A Dictionary of the Maori Language

R

Previous Section | Table of Contents | Up | Next Section

R

R, consonant, is pronounced by bringing the point of the tongue close to the palate in a single movement, without any roll or trill. The absence of roll led early students to confuse the r sound often with d, and, less frequently, with I. It may be noted that a Maori learning English has a tendency to substitute l for the strongly pronounced English r.

(i), n. 1. Sun. Ka rere te ra, ka morunga noa atu (T. 13).

2. Day. Kua torengi ki te pae, ia ra, ia ra, pena tonu (T. 18).

3. Sail. Hutia te punga, takiritia hoki nga ra (T. 70).

(ii), prep. By way of. Ko nga mokaikai tukua ra uta (Tr. vii, 51). Ka ra Hakomiti atu te ara (T. 78). E ahu ra waho nga rake pinao (M. 416). The compounds with the local nouns runga, raro, etc., admit of being used as verbs. Te take i ra uta ai a Tawha raua ko Tauru, he wai kokowai.—Ra-rungatia mai i te taiepa (Let it be passed over the fence). Kai ra runga, eat food which has been passed over something tapu.

(iii), pron. 3rd pers. pl.; used only in the words rāua, rātou, rāmā, ngārā, which are treated separately.

(iv).——

rārā, n. Twig, small branch.

rārā, v.t. (pass. rāngia). Expose to the heat of a fire, dry, scorch. A rangia koe te ahi a te tupua (M. 346).

(v).——

rarā. 1. v.i. Make a continued dull sound. Ka rara nga waewae i te omanga.

2. Roar. I rangona ka te waha e rara iho ana i te tauwharenga kowhatu o Moerangi (T. 158).

3. n. Continued sound. Kia whatiia i te rara o te karakia (M. 26).

whakararā, v.t. Gargle. Whakararatia te rongoa.

(vi), v.t. Wed. Used only in the passive forms, rāngia, rāhia. Ki te tau ra i rangia i taku itinga (M. 145; rahia, S. 61). He aroha i mahuki ki te tau i rangia (M. 396). Te mutu te manako ki a Te Wheoro, ki te tau i rahia e au (M. 261).

Ra (i), ad. 1. There, yonder. “Keiwhea a Whakatau?” “Ra, e whakaangi mai ra i tana manu i runga i te taumata ra” (T. 59).

2. Simply denoting that the thing spoken of is not near or connected with the speaker or the person spoken to. Te patu e haua mai ra ki a ia (T. 91). This use is very frequent in poetry. Ra te whetu ka mahuta i te pae (M. 349).

3. As a suffix in the words tera, era, kora, pera, of which tera may be resolved into te and ra. Tera kuri = te kuri ra.

rara, ad. There, yonder. Kei ko rara he pa mo tatou (T. 121). E te kaka, e rere atu rara (M. 74).

Ra (ii), intensive particle, sometimes to be translated then, but. E tika ra koe, e taku muringa (T. 29). Used in the forms of farewell: haere ra, e noho ra. Haere ra; kei a koe ano te whakaaro mou (T. 29). In forms of request it may sometimes be rendered I pray you. Taria ra, e kotikoti marire ta tatou ika (T. 21).

320

Rae (i), n. 1. Forehead, temple. Ka pa tonu ki te rae o tona matua tane (T. 16). Ka tu raua he rae atu, he rae mai (They stood facing one another). The word is used curiously in proverbial and epigrammatic sayings, apparently meaning person. Kaore e tika kia haere ko te rae anake (i.e., always take a present with you) (P.). Rae oneone is used in a saying referring to backbiting. Hai te rae oneone koe ka kaha ki te korero, tena kia kite koe he kanohi, he kanohi, kaore koe e kaha.

2. Promontory, headland. Ra te tai e papaki ki te rae o Taranaki (M. 191).

3. Front edge of a koko-kahawai, or landing net for kahawai.

raenga, n. Point of land.

whakarae. 1. v.i. Look anyone in the face. Kihai i pa te ringa o tetahi ki a ia, kihai tetahi i whakarae kau atu.

2. Lie exposed. Whakarae ana nga kumara ki runga.

3. a. Standing out, prominent. Whakarae tonu au, he maire tu wao, ma te toki e tua (M. 316). Pou whakarae, tumu whakarae, the large carved posts in the palisading of a pa.

4. n. Heap. Te tomonga atu o tona tuahine ki te whata, ka kite atu ia i te whakarae o te aruhe (J. ii, 44).

whakaraerae, v.i. Expose oneself. Kia ata whakaraerae ki waho, kei tu koe i te mata.

Rae (ii). ——

whakarae, a. 1. Green, not dry. He rakau whakarae.

2. Raw, not cooked. He kai whakarae i tapaea mai nei ki a matou.

Raekihi, n. Strong winds at the equinoxes.

Raekokiri, n. Certain lines in tattooing.

Raeroa, a.——Ka matika he atua raeroa (M. 408). Tu ana raeroa; noho ana raepoto (P.) (which Best explains, “When visitors arrive the meal will be over”).

Raha, a. Open, extended.

raharaha, a. Spread out. Kua raharaha te tai, kua pari tonu.

Rahaki, l.n. One side, situation out of the way. A taringa noa iho ki te ngare a te hunga o rahaki (T. 23). ‖ tahaki.

Rahi (pl. rarahi). 1. a Great (physically or morally). Ko te tangata rahi tena o tera motu o Aotea (T. 143). Ore i kopi mai ki nga mea rarahi o nga whenua (M. 206).

2. Plentiful, abundant. Kia rahi mai he kai. Used also with a pass. termination, made abundant. Ko te aha, e Taku, i rahia mai ai te kai kua whiua? (M. 261).

3. Numerous. Kia rahi te haere, kei mahue tetehi (T. 189).

4. Loud. Kihai i rahi te waha o taua puhi ra (T. 177).

5. n. Size. Te rahi o te whare nei.

6. Multitude. Ma te rahi Ati Awa e kautere mai ra (M. 17). Hoehoe ake ra nga rahi a Te Whao i raro te hikuwai (M. 401).

7. Other; in a curious construction. No rahi o whenua ona raruraru (The troubles of other lands are their own).

8. n. Slave. (N'Maru).

rahinga, n. 1. Largeness, abundance.

