia i le itulagi o i ai ia Savaii ma na iloa atu ia mauga o Salafai, ona tupu ai lea o le naunau e fia iloa pe i ai ni tagata i le le motu. Na fanau le naunau e fia iloa ma tupu mai ai le fia saili o se auala e oo ai i le mea o loo fia iloa. Sa fono o ia ia Polu e sau e alu e faanoi mai ia ni tufuga mai ia Tagaloa se‘i o latou faua se vaa la te o ai i Savaii. A o Polu na musu o ia i alu. Peita‘i na tauanau, tauanau lava e lona tama o Fua‘aga ona malie ai lea o Polu e alu i lagi ia Tagaloa e ta‘u i ai le mana‘o o lona tama. Sa alu Polu ma ta‘u le fe‘au; a e sa le mamafa tele i loto o tufuga ia le faatoga a si tama o Polu. A e le‘i maluelue ai le faamoemoe o Polu na faasoesa o ia i le faauga o tufuga a le tama o lona tina. Na oo ina fesili Tagaloa ia Polu po o le a le igoa o lo latou nuu a e fai atu i ai ia le tama e leai se igoa. E le‘i uma mai lena tala a e fai mai loa Tagaloa i le tama, “Ua lelei la, sau ina alu a e taunuu atu loa i lalo ona e faaigoa lea o lo outou nuu ia Upolu aua ua matua e faasoesa i le faauga o tufuga mo lau galuega.”

Manono, o se motu la‘ititi lea pe tusa o le tolu maila le faataamilosaga e i le va o Upolu ma Savaii. E taua lenei motu ia le mau tala taua o le talafaasolomai:

(a)

O le tama o Nono o le alo o Tuilautala le tupu o Fiti na sau o ia i Samoa. Na o mai ma le uso o lona tama o Sa‘uma, ma le atua o Fiti o Tupuivao. Na o mai ona o se misa i se i‘a i lo latou nuu. Na latou tau mai i se motu e i le va o Upolu ma Savaii. Na afio mai Tagaloalagi ma tu i le taumua o le vaa ma faasa lo latou vaa e aua ne‘i tuta i Savaii po o Upolu, a ia tuta i le mea ua i ai nei. E le‘i i ai se laueleele i lea ogasami. Ona faasaga ai lea o Tupuivao e luai ia fanua na ia folo i Fiti, ma sa tutupu ai ia motu o Manono ma Apolima. Ona tofia ai lea o Sa‘uma e nofo i Apolima, a e tuu atu ia Manono e mau ai ia Nono. Na faapipii le silapela mulimuli o le igoa o Sa‘uma i le igoa o le tama o Nono ma maua ai Manono.

(b)

Na sau ia le alii lea o Lautala mai Fiti i se taua. Na papa‘i muamua o ia i Manu‘a ona sau ai lea i Upolu ma na faato‘ilalo Upolu. Sa ia te ia upega, sa na o le fagota ai, ona tautau ai lea e faamago. A e na o mai ia aitu ma saei lilii lava le upega. Ona osofa‘i ai lea e Lautala ia aitu ia ma na tulia i latou: e to‘atele foi i latou na fasia. E le masino aitu na tafasi e Lautala, o lona manatu ai lava e atoa se mano, po o le sefulu afe i latou. Na mafua i lea mea ia le igoa o Manono.

(c)

E taua foi le isi motu i Fiti o Lautala, ma sa lauiloa i taua. Na mafati ese mai le ogaeleele o Fiti ma sa tafea i le vasa. Na folau mai ai le alii o Nono i Samoa i luga o le motufolau lea. Na sau o ia e su‘e se nuu e lelei i taua. Na mua‘i alu o ia i Manu‘a a e le‘i mana‘o ai o ia. Na alu atu foi i le vainu‘u o Tutuila ma Upolu a e le‘i tau ai foi lona loto. Ona faasolo mai ai lea ma tau mai i le vainuu o Upolu ma Savaii ma sa fetaui ma lona mana‘o. Na mafaufau o ia e lelei lea tulaga aua e so o se mea lava e mana‘o ai o ia o le a faapea lava ona sa‘oloto o ia e fai, po o Upolu po o Savaii. Ona lafo ai lea o le taula o le motufolau o le alii ma tumau ai iina seia oo mai i le aso. E igoa lea motu o Manono e faamanatu ai le alii. E taofi tagata o Manono e le se motu o Samoa lo latou motu, a o le fasieleele na mavae mai Fiti.

APOLIMA: O se tama‘i motu lea pe tusa o le tolu maila lo la va ma Manono. O Manono ma Apolima o atalii o Tuifiti. Sa fai le suavai a Manono i le isi aso mo le sua a lona tama o Tuifiti ma usoalii. Na susu‘e le suavai a le tama o Manono ona ave ai lea o le sua a Tuifiti a e leai se i‘a e i‘i ai. Na ita ia Tuifiti; ona faavave ai lea o Manono ma lona taoso‘ai‘a e saili mai ia se i‘a mo le sua. Na maua se i‘a ma toe foi mai ia Manono ma avatu i lona tama. A o lona tama na tumau pea si faalau‘ai‘u i lona loto. Na velo e ia lona atalii o Manono ma na lavea i lona ua. Na pa‘u ia le tama ona tago ai lea o ia ua toe se‘i le tao mai lona ua ona sola ai lea o ia i Samoa. A o Apolima sa nofo pea o ia i Fiti mo aso e tele ona sau ai lea o ia i Samoa e saili i lona uso ma mau ai e pei ona i ai nei. E oo ina o le a sau ia Apolima mai Fiti ona fai atu ai lea o Tuifiti i lona atalii, e tatau ona faaigoa o ia ia Apoilelima po o Apolima ona o le taatia pagalelei o le tao na ia velo ai ia Manono. Na osofa‘ia soo ia Apolima a e le mafaato‘ilaloina lava ona o le ‘olo malosi o lea motu itiiti. E tusa le motu o se faaofuofu tele ma le iva, e le mafai ona sao i ai se tasi se‘i vagana ia le ta‘e i le faaofuofu lea e taatia i le itu i sisifo. A o lea foi ta‘e e matua leoleoa lelei, aua e faigofie ona leoleoina.

SAVAII: O le motu aupito tele i le atunuu, ma e faamatala le mafuaaga o lona igoa i tala e tele.

(a)

Sa i ai se alii sa na tetee le lagi i lona to‘alua e igoa ia Aolele. E to‘alua la la fanau, o Savaiitele le tasi a o Upolutele le isi. Na tuu igoa o tama ia i motu sa mau ai i laua.

(b)

Sa o mai ia le ulugalii mai Fiti e igoa ia Sa ma Vaii po o Vaiki. Na tuta mai i le itu i saute feagai ma sisifo o le motu ma sa mau ai i lea mea. Na oti ia Vaii ona faamuamua lea e Sa o lona igoa i le sootaga o la igoa ma maua ai Savaii.

(c)

E to‘alua le uso ma lo la tuafafine. O latou igoa o Vaii, ma Polu ma lo la tuafafine e igoa ia Vavau. Sa nofo ia Vavau ma vaevae ia laueleele ma tuu atu ia Polu ia Upolu a o Savaii na tuu ia Vaii. E faatumau pea lava pea ia le igoa o lenei teine i le upu e aumai e le manatu, “o aso anamua,” a e fai foi lea upu ma soanauna e faamatala se vaiolaga i aso la ua leva, pea lava pea.

MATAUPU 21 Vaevaega Faalemalo Ma Nuu Taua I Upolu

E taulamua ia le igoa o Pili i aga a tagata ola i Upolu faapea ma le vaevaega o laueleele iina. E i ai se tasi o uputuu faapea: Sa ia Maga se afafine e igoa ia Sina na usu mai i ai le Tuimanu‘a. Ona fanau ai lea e ia o se tama teine o Sinaleana, aua na mau o ia i se ana e teua ai foi ma sega a le Tuimanu‘a. Sa tilotilo ifo Tagaloalagi mai lona afioaga maualuga ma na iloa atu ia Sinaleana ona oso ai lea o lona mana‘o ia fai le teine ma ana ava. Sa ia auina mai Afā e saili ia Sina a e le‘i maua o ia. Ona auina mai ai lea e ia ia Uila ma Pogisa e avatu ia Sina ia te ia a e na ‘asa foi le taumafaiga lea. E le‘i manuia ia Taumafaiga ona tuu mai ai lea e Tagaloalagi ia Ualolo ma le Timu ia matua saili i le teine; sa le‘i augamalie lea sailiga. Ona faai‘u ai lea ina lafo ifo i lalo le upega o le atua lea ma sa ufitia ai le gutu o le ana, na pu‘ea ai Sina ma avea o ia ma ava a Tagaloalagi. Na to Sinaleana ma fanau lana tama tama, na faaigoa ia te ia o Pili, e faamanatu ai le pilitiaga o Sina i le upega o Tagaloa.

Na tupu le tama o Pili ma e malosi lona tino, na amata ona avea ma taule‘ale‘a malosi i le vaavaaiga a atuatausi. O isi aso e faasinosino ai lima o atua i le lalolagi ma ta‘u ia Pili o lalo lona nuu. Na oo i se tasi aso ona faatoga atu ai lea o Pili i lona tama o Tagaloalagi pe mafai ona alu i lalo. Sa tali atu lona tama afai e alu o ia i lalo ia toe fo‘i atu. A e afai e le toe fia sau o ia i le lagi ona alu ai lea o ia ma le ali o Tagaloalagi faapea ma lona upega.

