.jpg)
The Ancient History of the Maori, His Mythology and Traditions. Awatea, Taranaki, Nga-Ti-Hau, Nga-Ti-Rua-Nui [Vol. VIII, Māori]
Upoko 16 — Turi (Nga-Ti-Rua-Nui)
Upoko 16
Turi
(Nga-Ti-Rua-Nui)
Tera te puia
Ki O-hine-mutu ra,
Kia tangi atu au,
Pehea ka tauwehe,
Te aroha i roto ra,
Homai me riringi
Ki te hua roimata
E mapuna i aku karu.
Kei te aha te tapu,
E whakawehia nei
He ingoa iri kau
Ki te muri rangaranga.
Hoake rawa nei
Te wa o te mahara
Ka eke i te ngaro,
Ka noho taute au.
(This is to follow 194)
a ka rongo a Turi i aua kupu ka wehi aia, a ka tae ano aia ka kumea mai a Ta-po eia ki te waka, a ka tu a Ta-po hei tohunga mo te waka nei mo Ao-tea, ka rere tonu mai te waka ra, a ka takiri te ata ka kitea atu te whenua o uta e Turi ma, ara te whenua i Kawhia, a ka u ratou ki Kawhia, a ka haere a Turi ma ra te takutai o te moana, ka ahu ki Pa-tea, a ka noho te iwi i Pa-tea, ko Turi i haere tonu ma uta a tae noa aia ki Wai-rarapa, a he mea tapa haere eia nga ingoa mo nga awa katoa o taua akau, me nga wahi katoa o reira, a na aua mahi ana koia te waiata a Tu-rau-kawa i tangihia ai, a koia nei taua waiata:"E kowhiti tawera
Ka u taua ki uta"
Copy Maori of on Page 1 (103) Maori of Vol VIII
See which translation of this song English Page 1(101) Vol VIII
page (This is to follow 164)(1)Taku tamaiti e i
Ka whano ka wareware
Koe i au e, i, ra, e.
(I au koe ra e.)
Kei whea (hea) koe e tama?
Kia (Ki te) whakauru mai
Ki roto ki to whare
Ki te waha-o-te-rangi
Te whare tena i taia ai Tonga
Ki runga te Taihoa e, ra, i.
Na Te-kahui-tara i hoehoe te uhi
Taia ki te rangi, ka kikiwa kei runga
Taia mai Whero ki
Hi-te-kai-whara (Whiti-kai-wara) e i.
Taia mai Maru ki roto Poririta
A kino tona moko tapa tona ingoa
Ko Moko-hiku-waru (aru)
Ko (No) Tu-tangata-kino e, ra
Iria mai i tama i runga
O Hakune-rangi, te waka o Rehua
Ko Tawhaki te ika, te ngaki o te hara
O Te-whetu-tai(tu)-o-te-rangi
Te waka rara, Te-nganganga-o-te-rangi
Te-pakonga-o-te-rangi
O Tu-whare-kura i mate mai
Ai aia ki Whiu-te-kawa e, i.
I takoto kau Ra-kura ki te ihu o te waka
Nana i kaia (tahae) kahore i whaaki
Rangona ki te tangi a Tau-tini-ariki
Te hoe a Rehua ko Raparapa-te-uira
Tana tata ko Whakawaha-taupata
Tana matira ko Matira-amoamo
Tana aho ko Tiritiri-ki-matangi
Te kawaiti o te paua ko Mai-rehua-kai (Maire-hua-kai)
page (2) Whakanohoia te mata, ko te iwi (wheua) o Rona
Houhia ki te here, ko Paepae-te-iria
Te Turei-o-te-rangi e, i.
He tira haere mai no Rupe
Ki te kimi (rapu) mai i a Hina
Tutaki mai no (ano) ki te roro o te whare
Whakatorohia (Rapua) mai me
Ko Iriiri-pua (Iriiri-kapua)
Ka whati tona tara
I whakangaua ki te tumu
Ka whiu (wiri) te kaki
Tohungia he tangata
Ko Rupe-(i)-te-rangi e, i.