2. Company, party. Ko tetehi rahinga i te motu i Mokoia e noho ana (T. 80).

rarahi, n. 1. Size. Me te kahikatea nei te rarahi (T. 80).

2. Auchenoceros punctatus, a fish. = ahuruhuru.

rahirahi, a. 1. Thin, not thick. He papa rahirahi.

2. Quick in hearing, attentive. Rahirahi tonu, kaua e matotoru (T. 191). He rahirahi te taringa.

rahirahinga, n. Temple of the head.

Rāhia. ‖ rā (vi).

Rāhiri. 1. n. Rope. Ka rere mai te tuakana, tapahia ana te rahiri, ka motu (M.M. 185).

2. a. In even file, of a company of travellers. Kia rahiri to tatou haere.

3. v.t. Receive cordially, welcome. Tena to iramutu rahiritia mai (M. 153). He mea rahiri marire koe na nga tangata o Heretaunga.

4. Admire.

5. Grieve over, sorrow for.

Raho (i), n. 1. Testicle.

2. Labia majora. Katahi ka hangaia te raho o te uha (W. i, 146).

Raho (ii), rahoraho, n. Platform, floor, deck. Ka haere a Maui ki raro ki te raho o te waka (T. 20).

raho, v.t. Cover with a floor or platform of wood. Ka rahoa tera repo ki te rakau.

Rahokoroheke, n. 1. A cloak. Katahi ka takaia ki te kakahu kahakaha. E rua nga kakahu kahakaha, e rua rahokoroheke, ki waho ko te kahu waero. = topuni.

2. A comb for dressing the hair of a corpse.

Rahopē, n. Calm at sea.

Rahu, n. Basket made of strips of undressed flax. Me tahora he matai ki ro rahu.

rarahu. 1. v.t. (pass. rahua). Seize, lay hold of, handle roughly. Katahi ka rarahu atu ki o ratou nei waka ano, ka toto ki te wai, heoti rahunga atu, kei nga waka, ehara to kau ana ko nga rauawa anake (T. 171). E kore rawa te iwi o te kaipuke e rahua e matou.

2. v.i. Hurry.

rahurahu, v.t. Handle, pull about, meddle with. He korero kei runga, he rahurahu kei raro (P.). He aha tau e rahurahu ki taku mea?

rahurahu, rārahu, n. Pteridium aquilinum var. esculentum, bracken. = rarauhe.

Rahua, v.i. Be foiled, be unsuccessful. Katahi pea koe ka rahua (T. 28). ‖ rahu.

321

Rāhui (i). 1. n. A mark to warn people against trespassing; used in the case of tapu, or for temporary protection of fruit, birds, or fish, etc. For a full discussion of the word ‖ Best J. xiii, 83. Pou rahui is used in some districts for boundary post.

2. v.t. Protect by a rahui.

Rāhui (ii), n. 1. Flock, herd. Te rahui kawau ki roto o Wairau (Wai. 46).

2. Bundle. Ka whanakotia e tetahi te rahui aruhe, whakapekea ana (W.M. viii, 113).

kāhui.

Rai, rarai, a. Ribbed, furrowed.

rainga, n. Undulation.

Rīa, int., to give emphasis. Ka whati raia taku mahuri totara (M. 309). It may sometimes be rendered why, but.

Raiawa = rauawa.

Rāihe. 1. n. Small enclosure. Taku raihe poaka (M. ci).

2. Stockade. Ka whiua atu nga manuka ki te taha o te raihe, ka rite ki nga wawa o te pa te teitei.

3. a. Fenced. Ka riri, ka mate i te ara raihe ra (S. 107).

maihe.

Rāina (i), ad. There, yonder.

Rāina (ii), conj. Whether, or. Ko tenei raina, ko tera raina? ‖ ranei.

Rāinahi, l.n. Yesterday. Rongo ano au i rainahi nei (M. 236). ‖ nahi.

Rāinaoake, l.n. The day but one before yesterday.

Raipo, n. Aythya novaeseelandiae, New Zealand scaup (black teal). = puakiaki, matapouri, papango, tetepango.

Rāitahirā, rāitarihā, n. The day before yesterday.

taikarehā.

Raka (i) = ra (i), ad. There. Ka titiro atu te ruruhi ra ki te ataahua mai o te wahine raka (T. 164). Koia raka tana patu (T. 19).

Raka (ii), v.i. 1. Be entangled. Ka raka oku waewae, ka hinga au.

2. Ache from weariness.

raraka. 1. v.t. Entangle.

2. a. Impending, imminent; used of ills likely to happen or difficult to avoid. He mate raraka.

Raka (iii). 1. a. Agile, adept. He kotahi na Tane-whare-rangi, e raka te maui, e raka te katau. (A proverbial expression for an ambidextrous person.) Whitiwhiti rua te hapai o te rakau, ka whiti kai te maui, ka raka kai te katau (S.).

2. v.i. Go, spread abroad. Ka whanatu au, ka piki i a koe na; ka whanatu au ka raka i a koe na (M. 344). Te ingoa ka raka ki tawhiti.—E raka nga waewae ki runga te taumata (M.M. 176).

whakaraka. 1. v.i. Walk, step out. Whakaakona te tamaiti kia whakaraka.

2. Perform ceremonies connected with the tohi rite. Me whakaraka koe ki te wai o Mapuna, me tohi atu koe ki te tohi o aitua (S.). Whakaraka te whatu waka, the name of a spell in connection with that rite.

Raka (iv). —

rakaraka. 1. v.t. Scratch, scrape.

2. n. Implement to scratch with, rake, harrow.

Rakahore, n. A fresh-water fish similar to kokopu.

Rākai, rākei. 1. v.t. Adorn, bedeck; used of the person and of inanimate objects. Ka rakaitia tona tupuna, ka pai ki tana titiro iho.— Ka ki ki nga tamahine, “Rakei i a korua” (J. xx, 19).

2. v.i. Adorn oneself. Kei te rakai a Tapuae me te iwi (Pi. 126, 2).

whakarārakai, v.t. Adorn, decorate. Whakarakei ana a tuawahine i a ia, ka pai (J. x, 204).

