Ko nga tikanga enei o te tangata, i a ia nei Nga Puna o te Moni e takoto ana.

Na—kua rongo tatou ki te upoko kua taha ake nei, ki nga tikanga o te Tangata whai Rawa:—heoti, ahakoa ianei kaiponu, tena ano nga Huarahi o te Moni te takoto na, hei kawenga haeretanga mana, ki te tirotiro i te tangata mate kai, i te tangata Rawa kore;—koiano, — tenei ano hoki tetehi wahi—ahakoa—mano tini nga Pauna Moni i hokoa atu e taua tangata taonga ki te mea Mona—he mea noa iho—ekore hoki era moni e ngaro noa—Kati ano ko nga mea i riro mo te Kai, mo te Kakahu—ko nga mea era e ngaro noa iho—tena, ko te nuinga o nga moni—tena ano te whakangaro haere na i roto i te mano o te tangata;—he ahakoa pupuri kau, me aha, i nga tikanga kua takoto; I utua atu ranei nga moni ki te Kai, ki te kakahu, ko tana tu ano—he moni, he kai, raua raua,—he kakahu hoki—rite ngatatahi; ma te moni hoki ka riro ai anei mea:—tenei ano,—akuanei pea —ka puta atu ko te oha o nga tangata Whai Taonga—ki te Hunga Rawa Kore—ara, ki nga Kai Mahi—tena ranei e nui haere te taonga—kaore hoki—engari, ko nga Kai Mahi ko te whiwhinga ki te moni hoatu noa—tera ratou e mangere, e noho noa iho, e kore e tahuri ki te mahi kai ma ratou;—Otira, he kino ano to te tu i te tangata mangere—engari ano, ka minamina te tangata page 45ki te mahi, he ahakoa mahi tamariki—ko te mahi touu— ka minamina ki te mahi, ka ora te ngakau o te tangata:

Whakarongo ianei,—Ko te nuinga o te moni, he mea utu atu ki nga Kai mahi o nga mahi nunui—ki nga mahi whakawhanau moni;—he mahi ano, (ko te tu i nga mahi tamariki)—ahakoa riro nga moni mo anei mahi, ekore hoki e whanau hei hokinga atu ki te tangata nana nga moni—engari,—he Kai rui witi, ngaki Taewa ranei, he Kai whakara Mira,—he mahi huhua anei e te moni—he mahi whakawhanau moni enei mahi—ko te ritenga, kei te Puna o te wai e pupu mai ana—Ko te Puna Moni i te tuatahi—ko nga moni hoki e pupu ako ana i roto o te Puna;—ma te tangata mohie, atawhakaro, ekore hoki anei Puna e maroke:

He maha ke nga tikanga e huhua mai ai te moni;— akuanei pea, ka puta he whakaro no te tangata—ko nga moni i whakawhanautia mai i roto o nga tau, ka whaitohu marie,—ko etehi e hoko atu ki te taonga—ko etehi, e waiho;—ko nga mea i toe—me whakapiri atu ki te Matua o nga moni—hei whakanui mona—akuanei—ka wheneitia tonutia te tikanga, ekore hoki e wheau, ka nui haere ia,—ka kitea te whaitaonga o tona Iwi,—ka karanga kia tini he Kai Mahi mana—a,—he ahakoa, ko ia ake ano tana e whakaro ai, ekore e mutu i konei te raneatanga o te taonga—tena e puta te kahanga o nga taonga ki te nuinga o te whenua, o te Iwi katoa—engari, ma etehi mahi, ma nga mahi Tahae, ma nga mahi Purei Kari,— ma te tini o nga mahi kuare, engaro iana—kaore hoki he huhuatanga o te moni—i whenei tona ritenga,—ko nga moni a tera tangata i riro mai i au—tona tukunga iho,— ko au ko te mohio—e whai Rawatia ki nga moni i riro mai i au—koia, ko te kuare e Rawakoretia—engari ano, kei page 46nga mahi nunui—kei nga mahi ahu whenua,—kei nga mahi whaihanga a te ringaringa hei taonga—kei nga kowhatu ranei o roto o te whenua,—engari ena—ehara i te mahi whakaiti, he mahi whakanui—tona homaitanga, hei whakanui mo te tangata, hei whakanui hoki i te taonga o tona whenua:

He tangata ano—he tangata noho noa iho—kaore ana mahi—ta te tangata whai Rawa, tana hanga—akuanei, ko nga moni, tukua ketia atu ma te tangata ke, mana e whakawhanau mai kia tini—tona ritenga hoki—koia tenei, —akuanei pea—he moni nau—he moni waihotanga iho na o Matua mau, he moni whakaemieminga ranei nau ki te mahi;—te mohio hoki koe ki nga tikanga hei whakawhanau tanga mo o moni,—inahoki, ka waiho i roto o te Pouaka takoto ai—ekore hoki e huhua mai—ekore hoki e pahika ake—he Rau pea nga pauna i te tuatahi, Rau tonu— ahakoa, tekau noa atu nga tau ina waiho i roto o te Pouaka takoto ai, ko taua Rau ra ano,—waiho iho ki o tamariki, ko taua Rau ra ano;—a, tena pea—e tangohia takitahitia— E Rima Pauna i tenei tau—rite tonu nga pauna i nga tangohanga, hei hoko taonga—ekore ianei e wheau, ka ngaro noa iho ena Rau Pauna kotahi—tena, ka kawea ki te kai hokohoko—ki te tangata tika ona whakaro, ka tuku atu ki a ia—akuanei, whakawhanau mai ai o moni i etehi tamariki—ara—ko nga tamariki anei—ko te whaka ritenga mai e te Kai Hoko mo te taima i takoto ai o moni i a ia— ko nga moni tinana takoto tonu—ko te ritenga mai—e Rima pea pauna mo te Rau kotahi, i roto o te Tau kotahi,— ko o moni ina whakamahia e ia ki ana mahi—ka whanau pea—e tekau pea nga pauna i roto o te Tau—e rima e toe ki a ia, ki te tangata nana te mahi i totika ai te whakawhanautanga o nga Moni tinana,—apiti tahi, ko nga page 47moni tinana ko nga mea whanauhou—na konei i huhua ai te moni.

Ko te rite tonu tenei o nga tangata whai Rawa—kahore nei a rateu mahi—ara,—ko nga moni— kawea ai ki nga Kai IIokohoko, ki nga Kai whaihanga taonga,—i totika ai te mahi i nga mahi Nunui—i nga mahi Raweke, i nga mahi whai taonga:

Wharangi Tuarua.

Na—whakarongo ianei—ka nui te Puna o te Moni,— ka ora nga kai mahi o tera whenua—ka iti te Puna,—ka kore he moni, ka Rawakoretia te tangata, ka kore hoki he moni hei utu ki nga Kai Mahi, ka kore hoki he mahi ma nga tangata.

Koiano,—tona ritenga ianei koia tenei; akuanei pea ko koe,—he tangata Rawakore koe—rokohanga iho, he taenga nou ki te whenua tawhiti, ki te kimi kainga mou —akuanei,—ka whakaro pea koe ki to one one—i to kore kai ngaki,—me pewhea—ranei, mo pewhea ranei,— me karanga ki to hoa,—hei hoa ngaki mou kia oti ai —kia tae ra ano ki te wa e hauhake kai ai, ka tuku atu, ko etehi o nga kai hei utu mo tana mahi—akuanei, te tangata ra karanga mai ai—kei whea he oranga moku inaianei—ka pa ano ma to moni, kia ahei ai he mea hei hoko kai maku, e tahuri atu ai au ki to mahi— nokonei, ka kitea te ahua o te Puna koro o te moni—na te Rawakoretanga, ka kore he Kai ngaki i to one one—ka mate noa iho i te kore kai—ka tahuti ki ro ngahere, kimi rito ai—ka haere ki te hi Ika, kia ora ai te noho; Engari —ka pupu te wai Puna o te moni, ka minamina mai te tangata ki te mahi—tona tukunga iho—he huhuatanga no te Taonga—inahoki—ka whiwhi te tangata ki to taonga page 48i te tuatahi, he mea takoto noa te wkakanuinga [sic: whakanuinga] i te taonga mona kia nui a muri ake.