Na tuutuu ifo i lalo ia Pili mai le upega ma taunuu i Manu‘a. Sa feiloa‘i ma le Tuimanu‘a ma fesili atu i ai le Tuimanu‘a po o ai o ia, po o fea e sau ai; ona faamatala ai lea e Pili le tala atoa. Na iloa e le Tuimanu‘a o le tama lea a lona afafine ma o lo o nofo pea ia Sinaleana i le nuu o Tagaloalagi ona tagi aueue ai lea o ia. Na alu ia Pili i Tutuila e faaa‘oa‘o ai lona lima i le matagaluega lea o le fagota i le upega; na ‘asa lava le faiva o si alii o Pili o lea na ‘amusia ai ma ulagia o ia e tagata Tutuila. Ona ita ai lea o Pili, na ‘a‘au o ia i Savaii ma sa to lona fale i Aopo; na mafua ai ona taua o ia o Piliopo ona o lea mea. Na misa ia Pili ma le alii o le nuu o Aopo ona teva ai lea o ia i le isi nuu e taua o Palapala, ma o iina na fetaui ai ma Tava‘etele o le na sau mai Aana e faitiapula. A o tagata Palapala o ni tagata alolofa ma le matamau i latou, sa latou, tuu atu i le alii Upolu lea ia ni tiapula se selau afe. Sa fetaua‘i ia le aumalaga a Tava‘etele po o ai o le a gafa ma le la‘uga o tiapula ua matua i tele naunau, a o le vainuu foi e le se vainuu tailelei. O lea na ofo loa Pili e fesoasoani aua na te mafai ona la‘u uma ia tiapula i Upolu. Na faamaoni ia Pili i lana ofo ma e le gata ina fai to‘atasi e ia le tau‘avega o tiapula a e na fesoasoani foi o ia i le faiga o le maumaga o Tava‘etele; na to talo ia le fanua na lilo ai le itumalo o Aana. Na mau iina ia Pili ma faiava ai i le afafine o le alii lea. O le igoa o le teine o Sina.

E to‘afa le fanau a Pili ma lona to‘alua. Na muamua fanau mai le masagalua; o le igoa o le tama muamua o Tua, a o lona lua o Ana. E faamanatu i igoa ia le tua o le laumei na maua i le faiva o Pili i na aso, ma le ana na ave i ai le tualaumei. O le tama na sosoo ai o Tuamasaga aua na fanau mai o ia ua mavae ia le masaga. Ona mulimuli ai lea o le tama o Tolufale, na igoa i fale e tolu na femo‘ea‘i ai lona tina ina o faatiga. O le fale lona tolu na fanau ai Sina ma maua ai ia le tama o Tolufale.

Na pulapula la goto le soifua o Pili ona aami ai lea e ia o lana fanau ia o mai i ona luma ma sa ia tuu atu i ai vaega ma tofi o tama ta‘ito‘atasi atoa ma a latou aga. Na tuu atu ia Tua ia le ‘oso totiapula e fai ma faailoga o lana galuega o le fai faato‘aga; i le ma lea na ia avatu ia te ia le vaega i sasa‘e o Upolu e taua nei o Atua. A o Tuamasaga na avatu i ai le fue ma le tootoo failauga e avea mona o le tofi o le vagana. Na faasino atu foi i ai ma le vaega ogatotonu o Upolu e igoa ia Tuamasaga: talu mai ia aso e taua lea itumalo ia Sagana, o lona uiga e paia ma sa mo fetalaiga ma saunoaga i malae. A o le tama o Ana sa tuu atu i ai ia le tao o le faailoga lea o le loto toa i taua faapea foi ma le vaega maosisifo o Upolu. E taua lea itumalo o Aana. Na tofi Tolufale e nofo i Manono a e le gata foi i lea na tuu atu ia te ia ia fealua‘i o ia i ona uso e to‘atolu ma vaai ia mea uma. Na faauma e le toeaina lana mavaega i upu ia: “A sagasaga e tau ia ma tau, a sagasaga e galue ia matua galue, afai e tautala ia matua tautala.” Na mavae ia upu ona to ai lea o le manava a le toeaina; na taape ia tama mai lea aso i o latou tofi ma aga.

O le vaega pito i sasa‘e o Upolu o Atua lea. E vaevaeina Atua i nisi vaega laiti se tolu e taua o le ulu, o le loto, ma le i‘u o Atua.

(a)

ALEIPATA: O se itumalo lea i sasa‘e o le motu, ma e taua o le ao o Atua aua e mau ai iina ia le Tuiatua. Na mafua mai le igoa mai le ulugalii o Alei ma Pata faapea na o mai mai le lagi ma a‘oa‘o atu i la la fanau le atamai i fai fale. E ma‘eu le aulelei o le ulugalii. Na fai le mavaega a le ulugalii faapea a oo ina feoti i laua ona tanu faatutu lea ina ia faaaliali o la mata; a o ane ia tagata ia latou maimoa i ai. Ai lava mai i lenei tu na mafua ai ona amata ia atualalaina o tagata iina.

Ma malaga mai se alii mai Tutuila e igoa ia Lefao, ma nofo i se tasi o itumalo e tua‘oi ma Aleipata. Sa fai le fono i le isi aso e vaevae ai ia fanua a e sa le ‘au ai ia Lefao. Peita‘i o alii sa usufono ai na malilie e tofia mo Lefao ia se vaega fanua e mau ai o ia. O lea na tuu atu ia te ia ia le mea e felata‘i ma le mea sa mau ai o ia, e taua o Lepa. O iina na i‘u i ai le pa maa na ati mai i le tasi itu o le motu e oo ai i le tasi itu. Talu mai lea aso, e taua lea ogamea o Salefao, aua e faasaina mo Lefao.

(e)

LUFILUFI: E i le itu i matu o le motu, ma e avea ma afioaga o le Tuiatua. O le uiga o le upu, o le faasoasoataumafa. Na mafua mai le upu i le i‘a e igoa o le NAIUFI, o le i‘a na pena ma faasoa ma le poto e se tasi mai le nuu lea. Sa i ai o ia i le aumaga a le Tuiatua; na tago o ia i le tuaniu ma poipoi ai le i‘a ma le atamai lava. Na faaigoa o ia o le Lufilufi, ma faaee ai ia te ia le tofi o le matailufilufi i le Tuiatua. E pule foi o ia i le faasoaga o mea taumafa i faiga‘ai uma. E faaigoa foi ia le nuu i le igoa lea ona o le tagata lea, ma e gafa ma taulele‘a o le nuu nei ia le lufilufi o taumafa ma isi foi mea.

(i)

SALUAFATA: E felata‘i tele lava ma Lufilufi, ma e ala ona taua faapea ona o le tama‘ita‘i e igoa ia Luafata sa mau ai iina; o le tama‘itai lea e ona ia le afafine na nofo tane i le Tuiatua. Na avea ia le tama o lea faatasiga ma se tasi na matua soona faapelepeleina lava ma faaviiviia. E pei lava o ia o nisi o e fananau mai i aiga tautupu o Samoa, na soona faapelepele: e le faatulafonoina lana ‘ai, sa mafai ona ‘ai savali o ia pe ‘ai tu foi. E fealua‘i solo o ia ma taalo i tologa ma lona tao a o tauamo popo tagata o le nuu. Na taua o ia o le O le alo o Atua. E feao e ia le Tuiatua.

(o)

SOLOSOLO: E ala ona taua faapea ona o le solo soo o le pa na atia e tagata na mua‘i nofoia lea nuu. E vaeluaina ia le nuu e le pa lea e solo soo. O Aumua e i le tasi itu a o Oloatua na i le isi itu o le pa. O igoa nei o tulafale e to‘alua a le tama‘ita‘i o Manu. O le tama‘ita‘i lea sa na o le solo i ai o aumoega a manaia Samoa a e leai se isi na fai le tama‘itai ma ona to‘alua. O lea na alu ai o ia i Toga. E to‘alua ia alii sili i Toga na o mai e aumoe ia Manu, o le tasi alii e matua manaia tele o ia, a o le isi e taua o ia i le ola lelei ma e i ai sona itu ‘ai tagata. Sa fautuaina Manu e ana tulafale ia talia le aumoega a le alii taufe‘ai a ia fai i ai ia aumai ola ia tagata o lana sua. Sa faapea ona fai e le tama‘ita‘i o Manu. Na nofo o ia i le alii fe‘ai. Sa aumai ia lona vaega o tagata ua uma ona faavela i le isi aso ona ole atu ai lea o Manu i lona to‘alua fe‘ai ia aumai ola ana tagata e ‘ai mo aso o lo o i luma. Na talia le mana‘o o Manu e lona alii, o lea na aumai ola ai lona vaega. A o Manu na ia toe faaola ma faasao ia tagata. Na ia auina atu i latou ia Oloatua ma Aumua o lo o i le tasi ituala, e pei o le tuugatala. Na mavae na i aso ona avea ai lea o le ituala lea ma nuu ola i tagata na faasao mai i le ogaumu.

Sa i ai ia le tama teine a le tama‘ita‘i o Manu e igoa ia Vaetoeifaga, na tupu o ia e avea ma se fafine lalelei lava. Na ‘a‘ave atu tala o Vaetoeifaga i Samoa, ona auina mai ai lea o le tulafale fafine e na te faasoaina le tama‘ita‘i o Vaetoeifaga ina ia nonofo ma le Tuiaana. Na faamatala atu e le tulafale lea ia le laufanua o Tuiaana, e matua manaia, e leai se mea e mativa ai o ia seia vagana se tama‘ita‘i e fai ma ana ava. E i ai vaipuna e iva e faasusu le fanua ma avatu le malie i e galala i le la. Na uma atu ia tala ona malolo ai lea o le manatu o Vaetoeifaga ma ua io i le olega a le tulafale a Tuiaana. Na malaga o ia i Samoa ia fai o ia ma ava a le Tuiaana. Na o faatasi ma ia ia tagata na faasao mai le ogaumu i aso fai soo i Toga; faatasi ma i latou sa malaga atu ma Aumua ma Oloatua, o tulafale ia a le tama‘ita‘i o Manu. O i latou ia e o latou ia igoa e iloa i le nuu o Solosolo. O nisi e faimalaga atu pea aga‘i i sasa‘e ma nonofo ma faaigoa nisi nuu i Fagaloa. O lea faga e matua umi naunau i uta.