Rakakao, n. Limosa lapponica baueri, bartailed godwit. (Ngi.) = kuaka, kuhikuhiwaka, parerarera. ‖ kakao.

Rakamaomao, n. A personification of wind. Potiki a Rakamaomao, south wind.

Rakapikipiki, v.i. Lie across one another.

Rakatuwhenua, n. The earth generally, land as opposed to sea. Ka pau te arai e Rakatuwhenua, i wehea taua (M. 260).

Rākau. 1. n. Tree. Ka tango ia ki tetehi hua o taua rakau, ka panga iho (T. 16).

2. Wood, timber.

3. Stick, spar, mast. Rakau o te mate, a stick carried as a memorial of a dead chief. ‖ J. xiii, 25.

4. Weapon. He topuni te kahu, he paraoa te rakau (T. 101). Rakau kawa, used as an epithet for a vigorous, energetic fighter.

5. a. Wooden. Haere ana tetehi i te waewae rakau (M. vi).

whakarākau, a. In the expression tai whakarakau, long swell.

Rākaumatohi, n. The moon on the eighteenth day, and with some tribes the nineteenth. Te po i taha ai te marama he Rakaumatohi.

Rākaunui, n. The moon on the seventeenth day, and with some tribes the eighteenth. Ano nga kanohi o te wahine ra, me te Rakaunui.— E tae ki nga po Rakaunui o te marama, tena au, maua ko to hakari (W. iv, 156).

Rake (i), n. Clump, tuft, bush. E ahu ra waho nga rake pinao (M. 416). Te rake pohutukawa ko te rite i ahau (S. ii, 75). Ara te rake kakaho kai ko mau.

rakerake, a. Bunched, rolled up in a bundle.

Rake (ii). 1. a. Bald, bare, barren.

2. v.t. Make bare. Tipia, tahia, ngakia, rakea (Tr. vii, 35).

3. n. Barren land. He tawai pipiro, he tuokura, ko o te rake ko ona rakau.

whakarake, v.t. Make bare, clear ground of trees, etc. He whakarakenga atu na o tipuna i mua ra (S.).

322

rakerake, v.i. Be exposed to view. Tera te marama ka rakerake ki runga (S. ii, 76). To mate kei te rakerakenga tonu, te ai he petutu hei hunanga (P.).

marake.

Rākei = rākai.

Raki (i). 1. n. North. No hea koia koe? no te raki? (T. 17).

2. a. Dry, dried up. Kua raki ana kai i te ra. ‖ tauraki.

Raki (ii), n. Green leaves, etc., on which the food is laid in a native oven.

Rako (i), n. Albino. ‖ korako.

Rako (ii), n. Pluvialis obscurus, New Zealand dotterel. He tapuwae rako ko te tapuwae o Monoa (S.). = kukuruatu, pukunui, tuturiwhatu.

Rakorako, v. Expose, uncover. Kaore i rakorako te riu o te hoa, not uncovered is my friend's breast (N.M. i, 30).

Rakorakoa, n. A bird ? Phaethon rubricauda, tropic bird. He aha te manu, e ? He rakorakoa te manu (W.M. viii, 151).

Rakorakorere, n. An insect.

Raku, raraku, rakuraku, v.t. Scratch, scrape. E tu porangi noa ana ki te rakuraku i te mangeo (T. 77). Ka mohio koe kua rakuhia e au te kanohi (J. iii, 62). To scratch the hand gently was regarded as an amorous advance. Kihai i roa ka toro mai te ringa o te wahine, nei, ka raraku (T. 194). Tu ana ia, ka haere i te mangere o te ringa ki te raraku (M. 97).

= naku.

rakuraku, n. Implement to scratch with, rake, etc.

Rāmā, pron. 3rd pers. pl. They, them. ‖ ra (iii), (ii).

Rama. 1. n. Torch or other artificial light. Ko te rama he mea miro ki te muka, ka tukua ki te hinu (T. 195). Ka tahuna te ahi hei rama mo ratou (T. 180).

2. v.t. Catch eels, etc., by torchlight. Ka riro a Hinaki ma kei te rama tuna.—E ramaa ana nga tuna o aua roto e o matou tupuna (W. v, 69).

ramarama. 1. v.i. Gleam. E pou e, he atua e ramarama nei i runga whare (S.).

2. n. Myrtus bullata, a shrub.

3. Pseudowintera colorata, a shrub.

rarama, v.i. Gleam.

Rāmata. ‖ mātā (iv).

Ramene, rāmemene, v.i. Assemble.

whakarāmemene, v.t. Gather together, collect.

mene.

Rami, v.t. Squeeze. Me kowha te pipi ka rami ai ki te wai.

Rāmota. ‖ mātā (iv).

Ramu, n.—— Ka karakia ko Hine-nui-te-po, ka tukua mai tana, he ramu katipo, tae tonu mai ki a Maui; hoki rawa iho te ringa ki te patu, kua puta ona toto. ? = namu.

raramu, n. A dark-fleshed variety of potato.

Rana, n. A small net for catching inanga.

Ranaki, v.t. Avenge. Tuatua i a Rata, i a Wahieroa, i a Tane, e tu ana hei ranaki i to koutou mate (S). Katahi ka tikina ki a Tamakai-moana hai ranaki i te mate. Kairanaki, avenger. As the examples are from Tuhoe, it is probable that this word should be rangaki. ‖ ngaki, ranga.

Ranea. 1. a. Abundant, in full supply. Kia nui te mara kumara e tapuke kia ranea ai he kai ma te ope a Kapu (W. v, 55).

2. n. Abundance, profusion. Ka nui te ranea o te kai.

whakaranea, v.t. Cause to abound.

Rānei, conj. 1. Giving an interrogative sense to a sentence. E kore ranei koe e pai kia haere hei hoa moku? (T. 120).

2. Repeated to connect alternatives. Whether, or. Kahore hoki i tino mohio he taniwha ranei, ko nga tangata ano ranei o taua kainga e huna nei i nga ope (T. 157).

Rāno = ra ano. ‖ ra (i), ano. Katahi rano ka kaha te tawhiri (T. 188).