Ekore ianei e ngaro—kua rongo hoki tatou,—na te Puna o te taonga kua takoto i mua, i huhua ai te taonga, —no te korenga i kore ai, i kore ai ano hoki te tangata e minamina ki te mahi i nga mahi a te tangata rawakore,— inahoki, na te mahi, ka tupu te witi—heoti, ekore hoki e tupu kau noa iho te witi—ma nga purapura kia takoto wawe—ko etehi, mo te whenua,—ko etehi, mo te kai, kia ora ai nga kai mahi, a tae noa ano ki te wa e tapahia ai nga witi—ko nga Kaheru, ko nga Toronaihi i oti ai tana mahi—he mea whai hanga e te ringa o te tangata i te tuatahi—na nga Toki kua takoto wawe, i oti ai nga Toki te hanga—ko nga Toki i motu ai nga Rakau o te ngahere, he Rakau ano tona kakau—ko te Rino i oti ai te Toki te hanga, na te Rino ano i keri mai i ro whenua—a—ko te tu tonu tenei o te tini o te taonga, kia matua takoto wawe te taonga i te tuatahi ka huhua te taonga;—I mua, i te korenga o te taonga whaihanganga e te ringa o te tangata —kihai hoki i patete te mahi, inahoki mahi atu ano ko nga Ringa o te tangata—ko nga Toki, he Rakau, he Pounamu —he wheuei me a te tangata maori i mua ai:

Heoti,—na taua tikanga nei—na te Puna kore o te moni i kitea ai te Rawakoretanga o te tangata—he ahakoa maia ki te mahi Kai, Kakahu ranei, mo ratou,— he whenua Rawakore—he whenua kore moni—he whenua mate i te kai;—engari, ano nga whenua i huhua te taonga,—ahakoa tini one one ona tangata—engari ona kai mahi, he ora rawa ake to ratou i tera i te whenua Moni kore—a,—ahakoa noho noa iho te tini o nga tangata kaore i te mahi, na te Puna o te taonga i ora ai:

Heoti,—ko nga moni utu o nga Kai Mahi, ko nga page 49moni utu kai, kia ora ai nga Mahi, kia kaha ai hoki nga Hoiho te ngaki whenua, engari era—he moni hoki mai ano ki te tangata nana nga moni—inahoki,—wahi iti nei te wahi e ngaro atu ai ena moni—kei roto kei te porowhita e haere ana—i marere atu i te ringo maui— ma te ringa matau ano e tango ake;—kei te hauhakenga o te mara ka kitea ko nga hua o nga Moni o mua o te tuatahi ki nga Kai, ko nga moni whanau hou mai anei; A— Hemoni ano, he ahua ke tona—ekore, e riro te kawe he wahi ke whakamahi ai—ko te tu i nga whare Pakeha—i nga Parau ngaki whenua,—i nga Kararehe,—i nga aha noa iho;—kei te wahi ora, a—ka whanau mai he moni i roto— ka ngaro, ka rokohanga ranei e te mate, ka kore he moni e whanau mai—heoti ano, mutu tonu,—hei aha—engari, —ko nga Kararehe whakawhanau tamariki—he moni hoki mai era—inahoki, kei te hokonga o nga kuwao, kitea ai nga moni:

Kotahi ano te whakaro he no te tangata—ko te kia nga—ko te peneitanga ianei—ina kake te utu o te taonga —e ki ana, ka nuite utu o te Taonga, ko te hekenga i heke, haero ai nga utu o nga kai mahi—he hori,—erangi ranei —ka nui te utu o te taonga, ka ngawari koki te utu ki nga kai mahi—ko tona tohu koia tenei,—ka iti te utu ki nga tangata nona nga taonga.—ka kore hoki he utu ki nga kai mahi,—ka kore ano hoki he mahi ma ratou i te iti o te utu o nga taonga i whaihangatia e o ratou ringaringa—a— he wahi ano,—ka tirohia ki nga muhio,—he mohio te kai mahi—ka rahi ake nga utu mona—ka pai hoki tana mahi —ka rahi nga utu mo tana i whaihanga ai ona ringa—a—ki nga kuare, ka iti iho te utu,—he kuare hoki ratou, kiauo i ata mohio ki nga mahi Raweke:

page 50

Wharangi tuatoru.

