The
Ancient History of
the Maori,
the Maori
His
Mythology and Traditions.
Nga-Ti-Whatua
By
John White
VolumeXIII (
Maori)
Ms Copy Micro447
Ms Papers75
B21
Microfilm Reference:
Reel3
Nga Rongoa Mo Nga Mate Katoa
Ko nga tohunga nga Kai mahi mo nga mate katoa, ahakoa mate turoro, mate i te patu whawhai, mate i te whara, i te hinga, i te takoki ranei.
Ka karakia te tohunga ka mutu tera, he karakia ano mo ia mate mo ia tu, mo ia mea katoa.
Mo te tu i te tao, i te wero ki te kiri, ka tikina he kakaho, a ka mainga te kakaho kia kii i te wai, a ka rangia te kakaho ki te wai kia wera wera ai te wai i roto i te kakaho, a ka toutoua te wai wera o aua kakaho ki te wahi o te tu, he mea ano ka hoatu he wai ki te paua, ki etahi atu pupu nunui ano hoki a ka hoatu aua pupu ki runga ki te ahi kia wera wera, a ka pani pania taua wai ki te mate, he muka te mea hei pani pani, he mea ano he mea mahi ki te kiri o te aute, he mea ano he mea mahi ki te muka o te wharawhara te wai ki te mate, ka mutu te mahi ki te wai wera, he mea oka oka te mate ki te oka, he rakau te oka, he mea mahi taua oka kia pai, ko te rakau e mahia ai taua oka, he korokio, he mea ano he koromiko, he mea ano ka mahia taua aka ki te ngaingai kokota ranei pipi ranei, ano ka mutu te oka oka te mate, ka mahia taua mate ki te wai matao, he mea mahi he wai ki roto ki te pupu paua, a ka miri miri ai taua wai ki te mate, he huru huru kakapo, ranei he huru huru Pakura ranei a he mea ano ko te huru huru putakitaki, he mea taua wai matao i hoatu ai ki te mate miri miri ai kia ora ake ai te mate. Ka mutu tena, ka hoatu te hinu kekeno ranei, te hinu weka ki roto ki te paua, a ka mahana taua hinu ka miria
I te wa e mahia ana te mate he mea pupuri te turoro e nga tangata kia noho pai ai kei korikori.
He Wheua Whati
Ki te mea ka whati ranei; ka mangungu ranei te wheua tangata, ka maua te turoro ki te kainga, ara ki te tahi wahi i ko ke atu o te puninga e noho ai te iwi, a ka tahuna he umu tapu, ka karakiatia e
I te wahi ki ano i mahia te mate ki te umu ka mahia te wheua i whati ra kia tika, ara kia noho tika nga wahi katoa o te wheua whati ki ona wahi e noho tika ai, ano ko tana tika ano i te wa e ora ana te wheua, a ka takoto tika aua wahi i whati ra ka hoatu ai ki te umu mahi ai, a ka pai te kikokiko i te mamaoa o te umu ka tangohia mai, a ka hoatu he kaupapa rakau ki te wahi i whati ra, kotahi kaupapa ki raro o te whati, kotahi ki runga, ka herea ai aua kaupapa ki te korari kia mau tika ai ki nga wahi tika mo te whati, a ka titiro katoa nga tohunga ki te tika o te mahi i aua mea a ka mahu te mate ka kai hakari
A ka pai te turoro, he kakahu te utu ki te tohunga nana i mahi.
Nga Matihao
Ki te mea ka kope ranei, ka whati ranei te matihao o te waewae, a ka tino kino te ahua, ka kotia taua matihao i te pona, he tuhua te mea hei tapahi, a ka kopaina te wahi i motu o te waewae ki te ngarahu too korari kia mutu ai te rere o te toto, he mea here ana ia te pito o te ringa i te wa i kotia ai, hei muri te too ka hoatu ai.
Kiri Kaa
Ki te mea ka tu ranei ka hinga ranei te tangata a ka kirika te tinana i te wahi i whara, ka uhi uhia ki te wai matao te wahi i whara ra, a he mea ano ka hoatu ki te wai takoto ai.
He Pona Takoki
Ki te mea ka takoki a ka he te pona, ka kumea kia maaro a kia hoki ano te pona ki tona wahi ano, a ka mahia te pona ki te kaupapa, ka peratia me te wheua i whati, ko aua kaupapa he mea mahi kia ute ai ki te wahi o te pona e mau ai.
Tuitui Mo Te Motu
Ki te mea he motu kino, penei ka mahia he tuitui, ara he rakau hei whakakowhao i te wahi i motu ra, a ka tuia ki te muka kia piri ai ano te wahi i motu, a he mea here a runga me raro o te motu kia kore ai e heke te toto, a he mea pena ano te mahi me te mahi o te tu, a he mea mahi a waho ki te ngarahu too korari.
Ka ora ka turia te hakari ki te marae.
Rakau Whati Ki Roto Ki Te Kikokiko
Ka tu te tae a ka whati ki roto ki te tangata ka tapahia tao a waho o te tu kia puare ai te wahi kia kitea ai te pito o te tao ranei o te rakau ranei o te ngaingai pipi ranei, a ka ngaua te pito o te rakau ki nga niho ka uruhia ki waho, ka karakia te tohunga.
Kopu Kape
Ki te mea e kore te paru e puta, ara he roa te wa i paru ai, ka mahia he take korari ki te wai, a ka patukia te korari kia kopepe, a ka tawiria te wai o te korari, a ka mahia te wai korari ki te pupu paua kia wera, ka inu ai te turoro i te tahi wahi, ka mahia te tahi wahi o taua wai ki te tero o te turoro, he mea mahi he kakaho, a ka hoatu ai te wai korari ki roto ki te kakaho, a ka toua te tahi pito o te kakaho ki te kumu o te turoro a ka puhia te tahi pito o te kakaho e te waha o te tangata kia pati ai te wai korari ki roto ki te tero o te turoro, a e kore e roa ka paru te turoro ka ora.
He Wera
Mo te wera, he wai matao te mea e mahia ai, ara ka kawea ki te wai takoto ai, a ka karakia ai, a ka ahua pai i te wai ka pania ki te kokowai ka uhia ki te kiri manu ko nga huru huru ki roto, he mea ano ka hoatu te pungarehu too korari ki te wera, a he mea ano ko te pungarehu o te taru taru tutae kuri.
Niho Tunga
Te rongoa mo te niho tunga he mea tunu
Kopu Mamae
He mea tunu te ngaio, te kapuka, te mamaka, te Piupiu, te Kawakawa ki te kohue Maori a ka inu ai i te wai o aua rakau, a ka mahia he hangi pera me te hangi mo te tangata wheua whati; otira ko te hangi kia rite ki te roa o te tangata a ka noho te turoro i roto i te umu ka uhia aia ki te one one, kia puta ai te mamaoa ki aia, a he mea pera aia ki te hangi, mahi atu, mahi atu a ora noa.
Mamae I Te Tuara
Ka mamae te tuara, i te pikaunga mea ranei i te mamae noa iho ranei; ka haere te turoro ki te wai noho ai, a ka mirimiria tana tuara e te tohunga ki tana ringa, a ka hoki ai te turoro ka rangi rangi i aia ki te ahi, ara te wahi mate, ka roa e pena ana ka hoki ano aia ki te wai noho ai me te mirimiria ano te wahi mamae e te Tohunga, a ka hoki ai ano ki te ahi inaina ai, e rua e toru e wha ranei peratanga ka whitikia te wahi mamae ki te korari ka waiho kia ora.
Te Waiata a Te Whata
E tama e tangi nei, he tangi kai pea Kaore nei e tama he kainga i a taua Tena nga kainga kai nga wehewehenga a o tipuna Ko Te-huhuti ano, te taha ki Rua-hine Ko te Reretu ko Ta-manuhiri ki runga ki Kawera(2) Ko Hine-i-ao, ano ki tona tauranga ki Tawhiti-nui(2) Ko Hine-kai ano ki tona waia ki Te Roto-kori Ko Hamu-a-purua ano ki O-hiwia(2) ki te Mokoparae Ka tau mai Taraia Nga ngutu awa kahawai kai ngaru-roro Ka whati mai o tupuna Ki runga te tahuna topapa noa ai Hou e ra e ao ana Ka whakamanawa mai ki runga ki nga hiwi Nga aru rakau kai nga tokorua a Hou-mea Kai Tapu-a-tira E hara e tama he kainga ahi koko tahi Kia horo te haere nga taumata ki Pora-iti Ko te kainga tena i pepehatia e o tipuna "Te rau te paia" ko te whanga He kainga to te ata He kainga to te awatea He kainga ka ahiahi e tama, e, i, i
- Te Whatu was a descendant of the original inhabitants of Here-taunga who were conquered by Taraia.
- Places in the O-mahu block.
Taku apotonga nei Taku tongarerewa nei Ka nawaia koe Nawaia i a wai? Ka nawaia i nga Whakawhitinga mai I roto o Rangi-kapiti (at the wairua) Kai Rangi-a-te-ahi nei (at the wairua) E whakawarea ana koe E te Kuku-o-te-rangi (an ancestor) (for Karauria) Hei makau mana koe Mate rawa ake ai E hine to tupuna (a te Hau-waho) Te Rangi-tapua-tahi-a-tane E haruru ana ki te rangi Kaati ka taea Hiku-rangi (Pa taken by Nga-puhi) Ka mate Tiepa (Rangi-tere-mauri) Kai inumia te wai O Wai-apu (do not drink of wash waters) Ka ea te mate O nga tane (people killed at Motu-kumara) Aku rara matai (Airini and her brothers) Ka ruia noatia Ki te tahatahi O Ruru-tangi-ao (Ngaru-roro) Kai a Tama ranei Kia mira (kaha) e hine Te penapena (tiaki) i ou taonga He taonga whakautu tini He taonga whakautu mano He kura (airini) whakautu taua e Ma tua ake ra koe Nga wai e rua (Tutae-kuri and Ngaru-roro creeks) Kia marama koe Ko te whakamau atu Te kapua e tu ki tai nei (of trouble canoes and for Kahu-ngunu of the sea coast) Nga-papa-tu hau o te rangi E tangi nei, kaati ra te tangi Turituri noa koe keakea noa au Maioro rawa koe i aku taringa E noho ana tama i tona kainga i Here-taunga Ko te kainga tena i hara mai ai o tipuna i Turanga A Tawhao, tonu me Taraia me Rongo-mai-pure-ora tonu me Kupakupa Noho nei i a Te-kura-mahi-roro Aitia mai nei ko Te-matau-o-te-rangi He Tane muri manu a Te-whata-i-apiti Nohe nei i a Te-te-kura-mahi-roro Aitia mai nei ko Te-rangi-wawahia Noho nei i a Tau-rito Aitia mai nei ko Te-kiore tonu Ko Kerekere-nao, ko Hine-te-wai tonu Noho nei i a Tukua-i-te-rangi Aitia mai nei, ko Numia-i-te-rangi Ko Toka-pounamu Noho nei i a Taka-ro Aitia mai nei ko Te Tutura-o-te-rangi Ko Te-rangi-ka-mangungu Nga tangata tena nana i whakatiri te whenua nei Nana i tuku te Rahui-nui-o-kehu ki raro Ka mate i Whakamarino Tauare te waka i te kopua e tama
A Myth About Rangitoto Island Off Auckland
In ancient times a tribe of giants lived on the coast between the heads of Manuka (Manukau) and the Kaipara heads, in some of their ………. of boasting some said that they could do feats of strength that the others could not do, as these people by their power could obtain by cultivation and fishing and ………. and rat catching obtain enough for their daily wants and have time to spare, they amused themselves with games in one of these games of throwing stones from hill to hill, and in casting big rocks, from place to place one of them said he could carry a certain hill pointing to one that stood like a sugar loaf on the north of the Karekare creek, which hill was composed of rock and stood near to the cliffs on the coast, he was dared by his companions to do it, he at once went to the hill and taking hold of it drew it up as a farmer would pull up a turnip and carried it
Taramainuku And His Net At Cape Colville
|
See 24 | Parent Papers No. 1 | |
See 65 | .........of Papers No. 2 |
Mania and wife and children and slave Paeko, their quarrel and punishment by gods. See my lectures on Maori superstition.
He Oriori Na Nga-ti-kahu-Ngunu
Kahu-paroro went to get the bones of Tu-purupuru, and was killed as was also Hauhau with him.