E iloa foi Solosolo ona o le atua taufe‘ai sa mau ai iina e igoa ia Maniloa. Sa mau o ia i se vanu ma e tapua‘i tagata ia te ia. Na gasolo atu tagata i aso uma ma avatu a latou taulaga i le atua lea; e savavali i latou i luga o se fue e tatau mai le isi itu vanu e oo atu i le tasi itu. A e nofo le atua lenei i le vaeluagalemu o le fue ma faatali ai ia taulaga. E lue faafuase‘i e Maniloa ia le fue ona see ai lea o le tagata e mana‘o ai ma pa‘u i luga o le gaoa ma oti ai; ona alu atu ai lea o ia ua fai lana aiga.

A o Poluleuligana, o le atalii o Malietoa, sa afe ane i lea mea e malolo ai i lana malaga i se tasi aso. Ona faaali atu ai lea e tagata o Solosolo ia lo latou puapuaga, faapea ma le mata‘u o tagata uma aua e le masalomia e i‘u lava ina uma i latou ona ‘aina ta‘itasi e Maniloa. Ona faufau ai lea o se togafiti e le taule‘ale‘a loto tele. Sa faatonu e ia ia le nuu ia nofo se ‘tasi ma se to‘i i le tasi ituvanu e lata ane i le fue, a o ia o le a alu foi ma lona to‘i i le pito o le fue e aga‘i mai ai Maniloa. O le a ia tuu atu ia se faailoga e tipi ai le fue pe a oo ia Maniloa i le ogatotonu o le fue. Na uma ona fai la latou tonu ona faagasolo ai lea o le togafiti. I le aso e sosoo ai na aga‘i mai ia Maniloa i lona fale ma tu foi i le fue ona savali mai lea ma nofo i le lotofue i luga o le vanu, ona pa ai lea o le alaga a Poluleuligana na fetalia‘i i ituvanu. Na iloa e le tagata na nofo i le la ituvanu le faailoga ona tipi ai lea e ia le fue ma tito ai le atua saua, na talaloa ona ivi i le ilitivanu. Talu mai lea aso ua ea le pologa o Solosolo mai le aga‘aitagata a Maniloa.

(u)

FALEALILI, po o le fale o Lili, o le itumalo lea e i le itu i toga o Atua. O le tagata lenei o Lili o se tagata mai Fiti, a o lona tina o le Samoa. Na tulia faastasi mai o ia mai Fiti ona o ana amio faaleolea. E sau i Samoa ua uma ona vaevae ia fanua peita‘i sa tuu atu lava se fasifanua ia te ia e nofo ai; e taua lea mea o le i‘u o Atua. Na fau e ia se fale tele ma faaigoa le itumalo lea i le fale lea o le alii o Lili. E aofia i le itumalo lea ia le vaonuu ma isi lava nofoaga e faaigoa e tusa ma mea na tutupu i lena lava itu. E maua ia SALANI ona o ‘amu‘amu papa‘e mai le matafaga e aumaia e fafine o le nuu ma teteu ai ia fanuamaliu. E taua SALESATELE ona o lo latou totoa i taua, o lea e igoa ai i latou foi o le afu o Aana. A malaga mai le Tuiatua e tauave o ia i le fata i tau‘au, peita‘i a oo mai le malaga i le nuu lea ona savali ai lea o le Tuiatua. E fai lena mea ma faailoga faaaloalo e faamalo ai i le nuu lea ona o lo latou totoa i taua. O FALEULU po o le malu i faleulu, na faaigoa faapea ona o le malaga na sii mai Fiti, ma e na ui mai Manu‘a ma Tutuila, na pogia i Upolu ma malolo ai i lalo o le ‘ulu. O le igoa o POUTASI e mafua mai i le laau o le O‘a na mana‘o ai le alii o le nuu lea ia fai ma poutu o lona fale. O lea na faatonu ai ia le nuu ia ‘eli i luga lea laau ma ona a‘a ma ave e faatu e fai ma poutu o le maota o le alii. A o LOTOFAGA e faapea le tala na mafua ona taua faapea ona o le ulugalii e igoa ia Loto ma Faga na auina mai e le Tuifiti e saili lona atalii na sola mai. Fai mai sa i ai se aloalo lelei i gatai o lea nuu a ua leai i aso nei ona o le amio a e na ulua‘i i ai iina. Sa latou tunu vai ma saati i le aloalo.

TUAMASAGA, na avea ia le vaega lenei ma itumalo tutotonu i Upolu, ma e tusa o le sefuluono maila le umi o lona matafaga i le itu i matu a e sefululua i le talafatai i toga.

(a)

E i le nuu o MALIE, i le itumalo o Sagana ia le afioaga o le Malietoa pe a malaga mai o ia i Upolu. E tele lava ia tala e faamatala e faatatau i nisi o alii nei. Ina ua oti le atua o Maniloa na tito i le togafiti a le taule‘ale‘a o Poulileuligana, ona fo‘i ai lea o ia i Sagana. E taunuu atu o ia ua le mafai le pisa o se tasi taule‘ale‘a na aumai mai Savaii e tali ai le sua a Malietoa. Sa ootia le loto o Polu ma alu atu o ia ma faaoleole le tama; sa fai atu o ia i le tama e aua le tagi a e o le a faitalia o ia ma fai se fesoasoani. Ona faatonu lea e Polu, ia fili o ia ia pei lava o se manufata ma ave i luma o lona tama o Malietoa. Na oo atu i luma o Malietoa ona iloa atu lea e ia o le fe‘ilafi mai o mata o le tama; ona tatala ai lea o le filigalauniu ma e paga! o lona atalii lava lea e taatia i ona luma. O le tama o Poluleuligana. Na lavea le loto o Malietoa i le mea na faia e lona atalii: o lea e le gata ina ola ai le taule‘ale‘a mai Savaii se manu a oti a e na amata ai foi i lea aso ona faaifo le ‘ai tagata o Malietoa, a e suia i le manu o le pua‘a. Na mavae ia mea ona faaigoa ai lea o le tama o Poluleuligana o Faaifoaso, aua na mafua mai ia te ia le faai‘uga o tu aitagata.

E i ai foi le tasi tala e faamatala ai lea lava Malietoa. Na ita tele le alii lea ona o le le iloa soo o ana moa, ma le gaoia soo o ona ‘ulu ma fa‘i, o lea na ave le fe‘au i alii vavalo ma e vaai o le itumalo o Tuamasaga ia potopoto mai i Sagana. E to‘aluafulu i latou na o mai. Na ta‘u atu e le alii ana mea ua gaoia ma poloa‘i ia i latou ia latou faailoa mai le tagata gaoi. Ua leva lava e leai se tasi o le au vaai e tautala ona faapea mai lea o lo latou sui e leai se isi o i latou na te iloa, ua iso tagata uma. Ona saisaia ai lea o na i alii vaai ma ave i fafo i le faataatitia ai i le la seia latou ta‘u mai le tagata gaoi. A o faia lea mea na aami foi e Malietoa ma se tagata vaai e iloga i le mamate: o le tagata lea o Vaapuu. Na mavae na i aso ona taunuu ai lea o Vaapuu. Na tigaalofa o ia i ona usoatagatavaai o lo o taatitia lava i le la. Sa faaali mai foi le fe‘au a Malietoa ona liliu atu ai lea o Vaapuu ma faapea atu: Ua lelei, o au mea na le iloa na gaoia faapenei: na avea e le lulu ia au moa, na ‘aina e le pe‘a ou ‘ulu, a o le manu o le ti‘otala na na gaoi uma ou fa‘i.” Na faalogo mai i ai Malietoa ona malamalama ai lea o le mea atoa, ma sa toe tatala mai ai le au vaai. Na faafetai le au alii nei ia Vaapuu i lona mafaufau vave ma lona tautala poto na faasao ai o latou ola.

(e)

FALEATA po o le fale o Ata, e aofia ai ia ni nuuiti ma e ala ona faaigoa faapea ona o le alii o Ata. Na fasiotia ia Ata i le taua ona alu ai lea o lona uso o Too ua eli ia se lua tele i ga‘uta ma tagi ai ma o ona loimata na avea ma suavai o le vaituloto o Lanutoo.

E iloagofie ia tagata Faleata ona o lo latou tomai i taua faapea le totoa. Sa tau i latou ma tagata Safune i le motu o Savaii, ona aliali mai ai lea ua solomuli ia Faleata ma sosola. O e o Faleata na faataga pa‘u‘u i le taua sa toe tutu a‘e ma tafasi ia tagata Safune na o atu e iloilo o latou tagata na feoti i le taua. Na mafua mai iinei ia le alagaupu, O le sola a Faleata.

(i)

APIA, o le taulaga aupitolelei lenei o Tuamasaga. E faapuupuu upu nei mai le ulua‘i upu: APITIA, e faatatau i le taua na faapo ai e Tuamasaga ia le fua a Manono. Na le iloa le oo mai a tagata Tuamasaga mai le vao ma osofa‘i ia le fua a Manono. O le vevesi ma le mata‘u i le faafuase‘i o le oso mai o ‘au na faaletonu ai le sola o le fuavaa a Manono ma sasa‘e ai o latou vaa, a o tau o atu i le ava vaapiapi i le taulaga. E i ai i ga‘uta o Apia ia se nuu e igoa ia Tanugamanono, o iina na tatanu ai tagata Manono na fasiotia i lea taua.

(o)

LAULII, e i le pito i sasa‘e o Tuamasaga. Sa mau ai iina se ulugalii o Lau ma Lii faapea ma se malaga mai Fiti na to ai lo latou fale i le faga e taua o Tapuiatua. Sa fau ia se soatau e ni alii se to‘atolu i le togavao. Sa fia maimoa ia Lau ma Lii i le vaa aua fai mai o le vaa e matua ma‘eu lava, e leai se mama i le vaa atoa. A e na le maua e le ulugalii le ala tonu, o lea na oo ina sese ai laua ma e le‘i maimoa i le vaa, e le‘i fetaui foi i laua ma alii tufuga. Na maua i laua e le ita tele ma le faanoanoa ona ua le taunuu lo la faamoemoe. Na liu maa i laua i le le mautonu, ma o loo faamanatu i laua i le igoa o le nuu o Laulii.