Ranu, v.t. Mix. He mea ranu te kai nei ki te hinu.

whakaranu, whāranu. 1. v.t. Mix.

2. n. Gravy, juice of anything cooked. Mau kau te whakaranu o te tui i runga i nga ringa.

nanu.

Ranuawatea, n. A plant. He aha te kai mau? Kei te ranuawatea he kai mau?

Ranga (i). 1. v.t. Raise, cast up. A ka tupu, ka rangaa te one, ko Ahuroa (T. 114).

2. Pull up by the roots. Rangaa mai he taiawa.

3. Set in motion a body of men. In the pass. rangaa, rush, charge. Ka rangaa tana taua hei tukituki i te pa tuna.

4. n. Ridge of a hill, rising ground in a plain.

5. Sandbank, fishing ground. Ka eke i te ranga ki Otamaiea (J, ii, 122).

6. Frame or comb on which the hair was dressed. He tikitiki tangata, ma te waewae e whai; he tikitiki uru, ma te ranga e putiki (P.).

7. Company of persons.

8. Shoal of fish.

rangaranga. 1. v.t. Take up, lift up. Rangaranga nga rakau ririki.

2. Move. Hikihiki to tapuae, rangaranga to tapuae (M. 375).

3. a. Disturbed. Moe tuatua, moe rangaranga te moenga i a au nei (S.).

4. n. A short quick stroke in paddling, as opposed to kumea.

5. Hill, ridge. Kai runga tonu au o te rangaranga nei, kia marama au te whakamau ki waho (S.).

323

whakarangaranga, v.t. Extol. E whakarangaranga ana i a ia te koroke nei.

Ranga (ii), v.t. 1. Perform certain rites over the child of a chief, etc. Ka rangā e o tupuna nga hau o te po (M. 10). I to whanautanga i ranga mai ai te hau o te pukupuku (M. 371). No te ranganga o te tuaahu o Manaia (T. 89). No reira ano te take o nga karakia mauri, pana tamariki, karakia ranga, karakia mahaki (M. v.).

2. Avenge a death. Ma wai e ranga to mate i te ao? (M. 229). Tuia, e Kohi, ki te kaha o te waka hei ranga i to mate (M. 290).

raranga, v.t. (pass. rangā and rānga). Weave, plat, mats, baskets, etc. Ka taraia he kaheru; ka rangā he kete (T. 7). The expression ranga kete was used in reference to certain rites for purposes of witchcraft. Ka ranga te kete, “Rangaranga ra taku kete, hei moenga mo aku tama,” etc. (T. 88). ‖ kete.

rangaranga, v.t. 1. Avenge. Mana e rangaranga nga mate o nga iwi nei (M. 128).

2. Weave. Rangaranga ra taku kete (T. 88).

Ranga (iii), raranga, rangaranga, v.i. Blow gently. Ma Taratuahu e ranga mai te muri raro (M. 88). Ka raranga nga hau whakakata o te uru (M. 251). Ka rangaranga te muri, ka tu nga tuatara o tamure (P.).

raranga, n. Direction. E ahu rawa ana te raranga o tana haere ki te takiwa ki te tonga (W.M.xii, 794).

rangaranga. 1. a. Gentle. He ingoa iri kau ki te muri rangaranga (M. 31).

2. n. Breeze. Rangaranga te muri, north-east wind.

Rangaawatea, n. Truce, preliminary peace. Hei patu whakawai i te rangaawatea (M. 407). Kua tu te rangaawatea.

Rangahau. 1. v.t. Seek, search out, pursue. Kaore koa ko au e kimi ana, e rangahau ana i nga pari ra, i nga piringa hakoakoa (M. 108). Kimikimi noa, rangahau noa, kei whea Tarakumekume ka ngaro nei? (M. 431). Mana e rangahau kia ea ake ai taku mate (M. 339).

2. Carry on a loop of flax.

3. n.——Ahua, e tei iwi, te rangahau o te hoe (M. 161).

Rangahua. 1. v.t. Raise; lift, as with a lever. ‖ huaranga.

2. n. A large species of jellyfish.

Rāngai (i), n. Herd, flock, shoal, company. He rangai nga pahi, rangai kau ana taku kahui tara i waho i te ao (M.M. 173). He rangai maomao ka taka i tua o Nukutaurua, e kore a muri e hokia (P.).

Rāngai (ii), rāngaingai, a. Raised, elevated. Kia tu rangai te kohatu tawhiti (M.M. 173). Ka piki, ka eke ki runga, ka ki ia, “Rangaingai ana te hiwi nei?”—Ka rangai nga peke o te tangata ra, akuanei ka wero.

Rangaki. ‖ ranaki.

Rangamaro, n. Army in battle array. Te kapohia koe i te matawhaura, i te rangamaro, i te ngutu o te pu (M. 12). I te rangamaro i mau ai a Te Nohu (S.). ‖ ranga (i).

Rangapū, n. Company. Katahi ka kitea atu te rangapu tangata nei, e taka ana mai i raro i nga rakau (T. 16). ‖ ranga (i).

Rangatahi (i). 1. v.i. Be quick, move quickly. Rangatahi tou waewae.

2. v.t. Traverse quickly. Ka rangatahitia e ia te whenua roa (i.e., he ran the distance in one stage, without stopping).

Rangatahi (ii), n. Fishing net, about 10 fathoms long; smaller than a kaharoa. Ka pu te ruha, ka hao te rangatahi (P.). = tawauwau.

Rangataua, n. Locusta migratoria, locust, large grasshopper. Ka marere ki te mania, ka ngau i te kapakapa, kowhitiwhiti, rangataua. = kapakapa.

Rangatira. 1. n. Chief, male or female. Kahore he rangatira o tenei whenua, ko toku matua anake (T. 195).

2. Master or mistress. Ko te ingoa o toku rangatira, ko te Kahureremoa (T. 147).

3. Person of good breeding. He haka ano ta te rangatira, he haka ano ta te ware (T. 146).

4. a. Well born, noble. Ka mahue te wahine rangatira, me nga tamariki (T. 185).