Torikariki ai te tangi mai i tawhiti Ka niniwa ki te rangi, e tangi e hine Kia whakarongo mai Rei-kura, Rei-maru, Rei-waro Nga tangata tena nana i kai to ratou teina te kumara Te tama a te Tane-muri-manu a Pare (Pari) A Tai-nui-a-rangi, e tangi e hine No te matenga hoki taua o te whanau a Paikea I to ratou matenga i te whari-purei e e No te hokinga mai o Paikea i waho ra Ka noho i a Pare (Pari) ko Ue-te-koroheke Ko Ue-roa, ko Porou-rangi ko Ra-kai-hiku-roa Ko taua e e, E tangi e hine, he morehu ra hoki taua No te matenga i te Rawhiti-roa i Turanga No te Puta-keri e i mate ai a Purupuru e Ka whati mai taua i a Paea, i a Ra-kai-paaka I a Kahu-taurangi, i a Kahu-tapere, i mahue atu ai To taua kainga Turanga-nui-a-rua e Ka whati mai taua, ka haere i te ara ka whai Kahu-paroro i a Puru, ko Kahu-paroro ano Ka whai Hauhau, ko Hauhau ano, kaore te ngakau O te iwi i mate, ka haka a Hine-kura i tona haka I a te Wai-roa, koia Tieketia, e, ka haramai Taua ka tae ki Aro-paoa-nui, ka whai Taranga A Kahu-taea, ka rere a Hine-pari (wife of Taraia) ki runga ki te Kowhatu tangi taukiri ai" wai o nga tane "Akuanei te hanga kino o tenei wahine ka matakitakitia E era nga tangata" ka tahi ka tahuri mai ona tungane Tete mai ano, pahore mai ano, ko taua puta Ko Wai-koau (Wai-kawau) (battle at Wai-roa) ka mate i reira ko Rakau-wiriwiri e Ka haramai taua ka tae ki Here-pu (near Karamu) ka waihanga Taraia i tana whare, ka makaia tana potiki Hei whatu mo te pou tua-rongo o tona whare o Te-raro-akiaki e, noa anake e hine nga tipuna I riri i rehe ra, i pau ai ena tangata Ko te Rau-pare (potiki a Taraia), ko Hire-kire-a-kai-paua Ka riro i a Nga-oko-i-te-rangi tapapa noa a Te-hau-apu, e wha taua (war party) ki Tui-a-nga-ra, kore noa iho Ka whakatika tera, he rau te moenga o Nga-i te ao Hara mai a Hopu ki a taua i Kahu-tara ra i Raukawa ra e noho ana, ka tahi ka hoatu ko Aua-tokitoki, ko Whai-kekeno he pa horo No te hokinga mai ki muri ra ko te Ruta-kari (a fight) Ko Ope-ango (a fight), ko Kai-tahi (a man) e, tae rawa mai Ki te kainga nei ka pahau (siege) ki Whai-tiri nui Ko Kai-wai (a man) ano ko Manga-o-tai ko Pipi (a man) Ki te Ngutu-o-te-manu, ka kukume te tangata ki te po e Ka tahi ka hoatu ko Rakau-titaha(1), ko Nga-hope(2) Ko te Koau(3), ko Mangai-hinahina(4), whakawatea ake Ko te Puta-kari-kaue (a battle), ka kitea i reira to te Tare ahuatanga noho mai e hine i te kainga I hotoke ai to ure o o tipuna i to taua nohoanga I te Wai-o paaka ra mo wairea mo Tu-pae mo Te-ati-nuku, ka atea nga tataramoa ki tahaki Ka riro te kainga i a taua e, hara mai e hine Na runga i te hiwi ki te Ahi-rara, nei whakatekateka Mai ai he whenua ka moai (mowai) noa e i O tipuna e i a Te-whare-mako, i a Te-mango (Te Hapuku) I a Whaka-hemo te tangata ki roto o Here-taunga e, e, i
- (1),(2),(3) – Pa's at Wai-puku-rau.
Te Rerenga I Rau-Kawa
Ki te rere atu te waka i tenei motu i "Te ika a Maui" ki tera motu ki te "Hei a Maui" ka rere i Rau-kawa ka whakawhiti ki tera motu ka koparetia (koparea) nga kanohi a nga tane, me nga wahine, me nga tamariki, a ko nga wahine hapu ka koparetia a ratou puku, a ka koparea ano hoki nga pakoko o te rapa o te waka, me o te tauihi ano hoki, ki te kore e koparetia ka poua te waka ki te moana a tahuri noa iho te take i koparea ai, kei titiro nga kanohi ki "Nga-whatu", nga tangata kaore e koparea, ko era kua roa e whakawhiti mai taua moana, a e kore hoki nga waewae o nga tauhou e koparea ana e makuu i te wai.
Ko te waiata tenei e aronga ana ki tena korero mo Rau-kawa:
Kaore te po nei te kaikai nunui e I hoki mai i tawhiti i te kainga tupu, u Nawai hoki te mea ka nunumi, i Ka tawhe e, ka mau kai te rerenga, a Kai runga i te tua hiwi i Koparetia mai ko Te-whatu u Kai-ponu u koi poua hoki koe, e Tahuri ki te moana, a, i I to e te ra, to atu ki te rua Ka haramai roimata Ka maringi mehe wai E taea te pupuri Taua te haere Kia tere mutu ai Te wa moana nui U noa Paikea Te hiwi ki Mamae-roa No Nga-oho au No nga Hoko-mate-kamokamo He pahi rawa au nou e Mania-poto E hara koe i te taane He mokopuna ra hoki He puhi koe naku I te wa i mua ra Ka iri kai runga Te whata a te Herunga E mataku ana ra Koi pau i te kuri Ko aku moe ra E rangona ake nei Ko Te-rau-o-piopio Ko te Ko-whaka roro He mea i motu mai I te waha o te ika, a, a, i
Proverbs
Tapore rangi tahi Whakatakariri kai raurangi Waiho ra kia whakautua taku whenua Ki te (nga) kuri Pae-ngahuru (Paenga-huru) Kei warea nga mahara o ( Let not the thoughts )Te-kai-a-hurahanga ( of _____ be swayed )Ahakoa iti te koutu-whenua ( Land alone is )E kore e taea te parepare ( immeasurable )Nawai i ki te iti kahikatoa i ki Hei whawhai i te kokomuka, me te karangu Kei te iri ano te toenga O te rourou kai a te Pou-mua Wai kai ana te tahi taha Wai tao ana te tahi taha Ka whakatika mai te wai tao ka mate te wai kai Karekare te wai ki roto o pare Angaanga ka hinga ko Tokorua A tupua, tera ko Kahu-te-heru Ko Tai-ka-ngakau Te uri o Hau-nui-a-paparangi Nana i taotao te nuka-roa o Hawa-iki Te kahu taonga rua o Hau (make peace) Ara te maunga rongo a Tohu raua ko Whiti-rongo-mai Ahakoa kotahi, na Turahine i horo te moana Ahakoa iti he rokiroki na Whaka-oti-rangi
Waiata Kaoraora Mo Te Arawa
Kaore hoki koia te mamae Kino ai hau powai ra (pokaikaha noa iho) Kai raru au ki te mate Hui-rua ki te tonga (manu-whiri and Te Ara-wai) E hui e, e hui kino I te matua Noho pai ana Tama-haere Te tangata whakatohe Ki te riri kapakapa Kau ana te tau O toku ate Ki te tohu Te hoki iho Whakarano ki Te turenga koukou No hou e Raahui Te tangata whaiwhai Ai tutaki mo te Ika-rano e tangi Nei taku pukorokoro Ko Pereiha Tenei to wai kokiri E te Ao-to-ariari Te tu ake nei Kei taku waha Ko Tiaki-tai Te Tukituki Ko Te-kopiha Te Tipatipa Te riro mai Hawa-iki Hei kinaki roi Maku taureka Ma te tamaiti Ka pania nei e, i
Ko Rangi, Ko Papa
Ko te hanganga o te Rangi, o te whenua, na Tane-nui-a-rangi i toko te Rangi, a tu ke ana a Rangi i a Papa, ko Rangi te tane, ko Papa te wahine, ko a raua tamariki ko Tane-tuturi, Tanepepeke, Tane-ue-tika, Tane-ue-ha, Tane-te-wai-ora, ko Tanenui-o-rangi, na Tane-nui-o-rangi i toko te Rangi a ka oti, a mau ano hoki i tatai te Rangi ki nga whetu, ki te Ra, ki te marama, a ka oti, a nana ano hoki i hanga nga rakau me nga mea katoa a ka oti, a nana ano hoki te tangata i hanga he mea hanga ki te one i Kura-waka, he mea pokepoke ki te one a ka oti, puta mai ana te tangata i roto i te oneone ko Hine-hau-one, ko te whakapapa mai tenei o Rangi.
Rangi Tane-nui-a-rangi Hine-nui-te-po Rongo-timu Rongo-take Raro-pehu-iho Raro-pehu-ake Raro-matao Mahia-awha Takahuri-whenua Muru-ranga-whenua Maui Ngai-nui Ngaai-roa Ngaai-pehu Ngaai-ariki Ngaai-akiaki Manu-tatai-a-ngoa Manu-waero-rua Toi-te-hua-tahi Rauru Apa Tahatiti Ue-nuku Rua-tapu Tama-ra-kai-ora Tama-ki-te-hau Tama-ki-te-ha Tama-ki-te-matangi Tu-whakaeke-nuku Tu-whakaeke-rangi Pito Rere Koro-toi Rongo-ka-ko Tama-tea Kahu-ngunu Kahu-kura-nui Ra-kai-paka Kau-kohea Tuke-ka-rao Tu-reia Huki Hine-raru Ho-mata Kukanga Whakamarino Ropiha Hori-ropiha
Copied after History was stopped.
History was stopped Sep 30 1890.
I send my words of greeting to the:
|
1. | Pou-tini: | (tribes of middle island, of west coast) | |
2. | Tutu-totara: | (tribes of middle island, of east coast) | |
3. | Wai-nui-a-tarawera: | (all the tribes of the interior of Rotorua and Tarawera and Tau-po) | |
4. | Wai-tahu-parae: | (tribes about Tonga-riro) | |
5. | Pou-mua: | (tribes on west of Tau-po) | |
6. | Tupua: | (tribes distant from old inhabitants of the interior of north island who are connected with Tu-whare-toa) | |
7. | Hau: | (descendants of those who came over with the first migrators, and are now separated in the Nga-ti-hau of Whanganui, and the Tara-naki people) |
Te Whakangaromanga O Te Ao Ki Te Wai
Na Rua-tapu, ngaro katoa te ao i te wai, ko Hiku-rangi anake te hiwi i kore e ngaro i te wai, i pupu nga morehu o te tangata ki reira i ora ai. Ko te take o tenei whakangaromanga, he whakama no Rua-tapu i nga kupu a tona matua i a Ue-nuku mona mo Rua-tapu ko te take, hoki noa atu a Ue-nuku, kua ngaro (kore) tana heru a ka ui a Ue-nuku "Kei whea taku heru?" Ui noa ui noa kaore i ki mai nga waha, ka tahi a Ka-hutia-terangi, ka ki atu ki a Ue-nuku "Ana to heru kei a Rua-tapu, nana i mau atu." Ka tahi a Ue-nuku ka whakatauki, ka ki atu ki a Rua-tapu "Ko Ka-hutia-te-rangi koe, ko taku titi reia? Tena ko koe he tamaiti meamea na hoki koe naku." Ka mate a Ruatapu i te whakama, mo nga kupu whakaiti a tona matua i aia, a ka whiriwhiri a Rua-tapu i nga tamariki rangatira, hei haere i aia a ko Ka-hutia-te-rangi ano te tahi, a ka rite noa te ra hei haerenga mo ratou, ka toia te waka ki te moana, a ka utaina ratou, tomo tonu te waka, ka hoe a kaua atu ki te moana, a ka ui ana hoa "E Rua-tapu e hoe ana tatou ki hea?" Ka ki atu a Rua-tapu "Hoea kia kaha te hoe," na wai ra ka kaua atu ki te moana, ka tahi ka unuhia e Rua-tapu te puru o te kowhao o te waka, a ka rere te wai ki roto ki te waka, a kihai i roa ka tahuri, a ka eke a Rua-tapu ki te takere o te waka me tana tiraha (tao) manuka a ka werowerohia ana hoa, a mate katoa i aia te wero, a ka rere (ora) ko Ka-hutia-te-rangi a whai (aru) noa atu a Ruatapu, a haere ana a Ka-hutia-te-rangi, na wai ra i tata atu, a ka pamamao noa atu, ka karanga atu a Rua-tapu ki aia "E Tai, ko uta koe?" Ka mea mai aia "Ae."
Ka mea atu a Rua-tapu "Haere e koe, e tae ki uta kei (kai) a wehi-a-mamao nga tau, popo roroa o te makariri ka haere atu ahau, me hui katoa nga tangata ki te puke ki Hiku-rangi." A ka kau a Paikea, ara a Ka-hutia-te-rangi ki uta, a ka korero aia i to ratou matenga, a korerotia ana nga kupu a Rua-tapu ki aia, a ka rite te wa o Rua-tapu e hoki ai ki uta ka whakangaromia te whenua ki te wai, ko Hiku-rangi anake i kore e ngaro, a ko te puputanga tera o nga tangata, i ora ai i te tai a Rua-tapu, ka ngaro katoa te whenua i te wai, a ka huri te wai kia ngaro ano hoki a Hiku-rangi, a ka hamama te waha (mangai) o Ra-kai-ora, a tino hokinga o nga wai a ka ora a Hiku-rangi, a no taua hurihanga nga rakau e takoto nei i raro i te whenua.
Ko Ka-hutia te ingoa o te tangata ra i ata nei, a ko tona kauanga mai i te moana ki uta ko Paikea tona ingoa.
Ko Ra-kai-ora, he tamaiti aia na Rua-tapu, a he whanau kotahi a Ka-hutia-te-rangi raua ko Rua-tapu, a ko Ue-nuku ta raua matua tane, ko te whakapapa mai tenei i a Ruatapu:
Rua-tapu Tama-ra-kai-ora Tama-ki-te-hau Tama-ki-te-ha Tama-ki-te-matangi Tu-whakaeke-nuku Tu-whakaeke-rangi Pito Rere Koro-toi Rongo-kako Tama-tea Kahu-ngunu Kahu-kura-nui Ra-kai-hiku-roa Tu-purupuru Rangi-tu-ehu Hine-i-ao Huhuti
|
Hika-wera | = | Uira-i-waho | |
Ko Rangi-tohu-mare | | | |
Ko Hine-raru | = | Hopara | |
Ko Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Ko Kukanga | = | Hine-i-taua | |
Ko Whaka-marino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ko Te Ropiha | = | Poti | |
Ko Hori Ropiha | | |
Na ko te waiata tenei mo te aronga o te korero o Ka-hutia-te-rangi raua ko Rua-tapu:
Noho-noa, whati tata Haerere noa ra taku tai Koua po noa ki te iwi No Oparaawa, mauria mai nei Hei patu tahi taha Hei heru tahi taha Manakitia mai nei E Ue-nuku hei tohu Mona nei e i Tae noa mai nei Kua he te iringa o te heru E ai i ara (ra) ki te Maihi o te whare Kaore te ki mai te waha E ui i ra (i ara) ki te Tuarongo o te whare Kaore te ki mai te waha E ui i ra (i ara) ki te tiki nei Ki a Ka-hutia-te-rangi Kei whea taku heru? Tena ka riro i te Poorio (Poriro) tirau moko nei Moenga hau nei Moenga rau kawakawa nei Ka mate tera i te Whakama, ka hiko Ki tona waka ki a Tu-te-pawa-rangi nei Ka hoe ki waho ki Te moana, ka uruhia I te karemu ka mate I reira he pipi Ka mate i reira he Tahau Ka mate i reira te Ara-o-tu-mahina Matariki, ka kau i te ata nei e Ki mai Rua-tapu Mawai e kawe nga tohu (atohu) Ora ki uta? Ki mai Paikea Ka tae i au tatea a hika Tatea a ure, ka u Paikea ki uta Tauwhanga mai ai ki a Rua-tapu E te iwa nei, te ngahuru nei E te ngahuru potiki nei e Tena Rua-tapu kai (kei) Te whakakakaho i te Moana e takoto nei E te ihinga nei E te marara nei E pokia iho nei Te puke ki Hiku-rangi Tutu noa ana Marere o Tonga kia mau
Ko te rua o nga hurihanga o te whenua e kiia ana, ko te hurihanga i a Mata-ora (Mataho) a i ngaro ano te whenua i te wai, a ko te puputanga o nga tangata i tenei hurihanga kaore i mohiotia.
