Te Puta ki Toka a Kuku

I te mea he nui nga kōrero mo te riri ki Toka a Kuku[24] i pānuitia e Te Toa Takitini, kātahi anō ta Te Angiangi Hau kōrero i pānuitia e nga nūpepa Maori. He mea pai kia whakapukapukatia tēnei kōrero. Na Paraire Tomoana te kōrero tuatahi i tae a Kakatarau[25] ki Nukutaurua[26] ki te whakataka i a Te Wera Hauraki[27] me nga rangatira o Ngāti Kahungunu e noho huihui ana ki Nukutaurua. Kia haere ia ki Toka a Kuku ki te ngaki i te mate o tōna pāpā o Pākura[28]. I tautokona e au taua kōrero. I whakahēngia e Takuta Wi Repa o Te Whānau a Apanui. I whakahēngia e Te Angiangi Hau ta Takuta Wi Repa. Tekau marama i muri mai ka puta nga kōrero a Kopu Erueti[29], he tautoko i ta Tutere Wi Repa engari kaore he whakahē i ta Te Angiangi Hau. Tētahi pai anō o nga kōrero a Te Angiangi ko tana tuhinga i nga ingoa o nga rangatira nunui o Ngāti Kahungunu o ērā rā.

Ki nga Etita o Te Toa Takitini,

E hoa ma inā aku kōrero i rongo ai au ki ēnei o o tātau pakeke mo te taenga mai o Kakatarau ki Nukutaurua nei. Na te rongo ka tae ki Waiapu ina nga tāngata katoa o Wairarapa, o Heretaunga, o Te Wairoa kei Nukutaurua nei, ka haeretia mai nei e Kakatarau o Waiapu, he whakataka i a Te Wera, tae noa ki a Ngāti Kahungunu katoa, e noho huihui ana i Kaiuku[30] . Ko nga rangatira ēnei i kōrerotia mai ki a mātou o nga iwi e noho nei;

– 36 –

E rua nga take o te haerenga mai a Kakatarau;

tuatahi; he maungarongo ki a Ngāti Kahungunu o Heretaunga

tuarua; he tono kia haere ki te ngaki i te mate o tōna pāpā o Pakurahoia rāua ko Te Pori o te rangi[31] .

Ko te tono tuatahi ki a Ihaka Whaanga, no muri ka tono ki a Te Whareumu, no muri rawa ki a Te Wera Hauraki. Ko te whakaaetanga ka haere nei te ope taua o Nukutaurua arā a Ngāti Kahungunu me Ngāpuhi, i te tau 1836. E waru tekau nga pū a Ngāpuhi.

E whakaae ana ahau ki ētahi o nga kōrero a Reweti Kohere i te kōkiri a te ope a Tuteranginoti[32] arā a nga iwi i haere mai i waho o Toka a Kuku, ka whāia mai a Ihaka Whaanga rāua ko Marino, te tamaiti a Te Wera, ka rere a Ihaka ka mau ko Marino. Na konei i whakaoho katoa, nga hapū nei a Ngāti Kahungunu, a Rongowhakaata, a Te Aitanga a Hauiti me Ngāpuhi, ka kōkiritia mai e te matua ki waho o Toka a Kuku, kātahi ka pūhia e Ngāpuhi, kaore i rikarika te mate o te tangata, i whakairitia nei ki runga whata. Ko nga mea i noho atu i roto o te pā i ora. Koirā hoki te kaupapa o te waiata a Eraihia[33] i te

– 37 –

whakapuaretanga o te whare o Te Aitanga a Hauiti, e mea rā;

'Ki a Hikataurewa,[34]te kaitiaki
O taku whata kao i Toka a Kuku.'

Kei te hē hoki te kōrero a Wi Repa e kii rā e rima anō tāngata i mate, arā i tārewatia i taua riri.

Mo nga kōrero a Wi Repa e mea nei, 'E kore e hinga a Toka a Kuku ma Hongi rā anō', a puta rawa hoki mo nga pā nei mo Matakitaki me Mokoia, na Hongi rawa kātahi anō ka hinga. E hoa ko wai hoki a Te Wera, hua atu no tērā tātai tonu hoki i a Hongi, no Ngāpuhi tahi rāua, tokorua whai pū katoa.

Heoi anō

Na Te Angiangi Hau

Te Toa Takitini nama 109, Oketopa 1930. Whārangi 2161.