(u)

LALOATA, o le igoa lea o se nuu i gauta o Apia. O le uiga o le igoa o le ata lafoia, ma e tala mai e tagata faapea na mafua mai i le tamaloa o Pai ma lana ava ma la la tama o Sina. Sa alu le fafine e asu sami e fai ai la latou mea‘ai, a e na te‘i o ia i se tama‘i pusisami o pipii i le vai. Ona ave ai lea e ia i le fale e fai ma fagafao o Sina; na tuu i totonu o se ipu. Na tupu le i‘a ma ua le ofi i le ipu o lea na eli ai se vai i tuafale o le aiga ma tuu ai le i‘a. E foi mai le ulugalii i le tasi aso mai le maumaga o tagi atu ia Sina, na utia e le i‘a. Ona ‘i‘ite ai lea o le ulugalii ai lava le i‘a nei o se aitu saua, ma sa sauni loa a latou mea e sosola aua na matata‘u i latou i le i‘a.

Na sosola le ulugalii ma Sina, e aga atu i le atusasa‘e. A e le‘i mamao se savaliga ona faliu mai lea o Pai i tua ma na iloa atu ia le i‘a ua tuua le vai a e mulimuli atu foi ia i latou. Ona fai lea o si toeaina i lona to‘alua ma le teine o Sina, “O mai ina sosola, a o a‘u o le a ou tu iinei ma liu mauga ai e pupuni ai le meaola lena o lo o sau nei.” Ona o ai lea o Sina ma lona tina. Na tau galo ifo ia i laua ia le i‘a, aua e fai sina leva talu ona le vaaia o ia. A e tete‘i lava ia na i fafine i le tetepa atu i tua o le toeaina lea ua liu mauga, o fotua‘i mai foi le i‘a, ua lata mai lava. Na popole tele le fafine i si ana tama o Sina o lea na ia faapea atu ai, “Sau ia ina e alu na o oe a o a‘u o le a ou liu mauga iinei se‘i punitia ai le meaola o lo o sau na.” Na uma atu lea upu ona liu mauga ai foi lea o le tina o si teine o Sina. Ua alu nei na o Sina lana solaaga a e mulimuli atu pea le i‘a, e pei lava o muamua. Na faaafe o ia e se tasi nuu sa ui atu ai ona fai atu lea o Sina e fia nofo o ia e malolo ma se‘i fai sana mea‘ai i lo latou nuu, a e tau lava ina se‘i o latou fasi le i‘a lena o lo mulimuli mai ia te ia. Na faalogo atu le nuu i le ‘ai‘oi a Sina ma vaai atu foi i le tuna o lo o taotao tua mai lava ia Sina ona fefefe ai lea o i latou ma fai atu ia Sina e lelei pe a alu loa pea la o ia aua latou te le mafaia ona fasi le i‘a.

Ua le lava Sina ua vaivai foi o ia i sola; o lea na manatu ai o ia e le aoga ona toe fai se isi faatatauga a o le a toe fo‘i o ia i lona nuu. Na alu atu o ia i se tasi nuu i sasa‘e o Apia; sa iloa atu e tagata Sina ma le i‘a o lo o mulimuli atu ia te ia ona latou ta‘u atu ai lea i le alii o le nuu. Fai mai le alii ia faaafe ia le tama‘ita‘i ma taute sana ‘ava aua o lo o faia le alofi o alii i le faletele. Sa tali atu ia Sina afai latou te fasia le i‘a o lo o na tulia o ia o le a afe atu. Na talia e le nuu ia le mana‘o o Sina ona afe atu ai lea o ia i fale, ona sau lea o le tuna ua taoto mai fafo i le paepae o le fale. Sa faatonu ia le ‘ava o le feiloaiga ma e na musumusu atu fo‘i le alii ia fai ma se ipu ‘ava oona e faainu ai le i‘a. Na usi le ava ma o le a faasoasoa.

Fai mai le alii i le tautu ‘ava, “Ia avatu le ‘ava mua i le malo tupolo o lo o i fafo. “Ona avatu ai lea o le ‘ava‘o‘ona i fafo i le tuna na ia inu i ai. I lea lava itula na valaau atu ai ia le i‘a ia Sina se‘i sau o ia i fafo. Na alu atu Sina ona faapea lea o upu a le i‘a, “Sina e, sau ia o a‘u o le a ou oti. Ia ta mavae i alofaaga. A e logo o le a latou fasi a‘u ia e tagi i lo‘u ulu ia avea ma ou tuuga. Tago e ave ma toto e lata ane i se ‘aupa, o le a e iloa se niu e tupu mai ai. O le niu lena mo oe Sina lo‘u manamea. I ona fua o le a e vaaia ai o‘u mata ma lo‘u gutu. O aso e te fia inu ai ia e tau mai ona fua ma o le fai lea mea ma mea ta te feasogi ma fesaga‘i ai pea i aso uma. O ona lau o le a fai ma ou malu e lafi ai mai le vevela o le la. E te lalaga ili mai ona lau e te aloalo ai.”

Ua uma atu le mavaega a le i‘a ona mate ai lea o ia. Na faavela; ma faasoa i luma. A o Sina e le‘i galo ia te ia upu a le i‘a, na tagi o ia ia avatu ma ia le ao o le i‘a ona alu ai lea o ia i lona aiga ma toto ai lalo o le aupa. Na ola a‘e ai se niu i lea mea, sa aumai ia ona lau ma fai ai polapola faapea foi ma ili; a e le gata foi i lea na ia aumaia ia fua e iloga ai lava ia mata ma le gutu o le i‘a, faauta la te feasogi pea i aso uma. Fai foi o lena a e maua pea mo ia ia le ata lafoia mai le laau e mapu ai o ia i ana feau pe malolo ai foi. Talu mai lea aso na maua le igoa o le nuu o Laloata i le ma lea, atoa ma le niu muamua i Samoa.

(f)

SAFATA o le igoa lea o le itu i toga o le itumalo o Tuamasaga. E faapea le tala na mafua mai le igoa o le itu i le tagata o Sa na sau mai Fonaui i Fiti, ma Fata mai Sagana. Sa femisa‘i ia Fata ma lona uso ona o le ao o Tuamasaga ma fau ai lona fale, a e te‘i ua fetaui ai iina ma lana uo mai Fiti. E i Safata le mau nuu faapea ma le aloalo manaia e fesoota‘i ma le sami i na i ava laiti.

O lea faatanoa e lapotopoto. E faapea le tala o iina na taavilivili faai‘u ai le pa‘itele, o le i‘a lea na mau i le vainuu o Savaii ma Upolu, ma e mata‘utia tele. E fualeva ona nonofa tagata ma le mata‘u ona o lea tanifa; e leai se na faamalosi e mafaufau i se mea e uma ai lo latou pologa. Oo i le tasi aso ona oo loa lea i le manatu o se tagata Savaii lava o le a na faia se togafiti e fasimate ai le i‘a. Na alu o ia ma isiisi fasi ofe e tele ma saisai faatasi. Na fai foi lana suavai ma sauni ai lo latou faaoso ma lana fanau e to‘alua ona o ai lea i tai i lo latou paopao. Na o e sa‘ili le pa‘itele. Na maua e i latou le i‘a; ai lava e tatau ona faapea, na maua i latou e le i‘a. Na folo uma le tamaloa ma lana fanau e to‘alua faatasi ma lo latou paopao. Sa fai atu le tamaloa ina ua amata la latou malaga ia vaai lelei ia nifo o le pa‘itele ina nei lavea ai se isi: o le mea lea ia fao lelei i lalo. Na faapea lava ona fai e i latou uma. Na oo i latou i totonu o le i‘a ona talai ai lea e le tamaloa ia na fusiofe ma fai atu i tama, “Se ia faasaga loa e selesele ia le manava o si alii. “Fai mai nisi tala na ia maua nisi Samoa i totonu o le i‘a o lea na ia avatu ai o fasi ofe ma sa tofu i latou ma le mea o le i‘a e sesele. Fai mai foi e tele ia tagata oti sa maua ai i totonu o le i‘a.

Na vilitiga le pa‘itele ma lele solo i le vasa aga‘i i Upolu, e faataamilo i le pito i luga o le motu ona faasolo atu ai lea i le itu i toga, ma e masau ai i uta feagai ma le nuu o Safata, O iina na sasae ai e le pa‘itele le matafaga ma sa fevilia‘i faai‘alavea i uta: o eliga a le i‘a na maua ai le aloalo i gatai o lea nuu. Na fai ifo le malosi o le pa‘itele ona mate ai lea o le i‘a. Na maofa tagata uma o le nuu i se vaaiga uigaese; se i‘a lava ina lapo‘a tele. O lea na faalatalata atu i latou ma iloa ai, ai lava o le a tele ia taumafa o i‘a. E le‘i leva a e amata ia le galuega a tagata, o le pena o le ia. A e le‘i leva foi a e faate‘ia i latou e le leo mai totonu o le i‘a o faapea mai ia aua le soona ta le itu taumatau o le i‘a. Ona fesili atu lea o i latou po o ai lea o lo o valaau mai. A e tali mai le leo faapea, “O au o Alo o Palauli, na matou fasimatea lo matou fili ulua lenei. “Na iloa e le nuu le tala uma ona latou galulue ai lea e tau aumai i fafo ia Alo ma ona atalii e to‘alua. Talu mai i lea aso na faaigoa o ia o I‘aulualo aua na ulu atu o ia i le i‘a. Ona o lea e viia ai o ia e tagata i lona lototele. E aliali iina ia ni papauli e faapea tagata o ni ivi o le pa‘itele.

AANA o le vaega maosisifo lea o Upolu.

(a)

ALOFIAANA: O le igoa lautele lea e taua ai ia le itu i matu o le itumalo lea, ma e ala ona taua faapea ona o iina e potopoto ai ia ituaiga uma o Aana i le Aigofie ma isi lava taaloga.