Ko Rongo-Ka-Ko
He atua a Rongo-ka-ko, he atua te tahi taha he kiingi te tahi taha, he tangata roa, ko tona roa i mohiotia ai, i tu te tahi o ona waewae ki Whanga-ra, ko te tahi i tu ki Nuku-tau-rua, a kei te mau tonu ona tapuwae waewae i runga i te papa kowhatu, rite tonu ki te tapuwae tangata rau, he nui te tangata e kite ana i ona tapuwae, kotahi ano kai (kei) Nuku-tau-rua e mau ana.
Ko te whakapapa mai tenei o Rongo-ka-ko:
Rongo-ka-ko Tama-tea Kahu-ngunu Rongo-mai-papa Tu-maroro Tama-rae-roa Rua-pu-tutu Pahero (Pa-whero) Te-tauru Te-rau-tu-o-tawhaki Kahu-to-rua Te-rangi-ka-hutia Pakuku Tuatahi Ara-hunahuna Poti Hori-ropiha
Nga Waka O Mua
I hoe mai nga waka o mua o nga tupuna Maori i rere mai ai ki enei motu, i rere mai i tawahi i Tawhiti-nui, Tawhiti-roa, Tawhiti-pa-mamao, i Honoi-wairua, a ko te take i rere mai ai i reira, he whawhai, he nui ta ratou pakanga ki a ratou ano, a ka tahi ratou ka heke mai, a ka rere mai i runga i nga waka nei i nga ingoa nei ko Tai-nui, ko Te-arawa, ko Taki-tumu(timu), ko Kura-hau-po, tera atu te ingoa o etahi o aua waka i rere mai nei, a ko Horo-uta no te tere o Taki-timu(tumu) i te moana koia a Horo-uta, ka rere katoa mai nga waka, a ka mahue atu a Taki-timu, a ka tae mai aua waka ki waenga nui o te moana, ka paia a muri o ratou ki nga ngaru kino o te moana, hei pa atu kia kore ai a Taki-timu e puta mai, ka roa roa mai nga waka, ka tahi ano a Taki-timu ka rere mai, tae rawa mai ki waenganui o te moana, e tu ana te ngaru o te moana kapiti tonu, ka tahi ka kotikotia e ratou nga ngaru a ka motumotu ka puta mai ratou, ka hoe mai ratou kitea mai ki Ao-tea-roa nei, e rere tonu ana nga waka i te moana he wehi i nga kino o Ao-tea-roa i te papai, i te tumatakuru, i te ongaonga, me era atu kino, ka tahi a Taki-timu ka rere ki uta ka tahuna e Tama-tea a Aotea-roa ki te ahi, ka pau i te ahi ka watea te whenua, ka tahi ano nga waka ka rere ki uta, ko nga rangatira o runga i a Taki-timu ko Tama-tea-mai-tawhiti, ko Rua-a-wharo, ko Pou, ko Maahu me etahi atu, ko ratou i haere atua mai ano, ko nga ingoa enei o a ratou atua ko Te-wehi, Te-pua, Te-kopere, Ue-nuku, Kahu-kura, ko a ratou atua enei i rere mai ai i
Ko Tama-tea-mai-tawhiti tona ingoa mo tona haramaitanga i Tawhiti-nui, koia a Tama-tea-mai-tawhiti, mo te haenga o tona ure, ka tapaia he ingoa mona ko Tama-tea-ure-haea, a mo tona mahi haerere tonu i Ao-tea-roa nei i tapaia ai he ingoa mona ko Tama-tea-pokai-whenua.
Ko te take o te ingoa nei o Tama-tea-ure-haea, kotahi ano ta raua wahine ko Rawenga, ko Iwi anake, ka moe a Iwi raua ko Tama-tea ka ai raua kaore a Iwi e aue, na ka whiti he po ke a ka moe a Iwi raua ko Rawenga, a ka ai raua, a ka reka raua i to raua iatanga na ka aue a Iwi i te reka, na ka ai ko Iwi raua ko Tama-tea, na kaore a Iwi e aue, pera tonu raua me ta raua wahine, ka tahi a Tama-tea ka kimi (rapu) i te take e aue ai ta raua wahine, na ka tae ki te ra pai, ka tahi a Tama-tea ka ki (mea) atu ki a Rawenga kia haere raua ki te kaukau a ka mutu te kaukau, ka haere raua ki te one tapapa ai kia mahana ai raua, a ka titiro atu a Tama-tea ki a Rawenga, e he ure tehe hoki te ure o Rawenga, a koia ra ano e aue ra ta raua wahine i te reka o te ai. Ka hoki raua ki te kainga a i te ahiahi ka haea e Tama-tea te kiri mata o tona ure, ka motu ka takaia ka hoatu ki tona atua ki a Ue-nuku ka whakairia ki runga ake o te matao o to ratou whare, i te po ka tahi a Ue-nuku ka ai i a Iwi a i rongo noa ake a Tama-tea e aue ana a Iwi ka tahi
Kahu-ngunu Kahukura-nui Ra-kai-hiku-roa Hine-te-raraku Rangi-mata-koha Ra-kai-moari Kahu-kura-mango Humarie Tatai-aho Tu-wai-rau Ra-kai-te-kura Tu-maru-hia Hine-rewa Rau-tangata Awhiawhi Whare-nui Kukanga Whakamarino Te-ropiha Hori Ropiha
Ko Pou
Ko te tangata tenei nana i tiki te kumara i Hawa-iki, i tikina atu ano i tenei motu, riro mai e rua nga tiraha, ko nga ingoa o nga tiraha o nga kumara ko Hau-takere-nuku, ko Hau-takere-rangi, e rua hoki nga karehu i riro mai i a Pou hei karehu ngaki mo nga kumara, ko nga ingoa o aua karehu ko Manahi-nuku, ko Manahi-rangi a i mauria mai ano hoki e Pou te oneone i Hawa-iki hei oneone whakatupu i nga kumara, ko te maara whakatupuria ai te kumara ko Manawa-ru, kei Turanga-nui-a-Rua, ko te waiata tenei mo te aranga ki enei korero:
Popo e tangi ana tama E tangi ana ki te kai mahana (mana) Waiho me tiki ake Ki te po pua hao kai Hei amai i te pakake Ki uta ra, hei waiu Mo tama, kia mauria Mai i to o-tipuna E Ue-nuku, whakarongo Ko te kumara, ko Pari-nui-te-ra Ko Hika-mata Te tapuwae o Tanga-roa ka whai Mata te tapuwae o Tanga-roa, Tanga-roa Kaha ruru i Ka noho Uru Ka noho i a Nana Puta mai ki waho ra Ko Te-ao-tu, ko Te-ao-whero Ko Hine-tu-a-hoanga Tanga-roa-te-whatu-o-pou-tiri e Kai te kukumetanga mai I Hawa-iki, ko te Ahua ia ko Mauri-whare-kino Ka noho i a Pari Ka kawea ki te wai O Mona-riki, na ona Hunga, na Te-piere Na te Mata-ta Te-piata-niwha-rau Ka hoake ki runga Te pupu wharauroa Na whena koe e waho e He tuatahi e waho e He tuarua ka topea I reira ko te whata-roa Ko te Te-haere Na Kohuru, na Ra-a-kai-ora Na Pae-aki, na Turi-whati Ko Wai-o-anake te tangata I rere noa i te ahi Raranga o Rongo-marae-roa Ko te kakahu o Tu Ko Te-rangi-kaupapa Ko te tatua i riro mai I a Karoa, i a Matu-a-tonga Tenei te manawa ka puritia Tenei te manawa ka tawhia Kia haramai tona koko Whitu i te ara ka kiia Paikea Rua-tapu ki te Tama meamea, ka tahuri I te Whiri-purei-ata Ka whakakau tu mai Aia whakarere iho, te kakau O te hoe, ko Manini tua Ko Manini-ano, ka tangi Te kura ka tangi te Wiwini, ka tangi te kura Ka tangi wawana, ko Hakiri-rangi Ka u kai (kei) uta te kowhai A ngahoro, ka ringia te kete Ko Manawa-ru Ko Arai-i-te-uru Ka kitea e te tini E te mano, ko Makauri Anake i mahue atu I waho i Toka-ahuru Ko te peka i rere mai Ki uta ra hei kura Mo Mahaki komanga Mo Ao-tea, ko Hue-tanguru Ko te koiwi ko Rongo-rapua Waiho me tiki ake ki te Kumara i aranga i Ko Peke-howani ka noho i a Rehua, ko Ru-uhi-i-te-rangi Ka tau kai (kei) raro te ngahuru Tikotiko i ene, ko Pou-tu-u-te-rangi Te matahi o te tau Te putanga o te hinu e tama
Na ko Toka-ahuru he toka ika hapuku kai (kei) Turanga, kai reira te kahika e tupu ana ko Makauri te ingoa o taua kahika, i mahue atu i te moana ara i Toka-ahuru tipu (tupu) tonu atu i te moana, taetae ana ki te wa e hua nei te kahika, ka hua ano taua kahika i waiho i
Rua-Wharo
Ko Rua-whare te tangata nana i whakatupu te pipi ki nga one i Ao-tea-roa, te take hei kai ma ana tamariki, he mea wehewehe mariri ana tamariki, ki nga wahi katoa, ko Hine-muhu ki tena wahi, ka waiho ano he pipi hei kai tupu tonu atu, ko Tupunga ki tena wahi, ka waiho ano he pipi hei kai tupu tonu atu a pera tonu ai mo ana tamariki katoa, a he kuku etahi o ana kai i tuha haere ai ano mo ana tamariki, he nui ana tamariki i waiho i nga tahatika o Ao-tea-roa hoho ai te kowhatu te ahua o aua tamariki i enei ra, engari e mohiotia ana e nga Maori o enei ra, a he ingoa katoa o ratou o aua tamariki i kowhatutia nei.