Tena no (ano) ra te mea
I haere ai aia
Tohungia ki te waha (mangai)
Ka kotamu nga ngutu
Mohiotia mai ko nga korero
I haere ai aia, whakaturia te
Tawhito-rangi uru, Te-hikihiki(ikiiki)
Whakahekea te waewae ripeka
Whakatakotoria ko Kauika
Ko Tongitongi-tawiritia (rau tawiri)
Whakakopia (Wakopea) ki te kauhanga (kauanga) nui
Kua (Ku) riro (iho) no (ano) i te pikinga matua i, a
Taketake e ra i, i horotaka mai (ai) nga parirau
Ka kitea, ka kakekake koe i te maunga
(Te ngaunga) i (te) Taketake-roa
Tapa tona ingoa Pahau-kihia
Aea (Ara) e tama ki (kia) noho mai koe
A wetenga (Kia wetekia) iho (atu) taku pute rei
Ahuatia (Whakahiatia), waenganui mai
Ko te One-potaka, ko Te-(tau)-ki-tahaki
Ko Te-haka-ki-tahaki
Whakahekea iho te ngana ki waenganui
page (3) Ki te whawharua (wawarua) ruia atu ai
Te kumara(kura)-tawhiti
Hei whakaatu, kia kore e huna mai ana
E mahuia(mahuika)-i-te-rangi
Nau (Haere) mai e Rupe taria (e noho karia)
E haere, kia rongo mai koe
E rua tau ruru
E rua tau wehe
E rua tau mutu
E rua tau kai
Nga kai hei papare mau
E rua o ata
E rua o tai
Kotahi to te po
Moea mai nga mata
He tokotoko tao
Kotahi te turanga
He tokotoko rangi
Ka ngaro te kai
Ka ngaro te tangata
Herona iho ra (ai)
Ki roto Rua-popoki
Roto Tarei-kura
Nga umu o (a) Rehua
Te umu tangotango rua
A Hau-ma-itiiti (Ru-hau-i-itu-i-itu)
Marekareka e tama
Kurunga (Kurama) hoki
Ko te amu tena a (o) Te-ao-kai e, i.
Kaua e tama e haere numinumi
Aro nui te haere ki roto (o) Te-tatau
Te whare o Miru (Mutu) i rorea ai Kewa
Tenei ano au kei te whakarongo (whakaaro) ake
Tenei mutu te taka i roto i te whare
page (4) Paroparo nei, tera ano mutu
E te ihe (te tia) i a Mauri ora
Ka rukuruku ai
Hei (He) kata mai e tama
Ma nga iwi nei
E kore e kataina
Kua (Ka) rongo mo (ano) au
Huke(Hiku)-Haku-ao te korohiko (koromiko)
Ko te rakau i tunua (taona) ai te Moa
A (Ka) rewa ona hinu
Ko te aitanga a te Ra-tuoi
Ka rongo mo (ano) au
Na Kura-te-ahuru
Te horo pito, ko te rakau
I tu ai a Weka
E rona te tai ki mua
Te-ahu-rewa, ki (kia) kai ai
Tu-hau (Atu-hau, Itu-hau)
Ki (Kia) kui ai Itu pawa
(Atu-pawa, Tu-pawa)
Ki (Kia) whakaturia te tapu
O te raina, whakahekea (hei whakahekenga)
Tana (Tona) waewae toa
Mo te (tona) turanga atu i
Te tini o Tu-tonga-nui
Ka hongia tana (tona) ika
Ko te matatu no (na) Whiro
Utaina ki runga ko (ki) tana (tona) waka
Ki Mahu-rangi e, i.