(e)

LEULUMOEGA: O le igoa lea o le laumua o le itumalo ma e fai ma afioaga o le Tuiaana i aso e i ai se nofo i lea ao. I aso ia ina o leai se Tuiaana ma e seasea foi ona maua nisi, na o ai ia ni tagata totoa lava i se isi nuu pe tolusefulu maila le mamao, ma la gaoia mai ai se tamameamea e tau tupu lona gafa, ona avea lea o ia ma Tuiaana. Na ta‘oti o la ulu faapupuu ona teteu faafafine ai lea. Na o i le fale o lo i ai le au faatosaga, ina ua la faalogo i le tapisa o le fanau mai o le tamaalii. Sa fai atu se tasi o i laua se‘i aumai se‘i si‘i tasi o ia ona avane ai lea o le tamaitiiti ia te ia. Na fetiloa‘i i laua ona sosola ai lea ma le tamaitiiti. Sa mua le popona o le au faatosaga i le tina ina ia faaola: na fesili se tasi o le fale po o fea le tamaitiiti fou ina ua to‘a ifo le vevesi. Sa fesu‘ena‘i po o ai o i ai le tamaitiiti a e ua leai se pepe. E tele aso na mavae ona faatoa latou iloa ai lea ai lava e fetaomi atu ia le mau tagata i le fanauga a e tutumalie ia le au alii la ia na o mai e su‘e so latou alii ma ave le tamaitiiti i Leulumoega. E le‘i toe faafo‘i mai ia le tamaitiiti; na tupu o ia ma sa avea ma Tuiaana mulimuli ane.

(i)

FASITOOTAI MA FASITOOUTA: O igoa ia o ni nuu tetele e ta‘itasi i itu o Leulumoega. Na maua le pogai o igoa o nei nuu ia Tapuaau po o Tooaau. E faapea na aau mai o ia mai Fiti i le too. Na tuta o ia i Leulumoega ma fai ava ai; na fanau lana ava o tama. Na ia faaigoa ia i laua o Fasitootai ma Fasitoouta aua na ia vaelua lona too mo laua. Na tafea ia le fasitoo i sisifo, ua mao tai, ona faaigoa lea o Fasitootai; a o le isi fasitoo na tafea maosasa‘e ma taua o Fasitoouta.

(o)

O isi nuu i Aana e i ai ia ni fafatala e fai ma mea e faamatala ai o latou foafoaga. Faauta foi o le nuu o Faleasi‘u na mafua mai i le fale o le atua o Si‘u sa tapua‘ia i iina. O Samatau na mafua mai i le vaa o le Tuitoga sa tau ai iina. Sa i ai se tama‘ita‘i o lo o faagasegase ai i luga o le vaa, o le mea lea sa faasa ai ia tagata maimoa i le vaa ona ui i matau o le vaa. E iloga foi lenei nuu ona o le tagata toa malosi sa ola mai ai iina e igoa ia Poila. Sa ta‘ita‘i e le tagata lea ia le ‘au tau a Aana, o ia foi lea na na fasitu‘ea ia le toa sa faamaualuga ai Tuamasaga e igoa ia Pepe. Na sosola ia Tuamasaga i luma o Aana ina ua oti lo latou toa o Pepe. A o Falelatai ma Faleseela ua mafua o latou igoa mai le fanau a se ulugalii mai Fiti. O le tasi o Latai aua na fanau mai o ia i lalo o le lala pito i tai o se laau sa taoto ai lona tina. A o le tasi e igoa ia Seela aua na fanau mai o ia e muamua mai vae. Sa nofo Latai i le itu i matu o le mauga e va a‘i i laua ma e taua lea nuu o Falelatai aua e to ai iina muamua le fale o Latai. Sa mau ia Seela i le itu i toga o le mauga ma sa faaigoa lea mea o Faleseela.

(u)

LEFAGA: E aofia ai le mau nuu i le itu i toga o Aana. E i ai iina ia se eleele maualuga laugatasi e taua o Taape. O iinei e faapea le tala na taapeape ai le malaga na fai i lagi ina ua toe taliu mai i lalo nei. E to‘alima ia tamaloloa Atua a e to‘afa ia tagata Aana.

Na taunuu atu loa le malaga i le nuu o Tagaloalagi ona usu ane lea o sa tagaloa ma taupulepule e fasioti ia i latou. Na fai lo latou ‘ava o le feiloa‘iga, a e sa tuu i ai ia mea‘o‘ona i le ‘ava peita‘i e leai se tasi na afaina o le au malaga. Ona fai lea o le tonu a sa tagaloa e fai po o ai le tagata e pito nofo umi i fafo i le timu; o le aano moni o lea taaloga ina ia feoti ia tagata malaga i le malulu o le timu. A o se tasi o le au malaga o Mosofaofulu lona igoa na na la‘eia ia tagata uma o le malaga i fulu o manulele o le mea lea na leai se isi o i latou na maalili.

Ona faaoso ai lea e sa tagaloa ia le taaloga o le faasee i le vaitafe e agai i le afu, e faamoemoe i latou o le malaga e le masani i le vai ma o le a faigofie ona tafefea i le vai ma pa‘u‘u ai i le afu ma oti ai. Na tuu e muamua ia le au malaga, ma o le tagata e igoa ia Fulufuluitolo na lua‘i alu o ia e faasee. Na vave tutu ona aa ma ua mau ai i le papa e lata ane i le afu. E faapena ona ia tasisi i luga tagata o la latou ‘au e faasee mai ma sao i le pa‘umatu o le auvai. E pogai mai iinei ia le algaupu faapea, O le lave a Fulufuluitolo. O lona uiga e faapea o se fesoasoani e le‘i mafaufauina a e te‘i ua lave mai i se faalavelave. Ona oo ai lea i le itula o le au a sa tagaloa, a e le‘i tago atu lava ia Fulufuluitolo e lavea‘i se tasi o le mea lea na tafefea i latou ma feoti uma ai.

Na oo i le itula o mea‘ai ona ta‘u atu ai lea e sa tagaloa i le malaga o le a fai le faiga‘ai mo latou. Na fai la latou tonu faapea e ‘a‘ai loa le malaga on latou osofa‘ia lea o i latou. Na o atu ia sa tagaloa ma le umufono, na la‘u atu i ato ma amoga. A o malo foi na faasaga e ai mea ‘ai faatasi foi ma ato ma amo na la‘u mai ai mea‘ai. Na iloa e sa tagaloa le mea ua faia ona palaa‘ai ai lea o le aualii, e leai se malosi o totoe ia i latou latou te sii ai a latou anava ina ia fasiotia ia le malaga.

Na gase ia faiga fimalie a sa tagaloa ona filifili ai lea o i latou ni tagata totoa e o atu e tau ma le malaga i le taaloga o le aigofie. Na maua le tonu ona latou ta‘u mai ai lea i le malaga ma sa lotomalilie i ai le malaga.

Na oo i le itula faamoemoeina ona tu mai ai lea o Tagaloaatevalu o le toa aupito malosi o sa tagaloa, na faapoi mai lana anava; a e na vave ona tula‘i atu ia Tuimulifanua ma lona anava foi e umia i lona lima sa tau ai ma ia. Na matua ta poto tele ia Tuimulifanua, e leai se ta na ‘ela. Na taia faasolo ia ate o Tagaloa, na faasipasipa le tu a si alii. Toeitiiti ona mafati uma lea o ate o fitu o Tagaloa ma e toe nei o le tasi. O lea na le toe faatali Tagaloa, na alaga mai, fia ola. Na aioi ia ia Tuimulifanua ia faaola ia te ia a e na te avatu ia te ia so o se mea e fai mai ai. Na faai‘u ina alu le alii ma aumai ia se ietoga e ave ma Tuimulifanua. Na tago Tuimulifanua ma sulu a e na totoso mai lalo le ie, ma e tatau ona matua sisi i luga ina ia le totoso i lalo. E talu mai ai i lea mea e faaigoa Tuimulifanua o Lavasii, ona o lona ie e lavalava a e tausii. A e sa le mana‘o ia le alii i se ie totoso faapea o le mea lea na ia tuu atu ai ia Tuimuaiava. O le alii lea na na teua ma na aumaia i lalo nei ia le ietoga.

Na mavae ia mea, ona foi mai lea o le malaga i le lalolagi ma tuta i Taape i Lefaga.

MATAUPU 22 PULEGAMALO MA ISI NUU TAUA I SAVAII

E tolu ia vaega taua o Savaii 1.

FAASALELEAGA: E tautalagia i fatu ma solo faapea foi ma pese ia le vaega lenei o le motu, e faapea o Sa Lafai po o sa ia Lafai. E oo lava ina taua le motu atoa i nisi mea o Salafai. E maua i tala anamua fai mai o iinei na mau ai le alii lea o Lafai. Sa fai ava le alii o Tupa‘ilelei i le afafine o le Tuitoga, a e sa poloaia le teine e lona tama ia alu atu i Toga pe a uma ia le faaipoipoga. Ona malaga ai lea o ia i Toga pe a e na tafia lo latou vaa e le matagi ma le au, ma tuta ai i Fiti. Na fanau lana tama ulumatua ma sa faaigoa ia te ia O Vaasiliifiti.

Ona mau ai lea o i latou iina mo ni na i aso ma toe sauni ai i Toga, peita‘i na toe sese foi lo latou alavaa ma toe se i Samoa. Ina ua aliali mai Samoa i tafatafa‘ilagi sa faatiga le fafine i lana tama lona lua, o le teine o Samoauafotu, aua na amata ona aliali mai ia Samoa a o le a fanau mai o ia. Na mulia‘i faapuupuu le igoa ia Safotu. Na mavae nisi aso ona tuuvaa ai lea o i latou i Toga. Na toe foi mai i Samoa ia le tama‘ita‘i ma lana tama o Vaasiliifiti, ua tagata matua o ia ma ua faiava. Sa o mai foi ma Fotu. Ina ua lata mai i Savaii sa latou maua se fai ma sa sisi i le tila o lo latou vaa e fai ma la. Na fanau le ulumatua a Vaasiliifiti o le tama, ma sa faaigoa ia Lafai, aua na fai le i‘a o le fai ma ia o lo latou vaa a o le a fanau mai le tama. Na mavae nisi aso ona latou vaaia lea o se i‘a o togitogi se fune, o le mea lea na faaigoa ai le isi atalii o Vaasiliifiti ia Fune. I aso na mulimuli mai sa fai ai le feagaiga e faapea o le a nofo ia Lafai i le tasi itumalo a o Fune i le isi, a o le tuafafine o lo la tama o le a nofo o ia i le va o Fune ma Lafai e puluva ina ne‘i misa ia tama. O lea a amata ai taua e Lafai e sosoo faatasi ia Fune ma Fotu e pupulu; a e afai foi e amata e Fune se misa ona faatasi ai lea o Lafai ma Fotu e faatupu le filemu.