Ko Maahu
(
Makutu)
Ko te tangata tenei i ako i te makutu, a ko te take i ako ai, he whanakotanga (tahaetanga) na etahi tangata i tana rua kumara, ko Pari-nui-a-te-kahu te ingoa o tona Pa, kei Nuku-taurua ko tona kainga hoki tena, kei te po ka haere nga whanako (tahae) ki te rua kumara a Maahu whanako ai, a ka ao te ra ka haere atu a Maahu ki tana rua e takoto ana te whaonga o aua kai ki te kite a te whanako, pena tonu te mahi, nawai a ka pau tonu te kai o te rua ra, ka tahi a Maahu ka haere mai ki Maunga-wharau ako ai i te wananga ki a Taewa i reira hoki tona tuahine, a Mawake-roa e noho ana. Ka tae aia ka akona aia i reira, ka ako aia i te Tu-ata, i te whakamotiti, i te whakahia-moe, i te maiki-roa a matau rawa, ka tahi ka wahia te whare i ako ai aia tipia tonutia atu ki ro (roto ki) te roto, he wahine tera i haere ki te tapahi harakeke rokohina atu e te makutu a Maahu, mate tonu atu te wahine ra, a e tu mai nei ano taua wahine, he kowhatu i enei ra a no te haerenga mai o ona pori (ropa, hunga) ki te tangi ki a Kura-pati-u makututia tonutia atu e Maahu, koia te kai whakatutu a Taewa mate katoa kai (kei) Kahu-ipu e paakai ana he kowhatu nga ahua, o taua iwi i mate nei, no te hokinga o Maahu ki tona kainga e noho ana a haere i te korokoro, ka tahi ka takaia (taona) mai te kai mana, ka maoa ka hoatu, titiro iho ai a Maahu ko te motu o tona iramutu te kinaki o runga i te rourou (kete) ka oho te mauri o tera, ka tahi ka pokia te waha o te rourou ki raro, ka tahi ka makututia a haere ana a Maahu, i muri i aia ka mate a Haere, a haere ana a Maahu ka tae ki tona kainga, ka makututia nga whanako (tahae) ra i tana
Kai te haruru au Kai te kapakapa taku poho E hika e - e Kia pena au e hika me Koko-uri, me Koko-tea Me Maru-kai tahae Piko marire mai Kai (Kei) te kai i te rua Tiraha a Maahu Tika tonu mai to Tipuna i roto i tona Pa I Pari-nui-a-te-kahu Tikina mai ai ki Maunga-wharau ako Ai i te wananga ki A-Taewa i takina Mai ai e te tuahine E Mawake-roa e, e Akona i reira te tu-ata Te whakamatiti Te whakahia-moe Te maiki-roa E hika e, na te Matauranga ka wahia Te whare, tipia ki ro O te roto ko Kura-patu-tuka-mata-ruahi No te haramaitanga o nga pori Ki te tangi ki tera Koia te kai whakatutu A-Taewa e noho mai runga O Kahu-ipu ra e, e No te hokinga mai ki te Kainga e noho ana a Haere i te korokoro Ka rere te mauri O tera i te motu O te iramutu I tona matenga i upoko Taua ka waiho i roto I te tia o te hamuti Ko Tu-kai-whakamina Ka ea e hika To te kaia (tahae) mate ra
Kupe
Ko tana kai i whangai ai ma ana tamariki he hau, waiho iho hei kai ma Mata-o-peru, ma Rere-whakaitu, ma Matangi-awhiowhio, otira ma te nui atu o ana tamariki, kai tera wahi kai tera wahi o Ao-tea-roa nei e tu ana he kowhatu o ratou ahua i enei ra, a e tu mai nei ano, kei Whanga-nui-a-tara, ko Matiu raua ko Makaro, ko etahi ena o ona iramutu a he nui ano aua mahi a tenei tangata, ko te whakapapa tenei i a Kupe:
Ko Kupe Hine Tohu-ai-rangi Tautunu-kereru Tu-tawhio-rangi Riki-mai-tai Whiti-a-rangi Kari-moe Takoto Papa-uma Tahito Hoko Te-kura-mahe-roro Te-rangi-whawhahia Ka noho i a Tau-rito ka puta ko
|
Kere | = | Ari-uru | |
Ahu-rangi | = | Niho | |
Hine-taua | = | Kukanga | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Te Ropiha | = | Poti | |
Hori-Ropata | | |
Tenei Kai Te Aruhe
Ko tenei kai ko te aruhe na Pukupuku-te-rangi i runga tonu i te tuaranui o Rangi e awhi ana a no te tokonga a Taane i a Rangi, ka horo ki raro pu ai, na Toi i whakaputa ki te ao, ka puta ko Hine-kotau-ariki, ko te waiata tenei mo te aronga o tenei korero:
E tama e, e hara i a hau te parau … i No nehe ra te parau i He whakaputa tahaku ki te ao i He korero atu kia rongo mai koe i Koua rangona hoki e, ko taumata Whakahehe korero i Korero tahi taura rau i e Ka noho Raro-timu i e Ka noho i a Raro-take i e Ka puta ki waho ra i e Ko Pukupuku-te-rangi i e Nahana te aruhe i runga Aro i te tuara nui o Rangi E awhi ana i no te tokonga A Tane ka horo kei raro i e Ki te tahataha o Raro-hena(henga) nei pu ai e Na Nuka roa i kohi mai e Na Toi i whakaputa ki te ao Na te Atoru i pokapoka i Tau tititia ai hei kaupeka mo Haumia, a ka toro te pitau Ki te Ao, ko Hine, Kotau-ariki e
Tawhaki
Ko te tangata tenei i piki ki te Rangi, a ko tona ara i piki atu ai he Toi-hua-rewa ara he Tukutuku-punga-werewere, piki tonu atu tae tonu atu ki te rangi, a ka kite aia i nga tangata o te Rangi i a Maikuku-makaka, na ko te waiata tenei mo te aronga ki tenei korero:
Piki ake, kake ake i te Toihuarewa Te ara o Tawhaki i piki ai ki runga I rokohiana Tura, Maikuku-makaka Hapai-o-maui, he waha i pa mai I taku wahine purotu, taku tane purotu Korua ko te tau e i, whakakake e tama I te kinga o to waha, no runga rawa koe No te tahu nui a Rangi e tu nei Na Rangi-tu koe, na Rangi-roa Na Tane rawa koe, na Paia koe Na Te-apa-rangi-hihi, na te Aparangi-rarapa, Tuki-ai-whare-rangi Te-ngaruru-mai-rangi, Te-mata-tohi-kura Koe, Apa-i-te-ihonga na hana (nana) koe Kaore nei e tama ko te wananga I a taua nei, tenei i waiho i o kai rena Nga pure tawhiti, nga kau-noti hikahika Te kaunoti a to tipuna a Tura i haere Ai i te rei nui, a o kahika i tona ahi Kimihia e Kura, ko Tu-matere-te-uma Ka hoki nga kai, ki te ao kai a Tu-ranga-nui Te mata waha hei patu i te tangata kia mate Na te mau whaiwhaia (makutu) a hoki ra I murere ai i te ara, ka mate koe ngenge Ka mania ka paheke, ko te matamata Ki te tuahu i makutu mai i Ko tama I riakina te kekenga o Rangi, ka tarumu rua Neke e titikaha amai ra, e kai o mata ki te kohu E tatau (tatao) i waho i te moana o Toka Hapuku, ko Maunga-ngarara Ka wharera uaruhe na taua i waiho I o kai ure ra kota-kopa i te rangi Ko te ara totara te hua waiapu ra E koia te korori tena ru e tama te whaki To koutou iramutu, tamaua mai ra ki te ua I te kohu, e kai o mata ki runga morokotia Karokaroia i te taturi o te taringa ki Uareare ai, me te whakarongo atu ki nga ki mai A to tipuna a noho atu e makameke mai ra No taua te ai o tu-rangi te matenga o Hine-ra-kai i tu ura mahai i matakitakina Ai koia Hika-matakitaki, whiti ke mai koe Ki ra i rahi nei te ai he mahara ka Mate te koi awarua ka marere mai koe Ki ro te wai, kau ana ko Hau-raki Ka pa ko te waha o Tu-tawhiri-rangi E tama e i raia te kai, toia ki uta ra, Haehaetia ai tenei ai te manawa, ka kainga Ka pau no Karo timutimu no taura nga Koau, koia te waka nui i kakai ki te Kirikiri ka kai ki te ponga ka kai ki te Mamaku, ka kai ki te nganara whaka wae kakui Ki te para nehu e tama e i
Nga-Toro-I-Rangi
Ko te tangata tenei nana te puia e ka mai nei i Whakaari, i Tara-wera, i Tonga-riro, ko te whakapapa mai tenei i aia:
Nga-toro-i-rangi Tangihia Te-moana Te-ao-ki-tua Te-ao-kapiti Nga-kaho-wa-rua Ruru-ao Te-wana Tara-wai Ra-kai-ao Muri-manu Tu-whakahoro-ahu Houmanga Hou-mea-roa
|
Ra-kai-whaka-iri | = | Hine-rau-moa | |
Rau-mata-nui | = | Tatara | |
Tineia - Te-ao-tawhiri-rangi | | | |
Rua-kete | = | Huru-tama-i-waho | |
Hine-te-rangi | = | Kahu-tapere | |
Hine-kimihanga | = | Tu-reia | |
Huki | = | Rangi-tohu-mare | |
Hine-raru | = | Hopara | |
Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Kukunga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Te-rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Wha-Tonga
Ko tenei tangata ko Wha-tonga e whakataukitia ana ki te ngahere:
Ta-pere nui a Wha-tonga
Ka noho i Tamaki-nui-a-rua, he oti ano te takitaki o tona whare ko te ngahere, hei takitaki mo te hau, na ko te whare ko te ahi hei takitaki mo te ua o te rangi, mo te huka, koia te ka whakataukitia ai:
Tapere nui o Wha-tonga
Na ko te whakapapa mai tenei i a Wha-tonga:
Wha-tonga Rangi-whakauru-nuku Waka-nui Tawake Ra-kai-maro Kokorako-tai-waha Rangi-whakaewa Pari-koau Tau-arohaki Kapa
|
Ue-wha | = | Te Whakatau | |
Para-kiore | = | Werowero | |
Rangi-ka-purotu | = | Whakamarino | |
Ropiha | = | Pito | |
| Hori Ropiha | |
Ko te waiata tenei mo te rakau papa a Wha-tonga mo te tawa, ko nga hua e kainga ana no reira te rakau papa waiata:
Ra te pukohu ee Ki taumata nui ra Ko au ki raro, o Kataina ai, i E te rakau papa Na Wha-tonga, a He kai kino ano, o E whakatau a ui ana I a hau u
Here-Taunga
Ko tenei kainga ko Here-taunga, he whakatauki ano tona koia tenei:
Here-taunga ara rau Ponga ihu mataotao
Ko te take i mataotao ai ki te ihu o te tangata, he mania, he whenua tika kaore he ngaherehere, he hiwi ranei hei whakaruru, no reira i nui ai te mataotao ki te ihu.
Te rua ona whakatauki ko:
Heretaunga hau nui
Te toru o ona whakatauki:
Ko Heretaunga ara rau
He whenua pai hoki, no reira i nui ai ona ara haerenga tangata.
Te wha o ona whakatauki:
Heretaunga whakatipu paru
Ka mate ona matua rangatira ka tipu ake ko a ratou tamariki rangatira tonu.
Rangi-Tihi
Ko te whakapapa mai tenei ona:
|
Rangi-tihi | = | Rongo-mai-turu-whiu | |
Ra-to-rua | = | Hine-rangi | |
Tu-whakairi-kawa | = | Puhi-huia | |
Tu-te-ata | = | Hapu-riri | |
Ha-hurihia | = | Tu-whakahoro-ahu | |
Homanga | = | Harua-tai | |
Houmea-roa | = | Te-ao-mata-rahi | |
Ra-kai-whakairi | = | Hine-rau-moa | |
Rau-mata-nui | = | Totara | |
Tireia | = | Te-ao-tawhiri-rangi | |
Rua-kete | = | Huru-tama-i-waho | |
Hine-te-rangi | = | Kahu-tapere | |
Hine-kimihanga | = | Tureia | |
Heeki | = | Rangi-tohu-mare | |
Hine-raru | = | Hopara | |
Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Kukanga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Turanga
He whakatauki ano to reira koia tenei:
Turanga tangata rite
He rangatira katoa, mo reira tenei whakatauki te rua ko:
Turanga makau rau
He nui nga tane a te wahine mo reira tenei whakatauki tuatoru ona whakatauki:
Ka tere Raua Ka tere Pipi-whakao
Ko Raua kei te Wai-roa, ko Pipi-whakao kei Turanga he motu ngaherehere, ko te tikanga mo nga haere taua ka tere (ka haere) nga tangata o Te-wai-roa, ka tere hoki nga tangata o Turanga.
Whakatauki Mo Te Tangata E Mate Ana
Whatu ngarongaro he tangata Toi tu he kainga
Ko te take o tenei whakatauki, ko te tangata anake e mate, tena ko te whenua ia e ora tonu.
Na he whakatauki ano mo te tangata e mate ana, mo te tangata hoki e ora ana.
Mate atu he tetekura Ora mai he tetekura
Ka mate te mea i mate me tona mana, oti tonu atu ora ake te mea i ora me tona mana ano, koia i whakataukitia ai, ka mate te mea i mate he tete-kura, na ka ora te mea i ora, he tete-kura ano.
Maui
Tae rawa atu a Maui ki a Hine-nui-te-po ka tahi ano aia ka mate i taua atua ra, a koia te tangata e mate mate nei, mei ora tonu a Maui penei e ora tonu ano te tangata.
He whanau kotahi tonu a Maui ratou ko ona tuakana, ko Maui-mua, Maui-roto, Maui-taha, Maui-tikitiki-o-taranga, na tenei i hii te whenua, na ko te whakapapa mai tenei i a Maui-tikitiki-a-taranga
Maui Whare-u-kura Uhenga Pou-tama Whiti-rangi-mamao Kupe Hine Tapua-i-rangi Tau-tunu-kereru Tu-tawhio-rangi Riki-maitai Whiti-a-rangi Kari-moe Takoto Papa-uma Tahito
|
Hoko | = | Tama-taki | |
Kura-mahi-roro | = | Whati-i-apiti | |
Rangi-wewehia | = | Tau-rito | |
Kere | = | Te-ari-uru | |
Ahu-rangi | = | Niho | |
Hine-i-taua | = | Kukanga | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Ko te waiata tenei mo te aronga ki nga korero mo Maui, waiata
Maringiringi ai e te toto i raro ra, e, e, Ko tona hekenga tonu u, u, Na Maui tonu aua pokapokanga e, e, He tiri te kowhao, o, Homai noa ra he mimira mo te waka e, e, E mau ai ra, a, Kei ranga noa ra te taro a Kea e, e, I Tai-porutu ra, a, I te tai whakaki na Whiri-nga-tai e, e, Pokipoki whakararo i e.
Te Reinga
Kotahi ano te rerenga wairua o Ao-tea-roa nei, kai Muri-whenua, kai te hiku o te motu nei, ko nga wairua katoa o te Maori, e haere katoa ana ki reira rere ai, ko te wehenga hoki tera o te wairua i te ahua o te tinana pirau, o te wairua ora tonu, e rua nga kai wehe i te mate, i te ora, ko te wai-ora-a-tane te tahi ko te rerenga-wairua te tahi, ki te haere atu te wairua, ka tae ki te wai-ora-a-tane, ka mahara ano i reira ki te hoki mai ki te ao nei, ki tona tinana tangata hoki, ka hoki mai ano te wairua, a te taenga mai o tona wairua ora tonu ake te tupapaku. Tena ki te haere te wairua, ka tae ki te wai-ora-a-tane, ka mahue mai haere tonu tae noa ki te rerenga wairua, ka rere te wairua ka mate hoki te tinana, heoi ka wehea te ao-tu-roa ka wehea atu te wairua, ko te kai wehewehe tenei i te tinana, i te wairua, koia tenei ko te Rerenga Wairua. E kite tonu ana nga Maori e haere tonu ana nga wairua e rere tonu ana, e hoki ana mai.
Ki te mate to te Maori tupapaku, karakia marire ka tuku ai i te wairua kia tika ai te haere. He nui te tangi a te Maori ki tona tupapaku, haehae marire i te tinana ki te mata, apakura marire, e takoto ana hoki te tupapaku i runga i te atamira ka tangi ai he apakura te mahi, he tangi he haehae i te kiri ki te mata.
Tanga-Roa
Ko tenei tangata ko Tanga-roa he nui ona huarahi ahakoa rauirihia te pa mo te tuna kia kore ai e puta ki nga pa o raro, puta tonu, ka mahi te tangata i tana pa kei puta te tuna ki nga pa o raro, e kii katoa nga pa o raro i te tuna o nga pa o runga, tena hoki tona whakatauki:
Ko Tanga-roa ara rau
No reira he ara anake mo-ona nga ara katoa o te wai.