5. In the expression whenua rangatira, state of peace. Ko to te tangata maori taonga nui tenei mo te manuhiri, ka mahia tenei he whenua rangatira, he humarie (T. 145). He tohu whenua rangatira te haka (T. 188).

rangatiratanga, n. Evidence of breeding and greatness. Ko te rangatiratanga o te wahine nei, he atawhai ki nga tangata o tona iwi (T. 189).

Rangatu. 1. v.i. Go, march, advance in order. Rangatu atu ra nga titahatanga i roto Pahiko (M. 125). ‖ ranga (i).

2. n. A cloak of dressed flax. ‖ ranga (ii).

Rangawhenua, n. A planet, ?Mars; ?Jupiter. He whetu a Rangawhenua, e arahi ana i a Whanui. Ka rere a Rangawhenua, ko nga taitai nunui o te moana ka karangatia nei ko nga Tai o Rangawhenua. Te hau o Rangawhenua, heavy gales in early summer. Ka puta te hau o Rangawhenua (T. 22).

Range. ‖ nge.

Rangea = ranea.

Rangi (i), n. 1. Sky. He ao te rangi ka uhia (P.). Ma wai e rou ake te whetu o te rangi ka taka kei raro? (P.).

2. Heaven, upper regions, abode of supernatural beings. Piki ake Tawhaki i te rangi tuatahi, i te rangi tuarua (M. 226). Na katahi ka mohio a Tawhaki no te rangi tenei wahine (T. 48).

324

3. Weather. Na te rangi kino i kore ai matou e haere.—Hei aha ena ka mauria na e koe i te rangi ataahua, e whiti nei te ra? (Pi. 126, 2). Mahara ra au noku anake te rangi (P).

4. Day, period of time. Tupato ana nga tuakana, whanga ana i tetahi rangi (T. 95). Rangi weherua, midnight, Rangi rere rua, twilight.

5. Stanza, division, or portion of a song. Kei puta nga rangi mihi atu ki taku ipo (M. 336). Rangi rua te haka nei.

6. Air, tune. Ko tona kaitohutohu ko te rangi o te pu a Tutanekai (T. 132). Sometimes applied to the words sung to an accompaniment. He rangi koauau (M. 217). He rangi poi (M. 29). He rangi poi tenei na o matou tupuna.

7. Tenor, drift, of a speech, etc.

8. Tower or elevated platform used for purposes of attack or defence of a pa.

9. A shield of wattled supplejack, etc., impervious to spears, used for approaching the earthworks of a pa.

10. Head (poetical). A titi taku rangi te remu o te toroa (M. 61). A pani taku rangi te wai mangotara (M. 164).

11. Chief. Generally in the form of respectful address: E rangi, sir. Ka mana, e rangi, to whitiki mai (M. 102).

rārangi, n. Line, rank, row. Ko te rarangi maunga o Tawatawhiti (M. 71). Rārangi tahi, a term applied to the rallying of the birds about January on the hills where the rata is still in bloom. I mua i te wa o te rarangi tahi.

whakarārangi, v.t. Draw up or arrange in a line or row. Katahi nga wahine ra ka whakararangitia, puta noa ki to ratou waka (T. 38).

rangirangi, n. Song to enable paddlers to keep time.

Rangi (ii).——

rangirangi, v.t. 1. Roast, scorch, dry, at a fire. Tikina, e hika, ki te ahi tangutu hei rangirangi ake mo tenei hanga (S.).

2. Annoy, vex. He aroha, e kui, rangirangia au (M. 233).

Rangi (iii), n. Seat of the affections, heart. (Obsolete.) E kore e ingo te rangi ki a ia (J. xvii, 63). ‖ pirangi.

Rāngia. ‖ rā (v), rā (vii).

Rangiahua, a. Great. Ko taku tinana i paku, ko taku puku i rangiahua.

Rangimārie, a. Quiet, peaceful.

Ranginamu, a. Nice, fine, handsome. E, te ranginamu nei! a term of approbation.

Rangiora, n. 1. Brachyglottis repanda, a shrub. ‖ pukapuka, raurakau, wharangi.

2. A variety of kumara.

Rangipokohu, n. Fairy, sprite.

Rangiriri, n. Retropinna retropinna, smelt. (Tahu.) = inanga.

Rangiroro, n. Giddiness. Ka taka te rangiroro i toku matenga.

Rangirua. 1. a. Having two aspects, ambiguous. E tama, kua rangirua to korero, i korero ke koe i te tuatahi.

2. In doubt, uncertain. I ahua rangirua ahau ki toku mate.

3. Irregular, out of unison, slovenly. Ko ia tetahi tino kaihautu o taua waka, no reira te pouri o te iwi; he whakaaro kei nga kaihautu pea o muri i a ia ka rangirua te hapai o te hoe (W.M. x, 113). Kua rangirua hoki to mahi. (Of irregular, slovenly weaving.)

4. v.t. Operate upon by two methods. Kia rangiruatia to tatou waka (i.e., sailed and paddled at the same time).

5. n. Second growth, of potatoes, etc.

whakarangirua, a. Out of time, irregular.

Rangitahi, a. Ephemeral, transient. He harore rangitahi (P.). He pai rangitahi (P. 24). E hoki mai ranei te rangitahi (M. 194). Ehara i te mea e kitea rangitahitia.

Rangitāmiro, v.t. Twist together, bind. Hei kawe i a au, te tiki ki Taupiri, kia rangitamiro mai (S.). ‖ tamiro.

Rangitupu, n. Scaffolding for raising a ridgepole.

Rangitaro, a. Long in time, delayed. Kihai i rangitaro. ‖ taro.

Rangitawhiti, a. Far distant. Nana i arai kei Paritua au, kei rangitawhiti koe (M. 431).

Rangitihi, n. Stack of fern root.

Rangitoto, n. Black lava, scoria.

Rangitu, v.i. Stand. Pono ano ra, taku rangitutanga i te hina kauruku (S. 77). Tena hoki koe te rangitu mai na (S. ii, 19).

Rangitūahiahi, n. Evening star.

Rangiura, n. Red wood of totara. ‖ P. 82. Ruia te taitea, kohia te rangiura (P.). Titiro rawa atu ki o raua kiri, me te rangiura i te wero-werohanga a te tuatara o te ika, ura tonu.

whakarangiura, a. Producing red wood. Taku totara whakarangiura, e (S.).