Na mau ia Lafai i le mea na igoa mulimuli ane i Le faasaleleaga, na ia vaevaea i ni vaega se tolu mo lana fanau. Na tuu atu ia Fotulafai ia le vaega tutotonu ma le pito taulia. O Talalafai na ia te ia ia Iva i le isi itu a e ia Muliagalafai le tasi.

O aso sa faapologa ai e tagata Toga ia Samoa na matua maveve le tigaina o tagatalautele i Safotu. O ia aso sa lolofi mai ai tagata ma mea‘ai ma isi lava mea e ave e fai ma taulaga i lo latou alii Toga o Talaaifeii. A o Tuna ma Fata o atalii i laua o Malietoa Savea, na o atu i laua e ave ia le sua a Talaaifeii i le isi aso. I lo la auala sa ui ane ai ia tama latalata i le vaa o Talaaifeii o tau i gatai. Ona la lia‘i ai lea o le le‘ale‘a sa tau ai le vaa ma o ma laua e fai ma anava, aua e matua malo ma taia tele lea laau. O le lu‘itau lenei na faia e tama i o latou alii Toga. Na alu le ta‘u i tagata Samoa uma iina ia potopoto atu uma ma sa fai ai le taua a Samoa ma Toga. O iina na amata ai le eaga o le to‘ilalo o Samoa ia Toga e tusa o le luasefulu tupulaga o auga Malietoa. E taua ia le itumalo o Salafai o Le le‘ala‘a e fai ma faamanatuga o lea manumalo. Talu mai ia aso so o se mea e sii taua i ai le itumalo lea e masani ona faapea e sii le le‘ale‘a a Malietoa; ona mulimuli loa lea o Faasaleleaga uma i le mea e ui ai Malietoa ma le le‘ale‘a.

(a)

SAPAPALII: O le igoa lea o le nuu e i ai le aiga sa Malietoa. E mafua mai ia le igoa o le nuu i se tasi o igoa matai iina lava, o Papalii. E tele aso ua mavae talu ina le toe iloa lea anava le‘ale‘a iloga a e faato‘a ola mai ia lea alii, peita‘i na faasolo atu pea ia le aga faapea ma le pule e tusa ma le gafa.

(e)

SAFOTULAFAI: O le igoa lea o le laumua faa- lemalofaalemalo o le Faasaleleaga, i le ma lea, e avea foi ma malaefono o le palemene a e maise lava i aso o taua.

(i)

IVA: Ua uma ona taua i luga faapea o se tasi o vaega tetele o le Faasaleleaga. O le igoa foi lenei o se nuu e i le itu i toga o le laumua. O le itumalo lenei e ta‘ia ‘au ma isi nuu e felata‘i pe a oo i taua. O le uiga o le upu Iva o le umi faasasa‘o i luga. E faapea le tala na mafua mai i lea igoa ona o se tagata sa fau sona fale. Fai mai e leai ni fatamanu sa faaaoga i lea galuega, aua na au lava o ia i luga i le fale atoa.

(o)

AMOA: O le igoa lea o se itumalo e i le itulagi i matu feagai ma sasa‘e o le laumua. Fai mai nisi na mafua lea igoa ona o le ‘olo o se alii e igoa ia Moa sa ola mai i aso o le pule a Toga; a o isi e faapea na mafua le igoa ona o se aga faaaumoega e fou mai. O aso la anamua fai mai sa aumoe ia fafine i tane a ua suia lea faiga i aso nei. Sa aumoe mai se tama‘ita‘i e igoa ia Moa mai Fiti. Sa nofotane mai o ia i se alii o le faaitu lea e igoa ia Nonu. Talu mai lea aso sa faaigoa le nuu lea o Amoa po o le nuu o le tama‘ita‘i o Moa.

O LE ITU TAOA: O le igoa lea sa igoa ai le itu i matu o le motu o Savaii. Na faato‘a ta‘ua nei o le itu o tane, ona o lo latou totoa i taua a e maise lava ia le taua i le faitelega o Aana i le tausaga 1830. Sa ulua‘i igoa o le itu o Taoa ona o se alii sa mau ai iina e i ai lona pito Fiti. Sa avea ia le tao ma mausa o le itu lea; e le gata ina fai ma o latou faailoga i taua a e fai foi ma o latou igoa. Fai mai ina ua o atu i latou e totogi le oti o Tamafaiga i le taua ma Aana, sa ave e le itu o Taoa ia fusi tao ma faafaupu‘e ai i Manono. E fai lena faailoga o lo latou ‘au ai i le sootaga ma Manono ma isi itumalo i le taua ma Aana.

(a)

SALEAULA: E ala mai i le igoa o se alii e igoa ia Aula. Na tupu mai o ia i le aiga o Lafai. Sa iloga o ia i taua ona o lona tomai ma le toa. O lea na valaaua ai o ia e le itu lea e fai ma o latou alii e ta‘ia a latou ‘au i taua faapea ma o latou manatu i pulega faalemalo. Talu mai ia aso e mataua lea itu i lea lava igoa, a e le gata i lea e fai foi iina ma malaefono mo lea faaitu. E i ai le uso o le alii e igoa ia Tufuga. E fai ia Tufuga ma alii e taoto ai le uta ma le tofa mo le pule a Faasaleleaga.

(e)

LEALATELE: E aofia ai ni nuu se tele e taatitia i le itu i sasa‘e o Saleaula. E iloga le faaitu lenei ona o le auala loa pe e tusa o le sefulu maila. O lea e taua ai o le auala tele.

(i)

MATAUTU: E i le itu mao luluga o Saleaula; e ta‘imua ia le itu lenei i taua. Fai mai i latou e mafua mai lo latou igoa i se alii mai Fiti e igoa ia Lautalatoa, o le ona le atalii sa mau ai iina. O le igoa o le tama o Itu.

(o)

SAFOTU ma SAFUNE. O igoa ia e mafua mai i le fanau a Lafai, o Fotu ma Fune. E taua ai ia nuu e oo mai i aso nei. Sa tau ia tagata Safune ma tagata Faleata. E to‘atele e na feoti o le nuu i lea taua, ma e taua le mea na tatanu ai i latou i le igoa Safune, e fai ma faamanatuga o e na maliliu. E faaopoopo foi i le igoa Fune ia le soanauna “feai”, ona o lana masani o le ta‘ai o ona atigilima pe a alu atu i le taua.

(u)

AOPO: O se nuu itiiti lea e tu maouta ma e faaigoa i se alii sa i ai o Aopo. Fai mai na tuu atu e le atua o Tagaloalagi ia ni mea se lua e filifili ai ia tagata Aopo: o le vai ma ni nifo tanifa. (Ua taua lava ia nifo tanifa, ua tusa lava o ni lei le malo ma le ti‘a‘a. Ua pito maualuga ia le nifo tanifa i nisi nuu e i ai Fiti. Ai lava o le mea lea latou te taua o le TABUA.) Sa filifilia e le nuu ia le faaputuga nifo tanifa, ia avea ma latou. E ui lava ina fautua le atua ina ia suia lo latou mana‘o i se vai a e na maumaututu lava ia le taofi o le aualii i nifo tanifa. Na iloa mulimuli ane e tagata ina ua aumai ia nifo tanifa, e le ni nifo tanifa a o ma‘a. O lea na salamo i latou ma faatoga atu ia Tagaloa ia aumai mo latou ia le vai, a e ua tuai, aua ua uma ona tuu atu ia le vai i se isi nuu. O le nuu lea o Saleaula, e maua ai vaitafe o Vaitu‘utu‘u e oo mai i le aso.

(f)

FALEALUPO: O se nuu lea i le pito i sisifo o Upolu. E taofi ia tagata Samoa o iinei e goto i ai le fetu a Le‘apai. Sa mau iinei ia se ulugalii mai Toga. E i ai la la tama pipili. O lana feau e fai i aso uma o le sausau lupo lea. E leai se isi mea e mafai ona fai e ia vagana le se‘ese‘e i luga o papatu ma sasau lana ofe i le faiva o le sausaulupo. Na fau e ona matua mo ia ia se faleo‘o i lea mea e mapu i ai o ia mai ana feau; e mapu mai foi i ai ma lona faiva, o lupo. Sa soona ui ane ai iinei ia le atua o Salevao ma lana aumalaga, ona mutimuti ai lea o lona loto i le fale ma sa ia faaigoa lea mea o Falealupo; e taua ai lava ia le fale lea atoa ma le nuu i le igoa Falealupo.

Faauta e i ai ia ni ava se lua i papa e lata ane i le seeti o le nuu lenei; e talitonu tagata o iinei e faasoasoa ai ia popotu‘u o folauga a agaga i le nuu o saualii. O le ala e i lalo i le ilitai, ma e taumaulu atu ia agaga mai Falealupo ma malaga atu ai i le mea e taua o Pulotu. E ui atu ia alii i le ava tele, a o tagatalautele e uia e latou ia le ava iti. E tau‘avea i latou i lea mea e le solo a agaga-feoa‘i, o lo o faapepepepe i luga o le fale o vagaia ai le tagata ua vaivai a oti. E faataalise atu i latou ma segi le agaga o le tagata lea o lo o taufao le magalo ma le mai, ona faasa‘o ai lea o le solo i le alao‘o ma sosola ai faatatau i luluga. E i ai i le pito mao sisifo o Upolu ia papa e fai ma “le fatu o tau tuliosoga”; e fai lena ma mea e tuumaulu mai ai ia aitu mai le pito lena o Upolu ma oo atu i Manono. O lo o i ai foi le isi papa faapena i Manono e feosoi ai ia aitu mai iina ma sopoia le vainuu ina ia oo atu i Savaii. A oo aitu iina ona ui a uta ai lea o le folau seia oo i Falealupo. O iina o le a o atu ai i le fafa, e faaigoa e tagata Samoa o le faitoto‘a i le nuu o saualii. E masani ia nuu e tutu i lea talafatai ona tutuu uma ia pola o latou fale pe a oo ina po, aua e manatu latou o le a teena ai i fafo ia agaga leaga e tataa solo. E i ai le niu paoga e tupu latalata ane i le mea e ulu atu ai i nei nuu faasaualii, e igoa o le Leosia. O le uiga o lea upu o le leoleo. Fai mai a alu atu le agaga ma fetaui ma le niu ona tuta‘ia mai ai lea o ia ma toe fo‘i ai i le tino o le tagata se manu a oti. A toe malosi mai ia se tagata ma‘i se manu a oti ona faapea lea o le tala a le aiga, Ua toe fo‘i mai o ia mai le niu o Leosia.