Nga Tohu Riri
Whakaaraara Matua I Te Pakanga
Whakaaraara Matua I Te Pakanga
Te whakaaraara matua i te riri pakanga a te Maori he mea i tukua ki nga tohu a te Kaha-wai, a te Upoko-roro, a te Irianga hei tohu whakakite. Koia ra nga tohu whakakite a te Maori, ka maaro te haere o te tohu he "Koau-maro" tera, haerenga tohu he "Rua-tapuke" he tohu ano tera e kore e kitea he "Ruahine" te tahi tohu, na ko te waiata tenei mo te aronga ki tenei korero:
Ko Huaki-pouri te whare o Tanga-roa Ko Kueko-whare hei te wha tito ku Meko Tanga-roa, hei waenganui hei Te po tuo huaki pouri ae Hapuku Nana i keke atu ko te uru tapu o Tanga-roa kori he ko raro hei te tuarongo Hei te nohonga o Taumata-rua i paa ai ona tohu te "Kura-takahi-puri" Te "Koau-maro" te Hiwi-maire, ae Uru tomo ka whati te hoa riri Tukua i ona tohu ki tana ika poto Ki te Kaha-wai, ki te upoko-roro Hoki te manga hei tohu whakakite Hei tohu mo hou (mou) e, i.
Hine-Nui-Te-Po
Na Hine-nui-te-po a Maui i mate ai, i haere atu a Maui kia mate a Hine-nui-te-po i aia, a kamua ana a Maui e nga puapua a te atua ra, a ka mate a Maui, he nui ana ropi raweke a Maui, he tini hoki ana ahua, he atua kaahu, he kereru, he mahi tinihanga tonu tana i pai ai. Ko te whakapapa mai tenei o Hine-nui-te-po:
Hine-nui-te-po Rongo-timu Rongo-take Raro-pehu-iho Raro-pehu-ake Raro-matao Mahea-a-waha Takahuri-whenua Muri-ranga-whenua Maui Ngai-nui Ngai-roa Ngai-pehu Ngai-ariki Ngai-akiaki Manu-tatai-a-ngoa Manu-waero-rua Toi-te-hua-tahi Rauru Apa Taha-titi Ue-nuku Rua-tapu Tama-ra-kai-ora Tama-ki-te-hau Tama-ki-i-te-ha Tama-ki-te-matangi Tu-whakaeke-nuku Tu-whakaeke-rangi Pito Rere Koro-tai Rongo-kako Tama-tea Kahu-ngunu Kahu-kura-nui Ra-kai Hiku-roa Tu-purupuru Te-rangi-tu-ehu Hine-i-ao Hu-huti Hika-wera Rangi-tohu-mare Hine-raru Homata Kukanga Whakamarino Ropiha Hori Ropiha
Te Mauri O Te Pakake
Ko te mauri o te Pakake (tohora) kei Purakau-tahi i te Mahia, i Nuku-tau-rua, kei reira e takoto ana he mea hanga ki te whenua rite tonu ki te mahinga ki te tohora, ko te take o tera o te Pakake e haere nei ki te Mahia haere tonu atu ki uta, ahakoa haere te Pakake i te nui o te moana ka mahara ake ano ki ta ratou mauri ka tere ano ki te Mahia, a ka kite nga tangata o tera kainga i te Kauika Pakake e tere ana i waho, kua mohio ano tangata e tere ano aua Pakake ki uta, a ka tapu te one o te takutai e kore e haerea e te tangata ki te takahia te one e te tangata, ahakoa tata te Kauika Pakake ki uta, ka hoki ano aua ika ki waho ki te moana, na reira i kore rawa ai e takahia te one e te tangata, engari kia pae rawa te Kauika ki uta a mate rawa ki te one, ka tahi ra ano te tangata ka haere atu he haehae kau, na he mauri to nga Pakake, he mauri to nga tangata, to nga tuna, to nga manu, to nga ika, to nga inanga, to nga upokororo, na reira i mate katoa ai aua mea nei i te makutu, a ki te makututia aua mea nei e te Maori ka mate ngaro tonu atu, ko te waiata tenei mo te aronga ki enei korero:
E ai te Kauika Pakake Na te hoari ki te one I te Mahia peke mai Ma a pouri ki te Ra i a Tinirau hei roi Mo tona taha mo Parua rora Kei pau i te whanako i a Maru-atua, pai rita Ku poho e, i
Te Kiwi
Ka whanau te hua, ka takoto mutu noa te tau e takoto ana, tae noa ki te rua o nga tau, mohio tonu te kiwi ki tona hua, ka tahi ra ano aia ka hoki ki te pao, ka tahi ano ka puta te tamaiti a te kiwi. Ko te waiata tenei mo te kiwi raua ko tana tamaiti:
He hua kiwi e a Iro ara a ka mahue e Atu ko ro o ngahere He tau ake e Era ka hoki mai I ai i ka tu, u Nei ki a taua i
Nga Atua a Tama-Tea
Nga atua a Tama-tea i haere mai ai i Tawhiti-nui, i Tawhiti-roa, i Tawhiti-pa-mamao, i te Hono-i-wairua, ko Te-tapu, ko Te-wehi, ko Te-kopere, ko Ue-nuku, a koia nei nga atua a Tama-tea i haere mai i aia, a tae mai nei ki nga Maori i Ao-tea-roa nei. He tapu te whare, me te rau o te whare, me nga rakau o te whare, te ahi i te whare, e kore te ahi o te whare e kawea ki nga ahi taka kai kei mate te tangata, he tapu te tangata, me tona mahunga, me te tuara, me nga waewae, e kore e kanga te mahunga, e kore e waha (pikau) kai, e kore e whiti te kai i runga i nga waewae o te tangata, he tapu katoa te tangata, me tana moenga, nga kakahu, me te taha wai, te ipu wai, te kete, he tapu te whare takotoranga tupapaku, he tapu te wahi e karakiatia ai nga tupapaku, nga rua koiwi, nga taumatua, nga tuhinapo, nga mahi manu, nga mahi moana, nga mahi kumara, nga karakia nga tangata o mua, o te whanau kotahi, nga kotekotenga mahunga te haerenga ki te riri, ki te takahi te tangata i enei tapu ka mate aia, a ko nga tikanga enei o tera atua o te Tapu.
Na ko Te-wehi, he wehi i nga rangatira, i nga taua, i nga rakau, i te pari, i te moana, i te mate, i nga wahi tapu, i nga wahi karakiatanga, i nga moenga, i nga whare, i nga ahi, i nga rau whare, i nga tangata o mua, i te huka, i te tai, i te ua, i nga maunga atua, i nga taumatua, i nga tuhinapo, i te hau, i nga wahine moe tane, i nga tupapaku.
Na ko tera atua ko Kopere, nana a Tama-tea ma i arahi mai i tawahi, i tae ora mai ai ratou ki enei motu, ko taua atua hoki te kai tutaki o nga hau o te rangi, a rere mai ana ratou i te aio tukituki, a ko taua atua, no reira mai ano tae noa mai ki a matou, he nui nga whakaaturanga
Nga Toka Ika Me Nga Hiinga Ika
Ko nga toka Hapuku i te moana, na te atua i whakaatu, e kore e kitea hoki e te tangata, he mea tuhi e te atua i kitea ai, a ka tirohia nga tohu o te toka e hoki atu ai te kai hei ki reira, ka tirohia ki nga i uta, a ki te ngaro aua tohu ka ngaro ano hoki te toka, ko aua toka nei, he hiwi i uta, he awa awa, he toitoi maunga nga tohu, a waiho iho hei taonga ma nga uri i muri, a e kore e riro i te tahi iwi ke atu.
Te Horoeka
Tenei rakau te Horoeka, no te tahi tau i pua ai, a kia tae hoki ki te tahi tau, ka tahi ano ka whakawhatu, a ka pakari ona hua, a ka kainga e te manu, a ka taheretia te manu, no te tau i pua ai te Horoeka, ka mohio te tangata, kai te tahi tau ka nui te manu, ka rua ai nga mea o Ao-tea-roa i rereke, he kiwi te tahi he Horoeka te tahi. Ko te manu nei ko te kiwi i rere ke i nga manu o Ao-tea-roa katoa a ko te rakau nei ko te Horoeka i rere ke i nga rakau katoa ano hoki a Ao-tea-roa, me te kiwi. Ka waiatatia:
E ngari te titi E tangi haere ana Whai toko rua Rawa raua a Tena ko au nei E manu, u Kai (Kei) te hua kiwi I mahue i te ta Wai i, ka toro Te rakau kai runga, a Ka hokimai ki te Pao, ka whai uri Ki te ao, i
Iwi-Ka-Tere
Na Iwi-ka-tere te mokai Koko (Tui) i akona ki nga karakia katoa, me nga korero katoa, me nga mahi katoa a te tangata, a matau ana taua manu ki nga ritenga katoa, ki nga matauranga katoa, a nui rawa atu te matau o taua manu, a riro katoa mana te whakahaere, me nga karakia, a ka tae ki te ngahuru o pou-tu-te-rangi, mana katoa e pure nga maara kumara, he nui te matau o taua manu, a tae ana ki te tahi tau, ka tahi ka tonoa atu e Tama-te-ra tona tangata haere ki a Iwi-ka-tere kia homai tana manu hei karakia i ana maara kumara, ka haere te tangata ka ki atu ki a Iwi-ka-tere "I haere mai au ki te tiki mai i to manu, hei pure i a matou kumara." Ka ki atu a Iwi-ka-tere "Taihoa, kaore ano aku kumara i purea, kia oti aku te pure ka tiki mai ai." Hoki ana tangata ra ka tae ki a Tama-te-ra, ka riri, ka tahi a Tama-te-ra ka ki atu "Akuanei ka po, kia warea nga tangata e te moe, ka haere ai koe ki te whanako (tahae) mai i te manu a Iwi-ka-tere," a i te po ka warea te Pa e te moe, ka haere te tangata a Tama-te-ra, ka tono ki te Pa, kua moe katoa te Pa, a, ka haere atu te whanako ra ki te whare a Iwi-ka-tere raua ko tana mokai manu ra, e haere atu ana ano te tangata ra kua mohio te manu ra, kei te haere atu te whanako ra, ki te tahae i aia, a ka timata te whakaora a te manu ra i tana rangatira, karanga noa ki tona ariki, karanga noa, moe tonu a Iwi-ka-tere, ka karanga te manu ra "E Iwi ka riro au, e Iwi ka riro au, e ara ka riro au." Ka mau te ringa o te whanako ra ki te manu ra
Ngarengare Tama-te-ra Hine-te-moa Whatiapiti Rangi-wawahia Rangi-hirawea Hopara Homata-i-te-rangi Kukanga Whakamarino Ropiha Hori Ropiha
Kahu-Ngunu
Ka haere mai te rongo o Kahu-ngunu ki Nuku-tau-rua, he tangata pai, he tangata kaha ki te mahi kai, he tangata ure nui, era ano e tae mai ki Nuku-tau-rua, ka tahi ka whakatauki a Rongo-mai-wahine:
"Waiho i kora nui mai ai tona ure, i waho ra, ki te taka mai ki roto ki Tangutu-waha-nui o te ati-hau, e tuhera atu nei pokopoko noa ki roto."
Na ko te ati-hau he awa rerenga waka ki uta, ahakoa nui te waka rere atu ana ki roto, ko reira ka whakataukihia eia:
Waiho kia nui aua mai i waho ra Ki te toka mai ki tangutu-waha nui O te ati hau e tuhera atu nei pokopoko Noa tona nui na kiroto,
Ko te atihau he awa rerenga waka ki uta, nana i whakarite ki tona tara.
Ka haere mai a Kahu-ngunu ka tae mai ki Nuku-tau-rua, ka noho i reira, a ka pirangi a Moenga-wahine ki aia, a whaiaipo tonu iho ki a raua, ka mahi a Kahu-ngunu i te kai hei whakaturi i te wahine ra kia tahuri mai ai ki aia, a ka kai a Kahu-ngunu i nga kai haunga o te moana, a ka moe te wahine ra raua ano ko tana tane tupu ake, ko Tama-taku-tai a hura atu ana e Kahungunu nga kakahu o Rongo-mai-wahine raua ko te tane ka whakakikihi atu i tona tutae ki roto i nga kaka o Rongo-maiwahine raua ko tana tane, a ka rongo nga ihu o te hunga ra i te haunga, a ka ki raua taukiri te piro, ka pare atu te wahine ra tana tane, a kaore raua e mohio, a pera tonu ai te mahi a Kahungunu ki a raua
Ka haere a Kahu-ngunu ki runga i te taumata titiro ai ki te moana, a ka kite i te koau (kawau) e haere ana, a ka ruku taua manu a ka ea, a ka ruku ano, a ka pepe a Kahu-ngunu ka mea pepe tahi, pepe rua, a tae noa ki te tekau o nga pepe, a ka rua tekau, ka ea te koau (kowau) ra e pepe tonu ana a Kahu-ngunu, a ka mohio aia he roa noa atu tona manawa i to te koau ra, i te mea ka ea te manu ra ki ano a Kahu-ngunu i nga tona manawa i te pepe tonu ona, ka hoki aia ki te kainga, a ka taia te kupenga, ka whiria te taura, a ka kau aia ki te toka i waho i te moana, a ka ruku aia a ka mahi i te paua ki roto ki tana kupenga rohe, a ka ki a ka tahi ra ano aia ka ea, a ka kau aia ki uta ka kumea te Rohe ki uta, a ka haere ratou ko ana hoa ki te kari (keri) aruhe, a ka ki atu aia ki ana hoa mana anake e waha (pikau) a ratou aruhe, a ka tirahatia kia kotahi haere, a ko aua mahi ra te mahi i riro ai i aia te wahine a tana hoa ka moe aia i a Rongo-mai-wahine ka puta ko
|
Kahu-kura-nui | = | Rua-tapu-nui | |
Ra-kai-hiku-roa | = | Rua-rau-hanga | |
Taraia | = | Hine-pare | |
Rangi-taumaha | = | Hine-i-ao | |
Huhuti | = | Whatu-i-apiti | |
Hika-wera | = | Uira-i-waho | |
Rangi-tohu-mare | = | Huki | |
Hine-raru | = | Hopara | |
Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Kukanga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | | | |
| Hori Ropiha | |
Whakatauki
Ko te tahi whakatauki a te Maori:
Kia whakaaro koe i taku moe Ko te whatu tu-rei a Rua
Na ko te tikanga o tenei whakatauki mo te ai, no te mea ko te mea nui tenei hei whakaarotanga i te tangata i te moe, ko te ai; e whakaarohia ana e te wahine, e te tane ranei i te moe ki te ai raua, no te whirau (hirau) otira e hara noa iho tenei engari to ona tikanga nui mo te wahine ara mo te ai.