Rangiwhata. 1. a. Bragging, boasting, pretentious. Kaua e rangiwhata.—He rangiwhata to korero.

2. n. Braggart. He rangiwhata ko koe (M. 151).

Rangiwhāwhā, a. Widespread.

Rango = ngaro, n. 1. Roller upon which a heavy body is dragged. Ka mau a Maui ki nga rango, ara ki nga neke e rua (W. ii, 109). Ko Tupai kei te mau i te rango whakahaere, te ingoa o te rango ko Manutawhiorangi.

2. Land overgrown with fern or scrub.

3. Blowfly. Tamumu te rango, totoro te iro (S.).

papakirango, n. Fly switch, pattern in reed work.

325

Ragona. ‖ rongo.

Rao, pron. 3rd pers. dual. They two. (Ngi.) = raua.

Raorao, n. 1. Level or undulating country. Ko Ngatoroirangi i haere ki nga raorao (T. 78). Tu ana he maunga, takoto ana he raorao, heke ana he awaawa (T. 23).

2. A name given to some small introduced plant.

Rāoa, rāowa, v.i. Be choked. He paku te ika i raoa ai a Tamarereti (P.).

whakaraoa, v. Make a choking sound. Whakaraoa me he kaka e whakaraoa ana (N.M. i, 28).

Raoriki, n. Ranunculus macropus and R. rivularis, plants.

Rāowa = raoa.

Rāpā (i), v.t. Patch, of clothing.

Rāpā (ii) = rā pā. ‖ rāpea.

Rapa (i). 1. n. Anything broad and flat.

2. Stern-post of a canoe. Ka whakaekea te rapa, ka hoatu nga puhi o te rapa. = taurapa.

3. Blade of a paddle, etc. Ma Ngati Awa e whakatangi ki te rapa waihoe (M. 245). Me te mea ka whati te taiaha i roto i nga ringa, wahi ke te rapa me te reke (J. xx, 21). Rapa maire, a taiaha.

4. Sheet lighting. Me te tuhi, me te rapa, me te uira (M. 311).

5. Split stick used as a spit for roasting. ‖ korapa. (A single pointed spit is huki.)

6. a. Wide, flat. ‖ rimurapa.

7. Spread out, extended. Ka tae mai ki te koko o Taupo, ka mea ki nga hoa, “Ka rapa haere tatou.” Koia a Te Rapa.

8. United by a membrane, webbed. He waewae rapa to te parera.

9. v.i. Flash. Ka tangi te whatitiri, ka rapa te uira (M. 179).

10. Glance. E rapa te kanohi, te hoki mai ki muri kia ringia atu te wai kamo ki waho (S.).

11. v.t. Split open for roasting, etc., fish, etc. Me rapa ta tatou ika.

whakarapa. 1. v.i. Glow. Kua whakarapa te rangi.

2. a. Standing aloof, overlooked, omitted. Applied to persons overlooked in distribution of food, persons who do not respond to an invitation to turn off the road to receive hospitality, or to those who look on but do not take part in a muru (plundering party). Ko te whakarapa ki nga haere taua, haere kai taonga, haere tono taonga, haere whakataka tangata ki te taua, ki te mahi kai, ki te mahi whare, waka (M. lxxx). As these conditions are considered puhore, the following arises:

3. Unlucky. He whakarapa to koutou, he tikanga hauhauaitu to koutou nei (P. 30).

rarapa, v.i. 1. Flash. Rarapa he uira (T. 52). E rarapa ana a taua nei patu (M. 242).

2. Glance. Ka rarapa nga kanohi ko Wairarapa (M. 89).

raparapa. 1. n. The projecting portion of the maihi, or facing board on the gable of a house. ‖ J. v, 149.

2. Sole of the foot. Ko nga rapa rapa o Hotunui he nunui hoki (T. 136).

3. Membrane joining the tentacles of a squid, etc.

4. Eels split open for drying. Ko te mea tena e whakataukitia ana mo te whata o te tuna raparapa, ka iri i runga i te whata, “Me te whata raparapa tuna e iri mai ana te tutu.”

5. v.i. Flash repeatedly. Tuhi te uira, raparapa te uira (M. 293). He hoe ka hurihuri, he hoe ka raparapa (S.).

6. v.t. Irritate, provoke.

7. n. Stock of gun. (mod.)

whakaraparapa, v.i. Glance from side to side.

Rapa (ii). 1. v.i. Stick, adhere, be entangled. Ka rapa te pirikahu ki oku.—Rapa tonu te taura ki te rakau.

2. a. Matted, tangled, twisted, cross-grained.

3. n. The custom of wearing the hair unkempt as a sign of tapu. No Hotunui, ara no Hoturapa, mo te rapa o ona makawe i tona tapu. Rapa mamae, the same custom, as a sign of mourning, generally for one whose death is unavenged.

4. Awkward, unskilful, inexpert. He rapa te tangata nei.

whakarapa, n. 1. A fish basket.

2. Hand net for taking quail.

3. Trap for birds.

korapa.

Rapa (iii). 1. v.t. (pass. rapaa, rapaia). Seek, look for. Nga kai a te waewae i rapa (P.). E tama i kimihia, e tama i rapaa, i rapaa taua ki roto te Kore-te-whiwhia (M. 218). ‖ rapu (i).

2. n. In the expression rapa maori, familiar spirit.

raparapa, v.i. Be in doubt or perplexity.

rapu.

Rapa (iv), n. Pudenda muliebria. (Tahu.)

Rapahuki, v.t. Trip up. Katahi ia ka tahuri, ka rapahuki i taua tangata, kua hinga kai raro.

Rāpaki, 1. n. Girdle, kilt; a garment from the waist to the knees.

2. v.i. Be girt up. Rapaki rawa nga kakahu o Kapenga.

3. v.t. Gird up.

paki.

Rapaki, n. Hillside, slope, ascent. ‖ harapaki.

Raparere, n. Bastard.

Raparuru, raparaparuru, n. A variety of potato.