Ka oti anei wharangi erua o tenei Upoko—me tango hoki ki te tuatoru—kua kitea inaianei te tikanga o te tangata mohio ki te mahi i nga mahi whaihanga a te ringaringa o te tangata, i kitea ai te tini o te Taonga —a,—na etehi mahi Raweke pea, i kore ai he mahi ma nga tangata—otira, ahakoa riro nga mahi i te orokotimatanga i te Raweketanga e tera mea ke atu,—tena ano, —e hoki te mahi ma nga ringaringa o te tangata— Inahoki, e taea ano tenei te whakarite ki te mahi ta pukapuka—I mua, e kore e oti noa nga pukapuka korero —ka pa ano, me tuhi e te ringaringa o te tangata e oti ai—a he mahi roa, he mahi hoha noa iho taua mahi—no te otinga o nga tuhi a te ringaringa Perehi, ka hohoro te ta o te pukapuka, ka kore hoki he mahi ma nga Kai tuhi —ka riro katoa ma nga Perehi anake te mahi—muri iho— no te kiteatanga—ka kitea te hohorotanga o te ta e nga Perehi, ka iti haere hoki te utu o nga pukapuka, he mea hoki ka mano tini nga pukapuka—nei ra ka kite te nuinga o te tangata ka iti haere te utu, (he mea utu nui hoki te pukapuka i mua, i te korenga i te mea e takitahi ana) ka minamina ki te pukapuka ma ratou—no konei—ka tini haere nga pukapuka—ko nga Kai tuhi a ringaringa o mua, ka whakawhiwhia ki te mahi, ka waiho ko ratou hei kai ta pukapuka;—ko te tu tonu tenei a nga mahi raweke,—i te orokotimatanga, he hanga whakakore i te mahi,—no muri hoki, ka rato katoa ano te tangata i te mahi, ka tino kitea hoki tona painga.

Kua rongo tatou ki nga tikanga o te tangata whai taonga—kua whakae hoki tatou ki te pai o te ture e ki nei,—"kia kaua nga taonga o tera tangata e hiahiatia atu "—koiano—he tika tonu—otira,—he wahi ano, ka puta page 51te amuamu, he ahakoa,—ko tona tukunga iho, he pai, he atawhai:—aianei hoki tatou kite ai,—akuanei pea—he nui no nga Moni a te tangata whaitaonga—no te kitenga, ka kite i te iti o te utu o te Kai,—riro katoa te hoko e ia—pupuri rawa—he whaimahara nona; ano pea no te putanga o te tau kore kai—ka nui haere te utu o te kai,—ka tahi ano nga kai ka makere i a ia; whenei ai te kupu a nga tangata—katahi ano te tangata whakatiki i a matou ki te kai—he hori,—he pai ano ianei kei muri iho —inahoki, mehemea i kainga—a—hakaritia te kai, tae noa ki te wa i kore ai te kai—tena te tangata e hemo i te kai kore—nei ra—na te tangata whaitaonga whaimahara hoki—no te rironga o nga kai ki a ia takoto ai,—ahakoa—nui te utu o nga kai—ko te ora, ka ora rawa —ahakoa iti nga kai, he ahakoa—na te tau whai kai i whai oranga ai i roto o te wa kai kore—ko tona tukunga iho tenei i te pai—ahakoa kiia i mua, he kino—kao—he pai ano:—

I rite taua mea kai nei, ki te Rangatira kaipuke e rere nei i te moana, te tae wawe hoki ki te wahi i karangatia ai hei rerenga atu—ka kore haere nga kai—akuanei,—ka puta te whakaro o te Rangatira—me pupuri, me whakaiti he kai ma aku tangata,—kei rokohima e te mate kai ki te moana ka he hoki—koiano—ko te amuamu pea o nga kai mahi,—he amuamu ano, he ahakoa ra—ko te tukunga iho, he pai—inahoki, ka tae ora ratou ki uta ki te tuawhenua, ki te wahi i karangatia ai hei taenga atu mo ratou, nokonei, i kitea ai—mehemea, ka hohorotia te kai,—ha kainga a—hakaritia,—ekore e tae ki te mutunga o te tau—ka mate nga tangata i te kaikore— tena, ha puritia te kai, ka ata kainga marietia—ka ora hoki i te kai—ekore e mate.

page 52

Ka tahi hoki tatou ka kite i te tikanga pai, ki te tikanga atawhai a te Atua,—whakaritea ana e ia—ko ratou ko nga tangata whai taonga—ko ratou i nga Puna o te moni— ahakoa i te kimi tonu ratou i te mea mo ratou ake ano, kia nui, kia kake haere,—he aha koa—me aha koa ianei i nga tikanga kua rite mai i te Atua,—ka waiho rawa ano, ko ia, hei hapai tikanga pai mo te nui o te tangata,—ko tana i kimi ai, hei rawa mona ake ano—heoti—ko te tukunga iho o te pai kei ona Hoa—ehara ianei te tikanga i a ia—na te Atua ke te tikanga i whenei ai; heoti ano— hoki, ka mutu tenei Upoko.