E igoa foi ia le fafa o le luao, po o le luaoo. E ui atu iinei ia le agaga o le ua oti. E fai ma fetuu pito ulua le upu, “A mea la ia e goto i le luao po o le luaoo.” E i ai ia se vaitafe i le ta‘ele o le lua lenei, e tusa ma uputuu; e faatafe ai ia agaga i le vaitafe lea i le nuu o Saveasi‘uleo. E papa‘i loa i latou i le suavai o le vaitafe ona le toe vaai ai lea o so o se tasi i le itu i atea po o le itu i ama; e le faamalosi foi se isi e toe fo‘i ona o le malosi o le au ma le ‘a‘ave o le tafe. E soona fenumia‘i i latou i le vaitafe, e alu pea foi le faatafega e leai se va. O i latou na feoti i faama‘i eseese … o e aulelei ma e aulelefu, o e panau‘avivilu ma tamaiti, o alii ma tagatanuu e faatafe lava i le vai e tasi e le faailogaina. E toetoe lava ona mate lipi lea o agaga nei e faatafe atu. A e fai lava ma faapolopolo mo i latou ia le ta‘elega i Vaiola, e i ai lea i le mea e ulufale ai i le nuu o Pulotu. Aua o le vai lenei e toe faaola ai agaga na manu a faaumatia, e tofutofu iinei ia agaga ma toe fuata‘iina ai o latou aso, e toe malolosi e na vaivai, e liua o latou tino augavale e fai ma tino lelei. E mavae atu ia faama‘i ma e oo fo‘i i toeaiina ma loomatutua faauta e toe faatalavouina i latou.

E faapea foi le taofi faauta e i ai ia lagi ma lalolagi, o le sami, fualaau ma fugalaau, faato‘aga, fagogotaga ma faigaumu, o le faatoafaiava ma le faatoanofotane … e tusa lava o aga e masani ona aloa‘ia i le nuu o tagata ola. A o latou tino fou e ese mai lava ona e mafai ona feliua‘i i latou ma e maseesee; ona o lea masee e mafai ai ona liu ausa ma o a‘e i luga ma avea ma aloiafi, ma ‘alafa faapea foi ma savili vevela. E faapena ona fo‘i mai o i latou e asiasi i aiga sa i ai a o ola, a e vave ona toe taliu i le vaomaoa po o le folau lava i Pulotu pe a tatafa mai ata i le vaveao. E matua mata‘utia tele ia nei asiasiga aua e taofi ia tagata o asisiga nei e fai ma ‘avefeau o le faatafunaga ma le faalalaega, a e maise lava pe afai e i ai se ala ua toe sau ai le na oti ia i latou. A o latou foi o lo o ola mai, latou te aumai ia ni meaalofa ma folafolaga e talamama mai ai lo latou naunau e fia fai se faaleleiga ma le na fulitua mai i le eleele. I se alalafaga e i ai se nuu faasaualii e taua o Nonoa, aua e saisaitia ai iina ia agaga e le mafai ona tautala, tau lava o le fepo o latou fatafata e faailoa ai o latou alofaaga.

Sa fai Saveasi‘uleo ma pule o le nuu o saualii. E itulua o ia; o le vaegapitoiluga o lona tino e tagata, o lea e alala faatasi o ia ma alii e alofi ma ia i lona fale. O le vaega pito i lalo, o le i‘a lea, ma e taatia faasolo i le sami. O le maota fono o le tupu o Saveasi‘uleo e poupou i tino o tamalii mai le lalolagi. O i latou ia sa na o le sagasaga ai le faamoemoe a o ola i latou ina ia avea ma pou o le maota o Saveasi‘uleo. O se mea taua lea e moomia e tagata i le lalolagi ina ia fai ma pou o le fale o le tupu o Pulotu.

O le igoa foi o Falealupo e lualuagia ma le igoa o Tapuitea i tala faasamoa i se faia uigaese. O le paneta lea o Venusi e iloa i le faasamoa o Tapuitea. Sa mau ai iina ia se tamaloa e igoa ia Tapu ma lona to‘alua o Tea ma la la tama, o le teine o Tapuitea. E taua le fanua sa mau ai le ulugalii o Leviuli, aua na gase toto le la i le aso na to ai lo la fale iina. Na tupu le teine o Tapuitea ma sa avea ma fafine lalelei e leai se tasi la te tutusa i le nuu atoa. Ona fai ava mai ai lea o Tuifiti ia Tapuitea. Ua mamafa le teine o Tapuitea i lana tama ulumatua. Sa nofo ma mafaufau po o ai se igoa e faaigoa ai le tamaitiiti, a e gasolo ane ia tufuga ma a latou mea ta vaa o lo o fepa‘oa‘i i totonu o a latou tunuma. Ona manatu lea o ia e faaigoa lana tama i le igoa To‘ivaitotonuoleatoatufuga. O lona uiga pe a faamatalaina e faapea, o to‘i a tufuga o lo o fetaua‘i i totonu o ato a agaiotupu. A e na toe faapu‘upu‘u le igoa o le tama ma igoa tau o To‘iva. Na toe fanau le fafine o Tapuitea ona faaigoa lea o le isi tama o Tasi.

Na mavae aso e tele ona amata ai lea ona liu sau‘ai ia Tapuitea; na tutupu ona seu e pei lava o se povi ma ‘ai tagata o ia. Sa au aso ia tagata Fiti e sao tagata pe ta‘isefulu tagata e avatu e tali ai le mata‘ai o Tapuitea i aso uma. Na te‘i le tupu ma mata‘u ina ua na iloa atu ia seu o lo o fofotu mai i le ulu o lana ava. Na alu loa o ia ma ta‘u i tama o To‘iva ma Tasi le mea ua na vaaia. E leai se faaletonu, ua uluitino e se saualii ia lo la tina, o lea sa la sauni ai e sosola i Samoa. Na sosola tama i Samoa. E le‘i tele ni aso na va ai a e oia e lo la tina le fia vaai i tama, peita‘i e le‘i maua. Ona faasaga ai lea o Tapuitea e su‘e i lana fanau; sa faafiti mai le Tuifiti e le iloa e ia se mea i tama ina ua fesiligia o ia. Ona faataamilo ai lea i Fiti uma le su‘ega o tama. Na faafiti ma augani mai ia le atu Fiti; ona foi mai ai lea o le fafine o Tapuitea ma tau ane i ni tulaga vae i le oneone o le matafaga o le nuu pito i latalata mai i Samoa. Na vave ona masalo nei o ia ua sosola lana fanau i Samoa. Na faapena foi ona maua ma le faatatau o le a oso o ia i le sami ma ‘a‘au ai i Samoa. Na taunuu o ia i Falealupo, ona alu ai lea o ia e mau i le vao; ona toe amata foi lea o le taufe‘ai o le tama‘ita‘i o Tapuitea. Na solatia le nuu lenei o Falealupo ona o le malosi o le fafine. Sa mata‘u tele ia le tama o Tasi i lona tina o lea na ia ole atu ai ia To‘iva ia tanuola o ia. Na fai e To‘iva le mana‘o o Tasi; e oo mai i le aso o lo o i ai le papa na liu i ai ia Tasi ma e iloa i lea lava igoa.

Na sau mai le vao ia Tapuitea i le isi aso ma na iloa ai tulagavae o lana tama o To‘iva i le matafaga. Na mulimuli atu o ia i tulagavae ma oo ai o ia i se vai e lata ane i se laau. Na ia iloa atu le ata o To‘iva ma sa fiafia tele o ia ina ua toe vaai i lana tama, fa‘i lava ia e le na o se ata le mea na tu mai. Na oso atu o ia ma le fiafia e fusi i lana tama ua leva ona la tete‘a, a e pa‘u o ia i le vai ma gaugau ai ona seu. Na mao le ‘a‘apa a le tama‘ita‘i o Tapuitea, na o se ata lava le mea na ia vaaia. Na se afa le toe alu a‘e o ia mai le vai. Ona valaau mai lea o To‘iva ia vaai a‘e o ia; na faapea ona faia e ia ona na iloa atu ai lea o le tino moni o lana tama. Na tagi o ia ma le leo tele, ma fai atu, matua agaleaga naunau i laua ia te ia. A o To‘iva na le mataofiofia lona le malie ona o le agasaua o lona tina; na tuua‘i atu ia te ia ia le mau tagata na feoti ma maua i le faanoanoa ona o lona taufe‘ai. Na faamulia‘i le feupua‘iga a To‘iva ma lona tina i lana upu fai atu faapea, “Ia sau la ia ina ave atu fo‘i a‘u e ‘ai ma oe, aua o le mea lava lena na e lotulotu mai ai ona o lou le alofa.” O le upu lena na na faaoo ia Tapuitea se tiga ulua ma sa tauto atu i lana tama o le a faaifo lea aga, e le gata foi i lea o le a alu a‘e o ia i le lagi. A e sa na ona tali atu faapea ia To‘iva, “ua lelei, alu ina alu.” Peita‘i na faato‘a alu lava Tapuitea ina ua uma ona toe faaopoopo atu ma le mavaega faapea, o le a na avatu le malamalama e sulu ai lana taligasua i le afiafi. O le a na faapupula lona auala i le tafa o ata a o alu atu o ia i faiva o le seuga. Na uma atu ia upu ona lele ai lea o ia ma avea ma fetu pupula i le lagi. E iloa o ia o Tapuitea po o le paneta o Venusi. E taua foi o ia o le Fetuao pe a oo i le taeao; e taofi tagata e sopoia e ia le lagi mai sisifo i le itu i sasa‘e a o le‘i mavae le po. E le fia maualuga le tu a Tapuitea i le iva o le laau sa masani ona ti‘eti‘e ai lana tama o To‘iva. Mulimuli ane ona alu atu ai lea o To‘iva ma tala‘i atu i tagata uma ia toe o mai i Falealupo; ua faaifo ia le aga ‘ai tagata a Tapuitea ma ua alu e le toe sau o ia. E faatumauina pea ia igoa o To‘iva ma Tasi i igoamatai i Falealupo.