Te Matapuna O Wai-Kato
Kei Tonga-riro te matapuna o Wai-kato, a ko te matapuna o Whanga-ehu kei reira ano kotahi tonu te kowhatu i puta ake ai a Wai-kato me Whanga-ehu, ka puta a Wai-kato i te tahi pito o te kowhatu, he wai Maori ka rere ki Tau-po puta noa atu ki te moana i te tai hauauru a Wai-te-mata, na ka puta ko Whangaehu i te tahi pito ano o taua kowhatu ra ano i puta ake ra a Wai-kato puta ake ana a Whanga-ehu he wai-tai ka rere puta noa atu i te tai hauauru i waenganui o Whanga-nui o Rangi-tikei.
Ko te whakatauki tenei o Wai-kato:
"Wai-kato taniwha rau"
mo te nui o ona rangatira.
Te Ika a Maui
Ko Ao-tea-roa te ika a Maui, ko te hiku kei te pito ki te rerenga wairua, ko te upoko, ko te pito ki Te-whanga-nui-atara, ko Turaki-rae ko te tahi o nga kanohi, ko Whanga-nui-a-tara, ko te tahi o nga kanohi ko Wai-rarapa.
Putiki-Whara-Nui
Ko Putiki-whara-nui, ko te putikitanga o nga makawe o Tama-tea, koia ra te take o taua ingoa.
Te Manu Nei Te Huia
Ko te manu mokai a Tatu he huia, a i whakanohoia eia ki Tara-rua, a ko te waiata tenei mo te aronga ki te korero o tenei mokai:
Taringa i whakarongo, o Ki te kohimuhimu u Te mokai a Tautu, u Nau mai haere, e Ki te whare pora, a Ia Hungahunga, a Kia mana ai i Tou rerenga, a E tioro nei, i
Rangi-Taane
Ko Rangi-tane te iwi i noho a Here-taunga puta noa ki Wairarapa huri noa i te tai Hau auru tae noa ki Manawa-tu, he iwi kotahi tonu enei iwi ko Rangi-tane anake i rere mai ano i a Tane-nui-a-rangi na ko te whakapapa mai tenei o Rangi-tane:
|
Tane-nui-a-rangi | = | Hine-nui-te-po | |
Rongo-timu | | | |
Rongo-take | | | |
Raro-pehu-iho | | | |
Raro-pehu-ake | | | |
Raro-matao | | | |
Mahea-a-waha | | | |
Taka-huri-whenua | | | |
Muri-ranga-whenua | | | |
Maui | | | |
Ngai-nui | | | |
Ngai-roa | | | |
Ngai-pehu | | | |
Ngai-ariki | | | |
Ngai-akiaki | | | |
Manu-tatai-a-ngoa | | | |
Manu-waero-rua | | | |
Toi-te-hua-tahi | | | |
Rauru | | | |
Rutanga | | | |
Whatu-ma | | | |
Apa | | | |
Taha-titi | | | |
Rua-tapu-nui | | | |
Ra-kai-ora | | | |
Tama-ki-te-ra | | | |
Hiku-rangi | | | |
Rongo-ma-rua-a-whatu | | | |
Rangi-tu-taweke | | | |
Matangi-aura-nui | | | |
Whare-o-uru | | | |
Ihi-o-tonga | | | |
Marere-o-tonga | | | |
Takataka-putea | | | |
Whata | | | |
Whatonga | | | |
Rangi-whakauru-nuku | | | |
Weka-nui | | | |
Tawake-haparapara | | | |
Ra-kai-maro | | | |
Korako-tai-waha | | | |
Rangi-whaka-ewa | | | |
Pari-koau | | | |
Tau-arohaki | | | |
Kapa | | | |
Ue-wha | | | |
Para-kiore | | | |
Te-rangi-ka-purotu | | | |
Ropiha | | | |
| Hori Ropiha | |
Na ko Nga-ti-Kahu-ngunu te ingoa o te iwi o te tai rawhiti puta noa ki Wai-rarapa, no te takiwa i a Te-ao-matarahi raua ko Taraia, tae noa ki a Te-angiangi raua ko Te Whatu-i-apiti, ka moemoe o ratou uri i nga uri o Rangi-tane, a ka take rua aua uri ki aua iwi e rua, a tae noa mai ki enei ra.
Hine-Mahanga Me Ana Manu
Ko Hine-mahanga te wahine nana i taki te manu e karangatia ana tena whakatauki:
Ko te pua a Hine-mahanga
Ko te take i takina ai eia te manu, he tangi na tona mokopuna ki te manu a te tahi tamaiti ka tahi ka takina eia te manu, ko te manu tuatahi, nana i noho tuatahi te whare o Hine-mahanga he Kopara (korero ako) no muri nga manu katoa, nui atu te manu e haere atu ana ki taua pua taki, kaore nga manu katoa e wareware ki te pukepuke i tu ai te whare a Hine-mahanga tae noa mai ki tenei whakahopuranga, kaore hoki nga manu e wareware ki nga wai i tukua ai nga kaha a Hine-mahanga, kaore hoki nga manu e wareware ki nga rakau i whakaritea e Mahanga hei nohoanga mo nga manu, he pono enei korero, i kite ano matou, i matakitaki ano, ki te mahi, ki te mana o Hine-mahanga i te takiwa i takina ai eia te mana, tahuri tonu ki te taha, hoki rawa mai tana tane a Pa-tea kua tu te whare hinu a tona wahine, a ka mate te tane i te whakama, kaore hoki aua hinu o Pa-tea, patua iho tona wahine, ka mate, mehemea kaore a Hine-mahanga i patua e tona tane penei kua takina te Pakake ki manawa-rakau, ka oti nga pou mo tona kupenga, ka patua nei e tona tane, kore tonu atu e oti te mahi no te pakake e u ai ki uta.
Nga Rakau Whawhai A Te Maori
He tokotoko, he huata, he patu, he taiaha, he hoe-roa, Pouwhenua, kahu whakangungu rakau, he Pukupuku, kaore te tao e puta ki te tangata, a i te wa e parekura ana, kaore e wareware te tangata ki ana karakia, a me te korero tonu te atua i runga i te tohunga, a ki te korero te atua i te korero o te ora tika tonu atu ki te ora, a ki te korero i te korero mo te mate tika tonu atu ki te mate, korero nui tonu ai te atua, me te whakarongo te iwi katoa ki te korero a te atua, ko te tahi korero tenei a te atua:
Kia kotahi a taua whakaaro atu Mehemea kai (kei) whea te kowhatu tu tahi kia homai ana nga rakau ki runga ki a taua Te po ana taua, te Reinga ana taua, kia huke ana e taua, ko nga rakau ra tena mo taua, Tu mata tia ana ki te ahi tu whakataketake ana taua Ko te taua rangi ra tena, paku ana ki te rangi Haere whakataketake ana taua
Koia nei te korero a te atua e ka haere ki te iwi.
Nga Whetu
Ka huri te tau ka rewa nga whetu ki runga, a Mata-riki me tona huihui, a Puanga me tona huihui, ka kitea ena whetu, ka haere katoa nga kai o te moana ki uta, na Mata-riki i a mai ki uta, ka kitea atu a Mata-riki ka aroha te Maori, i aroha ai, ko tona putanga mai, ko te matenga atu hoki o te tangata, a ko te aroha o taua tangata e puta mai ana i a Mata-riki, ko te waiata tenei e aronga ana ki te korero mo Mata-riki:
Tirohia atu nei, ka whetu rangitia A Mata-riki i, te whetu o te tau Awha ka moe e a Mai ra homai ona rongo Kia homai a atu au Ka mate nei au I te mata pouri I te mata porehu I roto i a hau
Almanac)
Na ko te whakahaere a nga Maori mo nga ra, mo nga marama tae noa ki te tau he matau rawa te Maori ki te whakahaere i nga ra kino e kore ai e whai hua nga Kumara, nga taro, otira nga kai katoa nui atu ki te Hue, me te ti, e mahia ana e te Maori ki te whenua, kia puta mai nga hua, a ki te toua nga purapura i nga po kino ka tupu, nui atu te tupu, otira kaore rawa atu e whai hua, tena ki te toua nga purapura i nga po pai e whai hua ai nga kai, nui atu nga hua, kei nga po te tikanga, kei nga ra, kei te marama, e matauria ai te whakahaere o nga hua whenua, e kitea ana hoki e te Maori nga tau kakano, e matauria ana hoki ki nga pua rakau katoa tae noa ki te kiekie, e mohiotia ana te tau kakano kore, e mohiotia ana, e mohiotia ana ki nga pua o nga rakau, a e tirohia ana ki nga whetu, ki nga ra ki te marama, a ka mohiotia he tau toa he tau ka puta nga mahi o taua tau, he hau, he huka, he puaheiri, he marangai ko te ingoa o tena tau he Toa kaore hoki he kakano o taua tau. A e matauria ana te tau e nui ai te kiore, e matauria ana ki te pua o te tawai, nui atu te tupu ake i te whenua, a he tau tawai, he nui te kiore, a kua tae te nehu a te tawai ki te moana, a tae atu ana ki Hawa-iki, a ka whakatika mai te mano tini ngeangea o te kiore ka kau mai i te moana nui a Kiwa, a ka kau mai i te moana me te kai haere mai i te nehu o te tawai, a tae rawa mai ki uta nei kua momona te kiore i te kainga haeretanga mai i te nehu o te tawai, a ka u mai ki uta nei ka kitea ki te kainga i te totaraheke
Ko te whakapaparanga tenei mo nga ra, i te timatatanga o te marama tae noa ki te mutunga o te marama:
He ngaro ka ruia Whiro Whiti ka reia, he po pai Mo te Tama me te ika Tirea Hoahoa ata Oue-nuku Okoro Tama-tea-tu-tahi Tama-tea-tu-rua Tama-tea-whaka-pa, kua pa te Kai a te Tama, ki te noke, a Te ika ano Ari Huna Mawharei Ohua Atua, he po tapu tenei Maure Taru Rakaunui, ka rere te kumara te Taro, ka hi te tuna, me te ika Rakau ma-tohi, ka kai te Tuna Nui, ka rere ano te Kumara, ka hii Te ika Takirau, ka rere ano te kumara ka hiia Ano te tuna me te ika Oike Kore kore tu tahi Kore kore tu rua Kore kore whakapiri ki nga tanga-roa, ka Piri te tuna ki te rua Tanga-roa-a-mua Tanga-roa-a-roto Kiokio O tane, ka kai te ika te tuna O rongo-nui ka rere te kumara Mauri Mutu whenua
Na ko te whakahaere tenei a te Maori mo nga marama, i timata i te marama a te pakeha e kiia nei ko Hune a tae noa ki nga marama katoa a te pakeha o tona tau ki a Mei:
|
O pipiri | Hune | |
Oho ngongoi | Hurae | |
O here turi koka | Akuhata | |
O mahuru | Hepetema | |
O hiringa a nuku | Oketopa | |
O haki hea | Nowema | |
O kai tatea | Tihema | |
O hui tanguru | Hanueri | |
O pou tu te rangi | Pepueri | |
Ka hauhakea te kumara | Maehe | |
O te ngahuru kari piwai | Apereira | |
O te matahi o tau | Mai | |
O paenga whawha | | |
Ko te whakahaere tenei mo nga purapura e tona ai ki te whenua, kei nga po tika ka rere ai te mata-ku ara te mataa-rua.
Nga manu na raua i pikau mai te kumara i Hawa-iki he Haronga-a-Nuku, he Haronga-a-Rangi.
Ao-Tea-Roa
He whenua pai a Ao-tea-roa i mua, he whenua makuku, he whenua momona, i te mea e tu ana nga ngahere, ko nga maunga he ngaherehere, a ko nga parae, he rarauhe, he toetoe, he ………., he karamu, he kotukutuku, he ngaio, he kowhai, he harakeke, ka heke te wai o enei ki te whenua ka momona te whenua a ka makuku, a e kore e mimiti te wai o nga roto me nga awa e mimiti i nga raumati, na reira i ora ai te iwi o enei motu i te kai, nga hua o nga rakau, he kai na te manu, nga aruhe o te whenua me te panahi, o te wai he tuna, he ika, he inanga, he upokororo, he kokopu, o te moana he ika, he pipi, he pupu, he koura, me te tini noa noa atu.