Rapatahuri, repetahuri, n. A game or toy. Nana i homai te ti, te whai, te tokoraurape, te rapatahuri (M. xcviii).

326

Rape, n. 1. Tattooing on the breech. Katahi ka whakairoirohia nga moko, nga rape, me nga puhoro, ka rite tonu.—Ka tihorea nga rape a Te Karawa e te Ati Awa, ka hanga hei pirori ma ratou (W. v, 38).

2. A variety of potato.

Rāpea, rāpā, rā pā, ad. intensive. Indeed. E ki ana rapea au nei, nau ano au (T. 10). Ka ora rapea ahau e ka tuaina ki te moana (M. vii). Ki te tangata tohe rapa ka pai (M. cx). Karanga noa ana, “Keiwhea te tata?” Rapa kai te huna i a ia.

Rapi, rarapi, v.t. Clutch, scratch. E rapihia ana tou ringa e te ngarara.—Ka kite ia i te rapitanga o nga waewae o te kereru.

Rāpoi. 1. n. Swarm, cluster. Naomanga iho a Rua ki te rapoi kutu nei (T. 77).

2. v.i. Hang together in a cluster. Te ngaro e rapoi mai ra.

3. Assemble. E rapoi ana, e ropu ana, e whakawhaiti ana i a ratou.

4. v.t. Gather together. Rapoia mai nga otaota.

Rapoi, rapou. 1. n. and a. A term applied to a woman during her first pregnancy, which in the case of a woman of rank involved a state of tapu. He rapou taua wahine … i te wa e noho rapou ana kaore e kutia te mahunga, koi mate raua ko te tamaiti.

2. v.t. Dandle. Ka whanau te tamaiti, ka rapoitia ki runga tonu i nga ringa, ka hikihiki tonu.

whakarapou, v.t. Place or declare to be in a state of rapou with attendant ceremonies. Kua whakarapoutia te wahine.

Rāpoka, n. Arctocephalus hookeri, sea-lion. = poutoko, whakaha.

Rāpopoto, v.i. Be assembled.

Rapou = rapoi.

Rapu (i), v.t. 1. Seek, look for. Kei te rapu hoa te maia ra mona (T. 29).

2. Apply to any one for advice. Na konei matou i rapu ai ki a koe.

3. Ascertain. Me rapu ake e taua te matenga, te oranga (T. 28).

rapurapu, v.i. Be in doubt. Kei rapurapu o koutou whakaaro.

Rapu (ii), v.t. Squeeze; used particularly of working up food into a pulp. Katahi ka tunua he aruhe, ka rapua he ti, he pohue.—Kei te rapu kao ratou.—Hokowhitu nga ipu i rapua ai nga kao ka hoatu ma Toi (W.M. viii, 113). ‖ rapa (ii).

Rāpunga, n. Larus dominicanus, black-back gull. (Taupo). = tarapunga.

Rāpupuku, v.i. Bud, put forth buds. ‖ puku.

Rārā. ‖ (iv), (v).

Rarā. ‖ (vi).

Rara (i). 1. n. Rib. Rara mutu, short rib.

2. Stage on which kumara, etc., are dried.

3. Shoal of fish.

4. v. Be spread out on a stage. Ka rara nga tuna ki runga ki te ahi.

5. Broach to, be thrown broadside on. Ka rara te waka, ka tahuri.

whakarara, v.t. Score, mark in parallel lines. Taku kiri i whakararatia ki te anga tupa (M. 217).

Rara (ii), v.i. 1. Be scattered. Ka rapu ia i a Tangaroa, ka kitea ki te rara (M. v). (Another account, p. xxxiii, has, Ka kitea atu ki te whakamarara.)

2. Rush in disorder, stampede. Ka rara nga ika ki runga o te kaharunga.

marara.

3. n. Effect, repercussion. Ko te rara i tae atu ki Taitaiarangi.—Ka whakarara te waha (N.M. i, 49).

Rarahi. ‖ rahi.

Rarahu. ‖ rahu.

Rarai, n. Scorpaena cruenta, red rock cod. ‖ rai. = matuawhapuku.

Raraka. ‖ raka (ii).

Raraku. ‖ raku.

Rarama. ‖ rama.

Raramu. ‖ ramu.

Raranga. ‖ ranga (ii), (iii).

Rārangi. ‖ rangi (i).

Rarapa. ‖ rapa (i).

Rarapi. ‖ rapi.

Rararu. ‖ raru.

Rarata. ‖ rata (i).

Rarau. ‖ rau (iii).

Rarauhe, n. Pteridium aquilinum var. esculentum, bracken. I titiro ki te tangata e hora ana i tatahi o roto i te rarauhe (T. 176). Rarauhe-mahuika, a fern. = rahurahu.

Rarawa. ‖ rawa (iii).

Rarawe. ‖ rawe (i).

Rarawhi. ‖ rawhi.

Rare (i). 1. a. Dull, stupid. He rare koe.

2. n. Laziness, indolence. He waru ki runga, he rare ki raro (Summer [lit. eighth month] above, indolence below) (P.).

3. A convulsive twitching of muscles after death.

whakarare, v.t. 1. Hoodwink, bemuse. E whakarare ana koe i a au.

2. Distort. Used of part of a design in carving distorting another part.

3. Divert blame from oneself to another.

rarerare, a. Confused in mind.

Rare (ii). 1. v.i. Lie, rest. Kei te rare tou nga rongoa.

2. v.t. Carry. Maku e rare tou kakahu.

whakarare. 1. a. A term used in connection with the tapu name given to the child of a chief. Such name might cause the temporary disuse of some ordinary word which resembled it. The name was termed ingoa whakarare.

327

2. v.t. Change or discard the tapu name as above. Ka patua he tangata mo te whakara-retanga o te ingoa tapu o te tangata.

Rarīi (i). 1. Make an uproar. Ka rari tera te tamariki.

2. n. Disturbance, uproar. Whakarongo rawa atu ki te nge, ki te rari, ki te nganga (T. 93).

3. Some instrument used as an alarum or gong.

Rarīii (ii), n. Coridodax pullus, butterfish. He mango anake nga ika, he rari (Pi. 175, 6). Ka po, ka po, ka kai te rari (P.). = koeaea (Po.), marari. Rari kai po, a term applied to persons committing murder at night.