O LE ITU O FAATOAFE: O le igoa lea o le itumalo e i le itu i toga o Savaii. Peita‘i ua taua lea itu i aso nei o le itu o fafine, o lea e fai ma faafeagai o le itu i matu o le motu e faaigoa o le itu o tane. O fonotaga faalemalo taulia e usu uma i le faga e taua o Palauli, na mafua ona faaigoa faapea ona o le pala e masani ona ali i luga pe a oo i tai masa; e ma‘eu le uli o ia pala.

O le igoa foi lenei o se tasi o alii i le faaitu lea o Savaii. Na faiava o ia i le afafine o le Tuimanu‘a ma mau ai o ia i Manu‘a i nisi aso. Ina o sauni o ia e toe fo‘i i lona nuu sa ole atu o ia i le Tuimanu‘a i se mea la te mavae ai, ona tuu atu ai lea ia te ia ia le to‘oto‘o failauga. O se to‘oto‘o umi lea to‘oto‘o, e oo a‘e le to‘oto‘o i tau‘au; sa fai lea laau ma mea e too ai le Tuimanu‘a pe a sausaunoa o ia i alofiaga. Sa avatu e Tuimanu‘a ia le to‘oto‘o ia Faatoafe faatasi ma lana mavaega ia na tuto‘oto‘o i malaefono uma i le talafatai o Upolu e ui atu ai o ia i lona nuu o Savaii. Ia tausea tagata mai le limatago‘ese a ia faamalosi i le faato‘a o le ti ma le tolo. Na talia e Faatoafe ia le to‘oto‘o mai le Tuimanu‘a ma sa faapea foi ona ia tausi i le feagaiga. Na pipiimau lona loto ia avea ia le “faato‘aga a e le o le limatagovale ma ‘au‘au o lona vagana i le amata mai i Manu‘a seia oo i Savaii.

A e sa i ai se tagata e igoa ia Tupa‘i; o ia o le atalii o Faatoafe e le‘i faalogo o ia i le a‘oa‘i ma le ‘ai‘oi a lona tama. O lea na tau sili ai o ia, ia fai ma limatolotolo ululemai, a ua avea foi o ia ma galuefanua ‘ana‘ana i le eleele. Na alu o ia i se tasi aso e tuutiapula i se nuu e fai sina mamao ma lo latou nuu. Na sao e le nuu ia le faigatiapula e lava ma totoe, a o Tupa‘i na faataga ma‘i o ia ma faanoi atu i le nuu pe mafai ona latou toto ana tiapula i lo latou nuu leaga e maua o ia i le ma‘i. Na malilie le nuu i le faatatau ona latou fai ai lea iina o se maumaga mo Tupa‘i. Na ola ma matutua ia talo o le maumaga o Tupa‘i na fai e le nuu lea ona alu atu ai lea o ia ma e le gata ina fafai ia le maumaga a e na fao foi mo ia le fanua na i ai le maumaga.

E latalata ane i le fanua na mau ai ia Faatoafe ia ni mea maupu‘epu‘e-se lua fai mai le tala o le ‘alia lea o Lata na liumaa. O le alii lenei o Lata na sau o ia mai Fiti; na afatia le malaga ma tafia mai ai i uta ona to ai lea o lona fale i le mea o lo o faaigoa i aso nei o Lata. O le fasi mea lea e felata‘i ma Salailua. Na asiasi mai o ia i Upolu ona ia fau ai lea o se isi ‘alia, a e na oti o ia a e toetoe lava i le mae‘a ia le vaa; na toe lava o le fogavaa e fesoota‘i ai ia tinoivaa. Na oo mai i Samoa ia vaa nei o ‘alia talu le alii lenei o Lata. E le‘i mavae lava ma Samoa e oo mai i ona po nei le upu, Seuilevaaolata. O lona uiga pe a faamatalaina, o le tautai o le vaa o Lata. A e seasea ona tauavea atoatoa e se tasi e ona lea igoa ia le ta‘u uma. O se taule‘ale‘a e iloa i lea igoa e fono lava ia Seu.

SALEGA: O se vaega feolo i le tele i le itu i saute sisifo o Savaii. E to‘atolu tagata Fiti na malaga mai i Samoa, o i latou ia: Utu, Taua ma lo la tuafafine o Lega. Na to le fale o Utu i le mea e taua o Matautu e pei ona tatou ui mai ai. A o Taua na alu o ia i le itu o le motu e maoluluga e taua o Sataua, a o le teine o Lega na alu atu pea o ia e silia iina ma mau ai i le itu e taua nei o Salega. E i ai se papa e tu i gatai o le nuu lea e fai ma o latou atua. A agi mai ia matagi ma fafati mai le au ma fetaia‘i ma lea papa ona u ai lea o le mea atoa. A faalogo ai tagata i lea leo ona faapea lea o i latou o lo valaau le atua i ni taulaga e avatu ia te ia. Sa faasa ia i‘a uma i ni aso e tele lava mo lenei atua, o le Nepatune Samoa.

E taua foi se tasi tala a le faaitu lava lenei se tagata e igoa ia Ato, fai mai na na lavea‘i lo latou nuu mai le ma‘ema‘ea o Malietoa. Sa afe ane i le nuu lenei ia Malietoa ma lana aumaga i le tasi aso e mapu ai i la latou malaga. E pei lava o le masani e tatau ona faafiafia ia se malaga e tusa ma le aganuu. A e sa tomumu nisi o le nuu ma sa logo le malaga i le musua o i latou ia. Sa toe iloilo le mataupu ina ua taunuu le faigamalaga i le i‘uga o lo latou faamoemoe. Na maua le tonu e tatau ona totogi le faalemigao. Ona fafa‘i ai lea o ni taulele‘a o le aumaga a le alii e o atu e fafasi i le nuu ma palumatu i latou. Na tele le fefe ma le mata‘u i le nuu uma; e leai se lototele na i le nuu, aua ua oo mai le tala o lo o sau le ‘au e fasi i latou ma faaumatia. A o Tuato, o le alii o ia o le nuu, sa fai atu ia soia le fevesia‘i a ia faalogo mai ia te ia ma fai mea uma e fai atu ai. Na fai atu le alii ia lalaga ia se ato ma avane ia te ia e taoto ai, ona latou fati ai lea o lau‘o‘a e fai ma lavai ona amo ai lea o ia ma faataatia i le auala, i le mea tonu e ui mai ai le ‘au. Na fai faapea e le nuu. E o mai le ‘au o faataatia atu ia le alii o Tuato i se tulaga faamaulalo; ona mu ai lea o latou loto ma salamo ona o ia. O lea e le‘i oo le sala i le nuu. Na lava ia le mea lenei e avea ma faato‘esega i le alii o Malietoa. Na faasao ia Tuato faapena foi ma lona nuu. Talu mai i lea aso ona faamanatu pea i lo latou nuu ia le igoa o Tuato, o le faaola o ona tagata.

E i ai foi le isi tala i se tagata o le itumalo lava lenei faapea ua leva ona i Tutuila, ma e na o le fia foi i lona nuu a e leai se ala e maua. Na teena soo o ia i paopao e malaga mai Tutuila i Savaii. Ona ‘ai‘oi ai lea o ia ia Moso le atua ia fesoasoani atu i lona puapuaga. Sa alofagia o ia e Moso ma sa fai atu i ai e oso a‘e i lona papatua, ona la o ai lea. Na mavae ia maila e tele o ‘a‘au lava ia Moso a e ti‘eti‘e le tagata lea i lona tua ona taunuu ai lea o le malaga i lona nuu. Na taati‘eti‘e o ia i luga o papa i gatai o le nuu, ona mapu sela ai lea o Moso ma fai atu i le tagata, “Sau ia ina alu, a e ia e alofa lava ma ia e ta mai se fuiniu se‘i tali ai si o‘u fiainu; ua ‘a‘ala tele lo‘u faa‘i, ua fiu foi le mea i inu sami. A e faia lenei mea mo a‘u ona gata ai lea o lo‘u mana‘o.” Na talitali io, talitali io le alii le tausia le feagaiga. Na galo vave le agalofa o Moso ina ua tepa o ia i fale ma tagata o lona aiga ma lona galala a e talivale o ia. Tatali, tatali e leai se tagata e sau ma se niu ona muta ai le o le onosa‘i o Moso; o lea na tu ai o ia i luga mai le papa sa faaseuapa ai ma faataalise atu nei i uta i le lotoinuu e saili ia le tagata le faataualofa. Na faasolo le sailiga a Moso i tagata o lo o momoe o le nuu. Na ia iloagofie ia le tagata o lo o na saili ona o lo o masima lava lona tino. E ese mai o ia i lo isi tagata ua leva ona i le nuu aua e le‘i faalanu. Oo i le tatafa o ata a e faato‘a maua le tagata e Moso, ona toso faatata ai lea o ia i tai ma fasia ai o ia. E le gata foi i lea na fasi e Moso le nuu atoa, e leai se na toe. E mafua mai iinei le alagaupu: ua loa ona i le ali, e faamatala ai se oti faafuasei.