Nga Kakahu Maori Me Te Ngaki Kumara
He mea haaro ki te harakeke te kakahu o te Maori ka whatua hei pokeka, ki te korowai, he mea takiri tenei ki te harakeke, a ka riro mai te whitau ka mirohia e te wahine ka tukua ki te wai ka patua ka taurakitia, ki te ra, ka maroke ka whatua hei korowai, kia oti rawa ka tahi ano ka patua ki te wai, ka ma te kakahu na ko nga hukahuka pango (mangu) o te korowai me te pokeka me nga mea pango mo te taniko o te kakahu e tikina ana ki te kiri (poha) o te whinau (hinau). Ka herea mai ka patua taua kiri ki roto ki te waka kumete, ka huahuatia ki te wai, he mea tahu te wai ki te kowhatu wera kia werawera ai te wai, a ko tena ingoa tenei he huahua, e toru pea nga ra e tau ana i roto i te kumete ka tangohia ki waho, ka kawea ki roto ki te paruparu takahi ai, a e toru nga ra ki roto ki tera, ka horoia ki te wai, koia e pango na nga hukahuka o te korowai me te pokeka. Na ko te mea hei whakawhero, he kiri (hiako) toatoa, he mea pera ano me te kiri o te hinau tenei kiri e whero ai te muka, ko te pake, e tikina ana i te kiekie, ka mahia a ka kawea ki te wai, a kia maru ra ano i te wai ka mahia ki uta, ka taurakina kia maroke ka wahaia (pikaua) ki te kainga ka whatua he pake, he kakahu hei whakaheke mo te ua, nga taru o Aotea-roa e pai ki te ngaki he puha, he kohukohu, he toatoa, he tutumoko, he pukatea, nga mea hei ngaki taru he takoko, he mea tarai ki te maire, ko a te Maori ka heru enei, hei ngaki kumara, me nga awa kari (keri) o ona Pa, me ona pa tuna, he mea pai rawa atu te takoko, he ko te mea hei
Na ko te whakatauki mo te pake:
E Taha, he aha te tohu o te Riri
E mau tonu ana te pake i runga i a Taha-rakau haere tonu te ruinga (nuinga) a Taha-rakau i tona pake.
E roa a raro e tata a runga
Tona tikanga, he roa e haere ana mai te riri o te whenua, tena ko te ua o te rangi, he tata tonu te heke iho ki te whenua.
Te Aruhe
Ko te mahi i te aruhe he ko te mea mana e huaranga ki runga, ko etahi hei mahi ara he akuaku ki runga pu ai, a ka horahia kia maroke, ka kohi ai ki te kete, ka hoatu ai ki te whata, a ko etahi ka kawea ki te wai, tau atu tau atu, ma te wahine e patu te aruhe, kohere rawa whakarewa rawa te pipi hei kinaki me te tuna.
Te Tii
He kai pai atu tera te tii, he mea kari (keri) ko nga putake o te tii, ka pae, ka tahi ka waruhia, ko etahi ki te waru ko etahi ki te whakautu i te umu. Ka timata te mahi i tenei mea i te tii a tao roa, e kore te tane e moe i tana wahine, engari kia maoa te umu, ka moe tahi ai raua. No te ngahuru i taona ai te tii, a no te ngahuru ano hoki i taona ai te karaka, a ka maoa te umu tii, ka whataa kia maroke, a he mea paoi te tii ka tuku ai ki te kumete a ka mahia ka koramuramua ki te wai a ka eke te para ka kokoa he kumete ke ano a ka tapaea ki te ope kia kai a ratou.
Ko rerenga o te tii, he kai ano tera ko te kouka e taona ana.
He Pukurau
E puta ake ana te pukurau i te whenua, a e rua ona mea, he pukurau te tahi, he maraue te tahi, ka kitea te tarake pukurau e tupu ana, e pakupaku ana ano, ka haere te tangata ki te taha ki te ra, a ko tera ata ka tau ki aua pukurau, ma reira e kore ai e roa ka nui aua pukurau, ka mahia ki ro (roto ki te) kete ka kawea ki te wai tau ai, a ka roa ka taona ranei ka hinua ranei. Ko te maraue pera ano me te pukurau, engari ia e rere-ke ana tona ahua, kaore tenei e kainga, he kino, no reira tenei waiata:
He marauea ra ka whakapau tuki au
Te Koura
Ka mahia te koura mo nga hakari, ko te hiku anake e mahia ana, ko te papapa o te tinana e kainga ana me nga waewae e te kai tahu o aua mea.
Tatau Tangata, Tatau Kai
Ko te tatau mo te tangata e penetia ana kotahi rau tarepa te rua, a mo te kai kotahi rau ma ngahuru, te mea e rere ke ai te tatau o te kai kai hoki he ki te iwa aua tatau a iwatia te tangata, ara kei tatautia a tokoruatia.
Tahere Manu
Na ka mohiotia te tau kakano, ka mahia te tii, ka toetoea hei kaha, a ka ki nga kete i aua tii, a ka haere te manu ki te pua, a kua noho te manu tau punga o te pua he korero tonu tana mahi i te mea he tute aia he karanga tana, i nga manu katoa, a ka titiro te tangata kua rui te manu ki taua pua, a ka haere aia ki te tahere i tana pua, a he mea herehere nga kaha ki nga manga o te rakau kapi tonu nga peka (manga) o te rakau i te kaha, a ka karakia ratou katoa i a ratou pua, he karakia taki mai i nga manu ki aua pua, o tera wahi, o tera wahi, a i runga hoki i nga pua aua tangata e karakia ana, koia nei o ratou karakia taki mo te manu:
Nga manu i Tarawera te takina mai Wairua o manu - u Ko manu te kutikuti, ko manu te heihei Kutikuti o te rangi pekapeka o Taane Tenei wai inu i wai inu ki te puna Tane i Hakure i
Kei te karakia aia, aia, tangata i tana pua tahere ka pae nga manu, a ka tiri, ka hutihutia, ka mahia te ahi hei tahu, me te waka mo te hinu o nga manu, a ko te ipu ki te tahi pito o te waka tu ai, a ka rere te hinu i roto i te waka ki te ipu, he mea hoki kua mahia nga koko ki runga ki te rakau kia pai ai te tu ki te ahi, a ka timata te tahu, ka hui nga taane, nga wahine, a ka tapu hoki ratou, kaore e kai, a kia totoo te hinu, a kia nui te heke o te hinu ki roto ki te waka, ko te karakia tenei o te hui nei kia nui ai te hinu:
He kereru aua manu ki uta te u ai Ko te tama i a Taane te u ai Kia utuhia e te puhake to He koko aua manu ki uta te u ai Ko te tama a Taane te u ai Kia utuhia e te puhake to He kaka aua manu ki uta te u ai Ko te tama i a Taane te u ai Kia utuhia e to puheke to Koko e, tahuna, tahuna te puna i uta Te puna i tai te puna whakawarea Te puna nawai, to-too waipuke i
E karakia ana tena e heke ana te hinu, a ka mutu te tahu ka whaongia ki roto i te tahaa, a ka noa nga tangata me nga wahine, a ka kai ai ratou. Ko te ingoa o tenei tahu he matiti, a he penei ano te tahu o te kiore, me nga karakia ano, e horea ana ano tera, engari e whaohia ana etahi kiore ki roto ki te taki kiri i horea ra, ka whaohia nga mea e toru ki roto kotahi tena paka, ka tauia, ka tatau tonu i nga paka tae noa ki te rau, ki te mano, e panga ana etahi kiore ki ro wai, tu ai, a he roa ki reira, ka tahuna, ka kainga, he kai pai rawa ia, na ko nga piro (puku, whakau) o nga manu, ka huahuatia, ka mahia kia maoa ka kainga e aua kai mahi nei.
Ko tetahi mahi i te koko he whakamoe, kai a Hurae ka mahia tenei, a ko Hurae ano hoki, ko nga huanui (ara) kua mahia kia pai mo te haere rawa atu ki te whakamoe, e watea atu ana te wa e haere atu ai te tangata, a ka mahia he rama i te kiri kahikatea, a i te kiri totara, hei ahi kia marama ai te pikipiki i nga
He wai te tahi mea e patua ai te manu, ara o te kereru (kukupa) ka kai aia i te hua miro a i etahi atu kakano, ka rere aia ki te wai inu ai, a ka taheretia te wai, ara ka mahia ki te rau tii kia mau ai te kaki o te manu, a he nui ki te matenga.
Na he patu ano to te kaka, he tutu, tera ko te mokai kua whakaritea noatia atu, kua whangaitia kua pai, ka noho te tangata i runga i te tutu, ka tu nga tuke, ka tahi ka whakangetia te mokai, i te tangihanga ano o te mokai ka rongo te tini o te kaka, ka rere mai ki te tutu, a ka patua, koia hoki te whakatauki:
He tutu kaka ki uta He toka koura ki te moana
Ko te tikanga o tenei whakatauki, mo te nui o te matenga o te kaka o te koura.
He nui te manu o Aotea-roa, rereke te patu o ia manu o ia manu, ko te kaka-riki he patu ano tona he Para kakariki, he mea hanga ki te tawiti, ki te kaha he tutu ano tona.
Ko te kopara (korimako) he peka ona patu
Ko te weka he tupaki te patu o tera he tawiti.
He hopu (papaki) ano tetahi patu o te kaka, kei te makariri ka momona, kaore e rere ka hopukia noa tia iho e te tangata.
Ko te huia he mea whakatangitangi ki te waha (mangai) o te tangata, ahakoa i mamao noa atu te huia ka rongo aia i te whakatangi, e kore e roa ka tae mai ka herea ka mau, ahakoa e rima e ono ranei te ta, mau katoa.
Kumara
Ko tenei kai ke te kumara, kia oti rawa te pure ka tahi ano ka hauhakea, he mea wehe ano te maara tapu, ko te mataka hoki tera ara tera ingoa te mataka he matamua.
Whakatauki
Ka moe te mata hi tuna Ka ara te mata hi taua
Ko te tikanga o tenei whakatauki, ka noho te tangata ki te hii tuna, a kore noa iho e kai ake te tuna. Ka warea noa tia iho aia e te moe. Tena ko te mata hi taua e kore e moe he haere tonu ka tata ki te taupahi ka noho ka whanga (tatari) ki te haparatanga mai u te ata, na reira i kore ai e moe.
|
Hapara te ata | ) | | |
Haehae te ata | ) | | dawn|
Takiri te ata | ) | |
He Waiata Mo Te Toonga O Te Ra
E too e te ra, to atu ki te rua To atu ki te rua Ka haramai roimata ka maringi Me he wai, ka maringi me he wai Kati au te pupuri i Taua te haere, taua te haere, e Kia tere mutu au i Te wa moana nei, te wa moana nei U noa Paikea te hiwhi (hiwi) Ki mamai roa, te hiwi ki mamai roa Mo nga ohu au, mo nga homata kamokamo No nga homata kamokamo i He pahi rawa hau, e No hou e Mania-poto No hou e Mania-poto, i He puhi ko era aku, u I te wa ai mua ra I te wa a mua ra, i Ka iri kai (kei) runga a Te whata a Tehe-runga Te whata a Tehe-runga i E mataku ana ra, a Koi (kei) pau i te kuri Kei pau i te kuri Ko aku moke ra, a E rangona ake nei, i Te rau o Piopio, ko te Ko o whakararo, ko te ko o whakararo, i He mea i tu mai i te waha O te ika i te wai, ha o te ika, i
Ka puta nga whetu, ka too nga whetu, no te putanga mai o nga whetu no reira tenei waiata:
Tera te whetu tau kamo ana mai e Hohoro mai koia te hau (tau) haramai, e Makere mai ki te whanga ki te kopua nei, - e He arahi i raunga a no hou (nou) e te kimihanga E te hoa ai nui i a Tu-awatea ra, a Ko Manu tau-hou au, u Wai ra hau (ahau) ka kai te, e
A Te Rangi-Te-Kahutia
Ko te Rangi-te-kahutia kaore i whanau mai ma roto mai i te tara o tona kui, i whanau ke mai ma te tapatapa. Ko tenei tangata he rangatira nui, he tangata hoki e nohoia ana e te atua, nana hoki a Nga-ti-kahu-ngunu i mate ai, a ko te Upoko-poito te ingoa o te matenga. Haere mai ana a Nga-ti-kahu-ngunu he taua, e haere atu ana hoki a te Rangi-te-kahutia he taua, titiro rawa atu, kapi tonu te moana i te waka e hoe ana mai a Kahu-ngunu kia parekura raua ko tenei taha i a te Rangi-te-kahutia, titiro noa, te tae te aro, heoi ano ka pa mai te pawera ki tenei, ka tahi a te Rangi-te-kahutia ka ki atu ki a Pa-kotore, he poropiti hoki a Pa-kotore "E koro tahuri ki a taua ki ki a taua whanau." Ka ki atu a Pa-kotore "E ta, ma wai e koe te takura waha e tuturu te iho rangi, e rangi mau tonu." Ka tahi a te Rangi-te-kahutia ka ki atu "A hua noa ra au i ki atu ai ki a koe, ko tenei maku." A ka karakia a te Rangi-te-kahutia, ka parea ko te upoko ki raro ko te kumu ki runga, ka whakahamamatia tona kumu ki te rangi ka haoa te hau, te ua, te whatitiri, te hiko ki roto ki tona kumu, kaore i roa, e tuku ana te hau, te ua, te whatitiri, te hiko, tahuri katoa nga waka ki te moana, ahakoa ka u atu etahi waka ki uta ka riro ano ki te moana, ka mate a Nga-ti-kahu-ngunu ki te moana, aranga (tapaa) kiia ana iho tenei matenga ko te Upoko-poito, i rite hoki ki te poito i te moana, ko te rite tera o te upoko tangata i te wai tahuri ai nga waka ko te whakapapa mai tenei o te Rangi-te-kahutia:
Rangi-te-kahutia Pakuku Te-tua-tahi Te-ara-hunahuna Poti Hori Ropiha
He Waiata Aroha Na Ona Kaumatua I Waiho
Te tikanga o tenei kupu te Kau i waiho na ona tupuna tae iho ki ona matua i waiho ki o ratou uri, ko te waiata aronga ki tenei korero:
Kani hoki i E te roimata, a - e Te pehea a Kia ngawari e Te whai atu, a Au ki te wa ngaromanga, a, e (Te Whangauruanga - a place at Waikare..........)Ko Hau-mapuhia, a E ngurunguru i raro ra e e
He waiata ano:
Tuku-a, a, aroha, a Ki taku whenua, a I te ahiahi e Kauruki nei i e He wa kai i ara Kia toia, a Nga matamata, a Ki Rauto hira Omanga a waka Te reia wai e Ka hoki i au e Kei maru tata ha, i, e
Whakatauki Mo Te Tangata Mangere
Ko te mahi a te mangere, ka tae ki te wa mahi kai, ka haere atu aia ki te tahi kainga ke atu noho ai, a ka whakaaro aia i reira ka tae ki te ngahuru o pou-tu-te-rangi, ka hoki mai, he mohio nona kua whaiti te kai ki te rua, a no reira tenei whakatauki:
Ta ke raumati Whakapi ngahuru
a ko te whakatauki o Ao-tea-roa, no te tangata e haere ana ki te tahi kainga, te haerenga atu oti tonu atu:
Nawai e koe te numanga Ao-tea Nunumi ake nei oti tonu atu
Ko te Waru he wa mate kai i a ko nga marama i tau ai tenei ingoa ki a ratou ko Hiringa-a-nuku, ko Hiringa-a-rangi, ko Hakihea, ko Kai-tatea, a ko tona whakatauki tenei ko to te Waru:
Te waru pokai kete Te waru a kai-tahi
Na mo te tangata e noho tonu ana kaore nga ringaringa e rahurahu ki te mahi, a e mahi ana te nuinga, a mo te rurunga ona ki te kai kore mana, ka haere aia ki nga kainga ke atu, a ka titiro atu ka pupu te paoa o tenei kainga, ka haere aia ki reira whanga kai ai, ka kai a ka haere kua pupu te paoa o te tahi kainga ka haere aia ki reira, a ka kiia mai e te tangata o te ahi:
I whea koe i te tangihanga o te Horirerire ka mahi kai mau
Ko Kupe, Ko Ngake
I tuha haere a Kupe raua ko Ngake i a raua tamariki ki Ao-tea-roa nei, a i pau katoa i a raua te whakanoho haere nga wahi katoa, he hau te kai mo aua tamariki, a he kowhatu o ratou ahua o aua tamariki o era ra, a e tu mai nei ano, ko te waiata tenei e aronga ana ki tenei korero:
He uri ia no au no Kupe No Ngake e, e, i, e tuha noa Atu ra kia pau te whenua, a, i Te hurihuri ai ko Matiu ko Ma-karo, o, au
Na Kupe i waiho nga taero i Ao-tea-roa, a na Tama-tea i tahu aua taero katoa.