Aea (Ae) e tama ki (kia) noho mai koe
A (Kia) whakahua au nga hiringa nei
Hiringa te hihiri
Hiringa te mahara
Hiringa te hotuhotu
page (5) Hiringa Ata-mai
Hiringa wareware
Kaore (Kahore) he hiringa
I kore e kai ano i aia
(I te kai no (ano) i aia)
Hiringa te Manu-mea
Huna ki uta ki (kia) Tane
Hiringa te hohonu, maka (whiua) ki tai
Ki a Tanga-roa-mata-nui
Heoti ano e tama Tanga-roa kei tai
Kei roto Whare-rimu
Kei roto Whare-one
Kei roto Whare-papa
O Ruaki-pouri
Te whare tena i tiria (titaria) ai
Nga-ika riki nei
Pana te waro i haere mai ai
Te kokopu ki uta ra
Pana-whenua-mea
I hara mai (haere mai) ai
Te hiku o Tuna-roa ki uta ra
Nana i whanau Whare-huhe
Whare-repo, Te-utuutu-matua
Te-whakapaungia (whakapounga)-wai
Nana i kawhaki (mau)
Au-kume, Au-rona
Nawai no (ano) e tama
Tanga-roa i hara (haere) mai ki uta
E whano (haere) ana ia (aia)
Ki te Roto-hahu
Ki Hawa-iki-nui ra
Ki Rangi-riri e, i.
Kahua e tama i kotia atu
No (ano) te kaha mo te po
page (6) I to whanautanga, i ranga mai ai
Te hau (au) a te pupuke
O te tonatona, o te tau mate
O te kunawhea (kunawea)
Pukai (Takoto purokuroku) atu
Ki te aroaro o Mata-riki
O Here-kikini, o Here-momotu-kai
(Kai) Momotu tangata ki runga wae (wai)-rota
Nekea e Puanga ki runga o Raro-tonga
Whakaturia te whare, ko te Maru-ao-nui
Nekea e Whakaha (Whakaahu)
Ki runga o Hawa-iki
Whakaturia tana whare ko Rangi-aio
Nga-tokorua-a-tai-ngahue (tai-ngarue)
I maka ki runga
Hei tohu mo te Rangi e, i.
I ………. e tama
I te wai nui nei
No nga matamata
I (Ki) runga whatanga nui (watanga nui)
Na nga kurae i (ki) runga hau matao
He mahakitanga (mawhakitanga) koe no
Ngarue-te-rangi, mo Ko-manawa
Ko-matamata-rau-witu
Ka tau no (ano) koe ko te ata
O Pohea, i kaihoratia (kai oratia) iho
E o tupuna ki roto o Ta-rere
Ka tupu koe e tama e, i.
(This is to follow 6)
page (165)A ko te maraa o Turi i Hekeheke-i-papa, a ko tana whare ko Matangi-rei, me te pou i tu i a Kupe, nei ano nga tohu o aua mea e kitea ana ano i enei ra, a ko te karaka a Kupe i tiri ai, te tu nei ano te putake o taua rakau.
A nga tupuna i eke mai i a Ao-tea, i te waka o Turi i puta i aua tupuna ko Tara-naki, ko Nga-ti-rua-nui, ko Nga-rauru, ko nga iwi e noho ana i Whanga-nui, me tera i Rangi-tikei me Nga-ti-apa, a na aua tupuna nei i patu nga tangata tupu ake o te whenua i rokohanga mai e ratou e noho ana i te whenua nei, ko nga tane i kainga e Turi ma, ko nga wahine i moea e nga tangata o te iwi o Turi ma, a na aua iwi wahine nei i moea e Kupe ma i ako te whatu o te kakahu maori, a e kiia ana he iwi ahua kiri tea taua iwi, he hunga toa pore, ara e kore e mohio ki te mau patu, e taea hoki te aha i te pai o te whenua, a kia noho ko Turi ma anake i taua wahi, koia i patua ai te iwi no ratou te whenua, kei ai he whawhai ki te iwi o Turi.
(This is to follow 197B)