Ko te taero o Kupe, he papai, he tu mata kuru, he ongaonga, me era atu kino, he whakakinokino nana, kia kino ai tenei motu, nana ano hoki i topetope etahi o te motu hei moutere, tetahi tikanga o te taero he hoatu i nga kai kino kia kainga e te tangata kia mate atu ai aia, no reira te kupu o te waiata nei:
Nga taero ra nahau e Kupe I waiho i te ao nei e
Karakia Kia Tahuri Te Wahine, Te Tane
Ki Tona I Pai Atu Ai Ki Aia
Ki Tona I Pai Atu Ai Ki Aia
Ko te ingoa o te mahi karakia kia tahuri mai te wahine ki te tane, te tane ki te wahine he atahu.
A te karakia kia kore ai e moe te wahine a te tangata i muri i aia, ana mate atu aia i te ao nei, tera mahi me te karakia he tau-pa, he mea kia kore rawa atu te tangata e ai i taua wahine i muri i aia.
Karakia Hura
Ki te mea ka whati te hapu i te taua, a ka ora ratou ka karakia haere, he karakia hura i a ratou kei kitea e te taua ara e te whaka-ariki, a ka roa ratou e whati ana ka wehewehe te haere kei kotahi tonu te huarahi e haere ai a ka whaia e te taua i o ratou papa omanga, a ka roa ka huihui ai ano te haere, a ka roa ka wehewehe ano te haere, te ingoa o tenei haere he whakarau-rakau, he mea kei kitea te papa o nga waewae tapu wae, a ki te haere i nga huarahi i te parae, a i te ngahere, o te taupahi ranei, ka pera ano te haere.
Tutu-Mai-Ao
Ki te haere te tangata i te one, a ka kitea atu eia he tangata e tu mai ana i mua ona, a ka haere atu ia kua kore noa iho aua tangata i kitea atu ra eia me ana hoa, he tutu mai ao tenei tu tangata i kitea atu nei.
Te Matenga O Te Wawahanga,
Me Te Kupu a Te-Whatu-I-Apiti
Me Te Kupu a Te-Whatu-I-Apiti
Ka tatu a te Wawahanga ki te mate, ka pataia e tona papa e Te Whatu-i-Apiti ka ui atu "E te Wawahanga, mawai to hoa moenga i muri i a koe?"
Ka ki atu e te Wawahanga "He aha oti?"
Ka mea atu a te Whatu-i-apiti "Ina ra ko to hoa moenga i muri i a koe, ma to teina."
Ka ki ake a te Wawahanga "Nawai i ki ma tena tutua taku hoa moenga, engari mau tonu."
Ka tahi a te Whatu-i-apiti ka pepeha:
Haere ki te po whakarongo ake ai Ko to teina te tangata nou mo Heretaunga
Ko te teina o te Wawahanga e kiia atu ra e te Whatu i apiti:
|
Ko Hika-wera | = | Uira-i-waho | |
Rangi-tohu-mare | = | Huki | |
Hine-rau | = | Hopara | |
Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Kukanga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Ko te whakapapa mai tena o Hika-wera i whakataukitia ra e Te-whatu-i-apiti a tika tonu, nui rawa atu te mana o Hika-wera me ona uri katoa, me tana tupuranga katoa, he rangatira anake, me te mana katoa, a i pono te kupu o tona papa ki aia.
Te Whatu-I-Apiti Raua Ko Te Angiangi
Ko te tikanga o tena ingoa, no nga whatu o te rangi Te whatu i tukitukia, wawahia ki runga ra, te whatu i whakarongo, whakarongo ki tae ra.
Koia nei tera ingoa a te Whatu-i-apiti tae iho ki ana tamariki, no reira anake o ratou ingoa. Ko te whakapapa mai tenei i a Te-whatu-i-apiti:
|
Te Whati-apiti | = | Pore-iti | |
Hine-mate | = | Rangi-hi-rawea | |
Hopara | = | Hine-raru | |
Homata-i-te-rang i | = | Whare-nui | |
Kukanga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
I mahi Haukai (Hakari) a Te-whatu-i-apiti raua ko Te-angiangi, na Te whatu-i-apiti ki mua, a ko taua Hakari ra te ingoa ko Whare-ponga, ka utua taua Haukai ra e Te angi-angi ko te Hakari ko Te-korokoro, a ka utua ano e Te whatu-i-apiti ko Hakari i Te-uaua-tamariki o te rangi wawahia, a ka kore he kai a Te-angiani hei Hau kai mana ki a Te whatu i apiti, ka tukua ki te whenua hei Haukai, ki a Te-whatu-i-apiti, a ka utua ano e Te whatu-i-apiti ki nga rangatira na ratou nga whakatihi (haupu kai o aua hakari ana haukai) ko te Hakari e kiia ana tona ingoa ko Whakaara-raumati o taua whakatihi, a Hika-rerepari hei utu mo ta Te whatu-i-apiti, a ka utua ano tena e Te whatu i apiti ko te whenua i Raikatia, Paeroa, Tuturewa, a ko te utu tera o te whakatihi (Hakari) a Hika-rere-pari a waiho nei aua whenua ki ona uri, a tae noa mai ki enei ra, ko te whakapapa mai tenei o
|
Hika-rere-pari | = | Kai ariki | |
Tama-wera | | | |
Hine-kino | | | |
Whakatau | = | Ue-wha | |
Para-kiore | = | Werowero | |
Rangi-ka-purotu | = | Whakamarino | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha , | |
na te tahi wahine a Hika rere-pari na
|
Ao-po-keka | = | Hika-rere-pari | |
Hine-iri-rangi | = | Hiwi | |
Whakaara | = | Kakara-tuhia | |
Werowero | = | Para-kiore | |
Rangi-ka-purotu | = | Whakamarino | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Na no ta Tau-rito whakatihi (Hakari) i taua kai ano i te uaua-tamariki, ko Tore-o-punga te ingoa o te whakatihi a Tau-rito, ka utua e Te-whatu-i-apiti ki te whenua ko Po-ranga-hau, ko Tawa-pu-tahi, a waiho iho tenei whenua ki ona uri, a ko te whakapapa mai tenei o
|
Tau-rito | = | Rangi-wawahia | |
Kere | = | Ariuru | |
Ahu-rangi | = | Te niho | |
Hine-i-taua | = | Kukanga-o-te-rangi | |
Whakamarino | = | Rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Te Manu Huia
He mokai te huia na Tautu, i whakanohoia ki Tara-rua, no reira tenei waiata:
Te Huia i Tara-rua e i Te Toroa i te moana Kai pai atu koe Te haere hei powhiri Mai kai (kei) motua
Tu-Purupuru
Ko Tu-purupuru te tangata i whakanuia e ona iwi, e tona papa hoki. I kii hoki tona papa, a Ra-kai-hiku-roa "Tukua kia tu takitahi nga whetu o te Rangi." He whakaaro nana kia kotahi tonu, he rangatira ko Tu-purupuru anake, kauaka etahi atu, no reira ka whakanui e ona iwi, mau ai ona iwi ka tapae noa i te kai, ka maka i te hinu i te kumara, i te ika, i nga kai katoa, ki nga huanui (ara, huarahi) o Tu-purupuru ki reira tu ai hei kai mana, mo tona haere i ona ara e tu ana, ka kai. Ko tona kakahu, he kakahu kura, he taiaha kura tona taiaha, na ko te whakapapa mai tenei o
|
Ra-kai-hiku-roa | = | Rua-rau-hanga | |
Tu-purupuru | | | |
Rangi-tu-ehu | | | |
Hine-i-ao | = | Rangi-taumaha | |
Huhuti | = | Whatu-i-apiti | |
Hika-wera | = | Uira-i-waho | |
Rangi-tohu-mare | = | Huki | |
Hine-raru | = | Hopara | |
Homata-i-te-rangi | = | Whare-nui | |
Kukanga-o-te-rangi | = | Hine-i-taua | |
Whakamarino | = | Te-rangi-ka-purotu | |
Ropiha | = | Poti | |
| Hori Ropiha | |
Te Moko
He taonga nui te moko, a e rua painga a te tangata, ka whanau mai te tamaiti, ka toia e tona koka (whaea) kia atahua ai nga waewae, te tinana me te kanohi, a ka pakeke ka taea ki te moko, no reira tenei whakatauki:
He toanga ke ta tona matua He toanga ke ta te kauri
Niho Tunga
He takitahi noa iho nga tangata e ngaua ana e te niho tunga, a ka mahia kia kore atu te tunga na ka kore atu ano, he mea momotu ke marire nga kete kai me nga taha wai, me nga ipu kai wai ma nga tamariki, ka motu ke ano nga kete kai me nga taha wai me nga ipu ma nga kaumatua niho tunga, tae noa ki nga heru mahunga wehe tonu a nga tamariki, wehe tonu a nga kaumatua, koia nei i ora ai o te Maori niho te pa katoa ai i te niho tunga, a te tahi he pai no te taka o te kai, he tao ki te umu, he tunu ki te ahi, a he kai matao katoa i ora ai te niho me te tinana o te tangata.
Te Hinu Me Te Horu(
Kokowai)
He paru te hinu me te horu mo te tangata, mo nga kahu, pari katoa ki te kokowai, me te mahunga ano, ka herua te mahunga, ka koukoutia ka titia ki te heru turae, me te huia, me nga pohoi ki nga taringa a koia tenei whakatauki:
Me te atua e kuku ana
a hei ai te tiki ki te kaki, he kuru, he kapeu ki nga taringa, he hangaroa ki nga waewae me te tu hangaroa ano ki te hope, me te maro waero ano.
Pukoro-Au-Ahi
To matou tupuna ko Pukoro-au-ahi a ko tona tuahine ko Te-ao-ki-te-kapua i noho i Pou-turi (nama 3) he patu manu ta ratou mahi i reira a ko Pu-koro-au-ahi e tamariki ana i reira, a i noho i tana tuahine i a Ao-ki-te-kapua me te tane o taua tuahine me Unuunuhanga, a ma te taokete e patu he manu ma ratou, i te wa o ratou e noho ai i reira ka timata te kino o Unuunuhanga ki te tamaiti nei, a ka ka raua ko te wahine i te manu ka hoatu e Unuunuhanga ko nga wheua ma te tamaiti ra, a he pana tana i taua tamaiti ki runga i nga wahie noho ai, a haere atu ai te paoa o te ahi ki aia, a he nui te aroha o te wahine ra ki tana teina, a he mea huna he manu mana e te tuahine i roto i te rahi o te hangi.
A ka pakeke te tamaiti ra, ka haere aia ki te patu manu ki te ngahere, a tuporo atu ko te wai e turia ana e te manu, a ko te pohatu (kowhatu) o te wai rite tonu ki te hua o te toromiro (miro) te rarahi me te whero ano, a koia te kai a te manu me te uru (iro) ano i te wai, ka korero te tamaiti ra ki tana tuahine kia mahia e raua he tii, a kauake he taeke mana, ara hei kaha, i te ngaro ke te taokete ki te patu manu, patu ai i runga i nga rakau he taeke he wero, ka oti nga kaha a te tamaiti ra, a ka mahia aua kaha ra ki te wai, oti rawa ake ka titiro aia ki te timatanga o te kaha, kua mau te tini o te manu, a ka hoki aia ka korero ki tana tuahine kia mahia he rahu (kete) a ka haere raua me nga rahu, ka mahia e raua nga manu, a ka pikaua ki te kainga, ka tae mai a Te Unuunuhanga ka kite i te nui o te manu, ka mate aia i te whakama aia ki tana mahi kino ki taua tamaiti
Ko nga pohatu ririki a taua wai kua pau noa atu i te manu te kai i nga whakatupuranga o mua, nga mea rarahi kei te takoto ano, i te tapoko ki te korokoro o te manu, ko te iwi kei te mahi tonu i taua wai, me te nui tonu te manu o reira.
Nga wahi manu e huihui ai ki taua whenua ko Pou-turu, ko Pou-te-roku, ko Toatoa, ko Te-ngaere, ko Whakaau, ko Huia-rua, me taua wai me O-maru-tuturu.