Rari (i), v.i. Be abundant, abound. Ka toi au ki Hawaiki, ki te kai ra i rari noa mai, te raweketia e te ringaringa (M. 87).

Rari (ii). 1. a. Wet. Ka rari toku kakahu.

2. v.t. Wash, scour.

Raro (i). 1. l.n. (‖ F.L. § 8). The bottom, the under side. E puare katoa ana a roto, puta noa ki raro (T. 13).

2. Used with a preposition to form an adverbial phrase. Down, downwards, down below. Ka heke iho te tangata ra ka tatu ki raro (T. 137).

3. When preceded and followed by a preposition it forms a complex preposition. Beneath, under, etc. E noho ana te ropa a Maru i raro i te rakau (T. 137). Kua nekehia atu ki raro i nga peke tetahi o nga taura, kua mau (T. 159). A curious use comes from this, illustrated by the following example: Ka haere nei to tatou matua, ka haere hoki tatou i raro i ona waewae (i.e., in his train). ‖ F.L. § 16.

4. The underworld. E tae koe ki raro, e uia mai koe (S.).

5. The north. Ka ahu te haere a Marua-haira ki te tai whaka raro (J. ii, 44). Te taenga mai ki Whangaparaoa i raro atu o Waiapu (W.M. x, 202).

6. n. North, north wind. Ma te ropu hau e taka i te raro (M. xcix). Kahore te raro nei te pehi whaka runga (S. 43).

7. a. North. Ma te muri raro au e karawhiu (M. 31).

Raro (ii), n. Day, time, season. E kore au e tangi i enei nga raro (M. 13). E kore hoki koe e nuia iho i enei nga raro (M. 14).

Raro (iii), n. A grotesque carved face used to ornament the gable end of a house. = koruru.

Raro (iv), n. An implement with which cockles are collected.

Rarohau, n. Light breeze just rippling surface of water.

Rarotawake, n. Large edible roots of pohue (Calystegia sepium).

Raru, rararu, raruraru, v.i. 1. Be in difficulty, be perplexed. Heoti ano, he raru to Manaia, heoti ano ka maiki ia i tera wahi (T. 122). Taku aurakitanga ki te kino, e, rararu nei ko au anake (S. 98).

2. Be hindered, be encumbered.

3. Disappointed. Ka raurau nga rangatira o runga i a te Arawa mo te maumaunga o a ratou kura i panga atu ra ki te wai (T. 74).

4. n. Trouble, preoccupation.

whakararu. 1. n. Hindrance, encumbrance.

2. v.i. Be occupied. E whakararu ana a Tuwhakararo ki te kakahu i nga ona (T. 29).

Rarua, v.i. Be misled, be disappointed, be in doubt. Naku anake nga hara i rarua ai koe (M. 12). ‖ raru.

Rātā, n. 1. Metrosideros robusta, a forest tree. Taute te titoki, whero te rata i te waru (P. 85). E turaki taku rata tiketike (M. 198). Ratapiki, Metrosideros scandens, a climbing species. = puatawhiwhi, akakura.

2. Metrosideros excelsa, locally south of East Cape. Te taenga mai ki Whangaparaoa i tenei motu, i raro atu o Waiapu ka kite mai i te rata o uta e whero atu ana, ara i ona pua (W.M. x, 202). = pohutukawa.

Rata (i) (pl. rarata), a. 1. Tame, quiet. He kararehe rarata anake.

2. Familiar, friendly. Kaore te tamaiti na i rata mai ki a au.

whakararata, v.t. Tame, subdue.

ratarata, a. 1. Clear, not muddy. Kei te ratarata ranei te puna?

2. Red hot. Ka ratarata nga powhatu o te umu.

3. Sharp, cutting. Ratarata ana tera te mata o te toki nei.

whakaratarata, v.t. Sharpen to a fine edge.

Rata (ii), n. 1. Divination. Ka moe iho ahau, ka haere toku wairua, ka kite i tetahi aitua mo taku tamaiti, mo toku papa ranei, he rata tena.

2. Seer; so doctor (mod.).

Rātāhuihui, n. Mola mola, sun-fish.

Rātāmoko, n. Some sea monster. Ka whanake ki waho ki te moana ko era taero hoki, ara ko te tutu, ko te parata, ko te ratamoko, ko te taniwha (W. ii, 37).

Rātāroa, n. A superior variety of flax.

Rātau = ratou, pron. 3rd pers. pl. They, them.

Rāto, n. West. ‖ rāwhiti.

Rato, v.i. 1. Be served or provided. Ka rato nga tangata i te utu.—Kaore taua e rato, e whara, tango noa tahi ki te oneone apopo (J. xx, 22).

2. Be distributed. Ka rato ki te tini (M. 279).

whakarato, v.t. 1. Serve, provide. Whakaratoa nga tamariki ki te kai.

2. Serve round, distribute. He kai na e au e whakaratoa ki te tini na (M. 364). Tenei koa nga iwi o Te Rangiweherua ka pau te whakarato ki nga moana e rua (M. 404).

328

3. Commit to. Ke pau te whakarato ki te ahi (M. 37).

Rātou, pron. 3rd pers. pl., of three or more persons. 1. They, them. Kua hinga mai etahi o ratou tokorima (T. 202).

2. When several persons are mentioned together ratou is inserted after the first name to introduce the others, in which case it is not translated. Ko Tama-te-kapua ratou ko ana tama (M. lxiii).

Note.—The form ratou apparently = rā-toru. ‖ (iii).

Rau (i), n. 1. Leaf. He pitoitoi ketuketu para rau rakau (M. 244). I whea koe i te ngahorotanga o te rau o te kotukutuku? (P. 34). Rau o Papoua, fine flax. Kia whakawhiwhia koe ki te rau o Papoua (S.). Also called rau o Huna. Rau o Mauri, a poetical expression for the taro. Kia hopu to ringa i te rau o Mauri (S.).

2. Blade of a weapon. Kia ripia iho ki te rau o te panekeneke (M. 74). Ka oria e te hau te rau o te maipi (M. viii).

3. Plume, spray, feather. Matua tititi te rau o te huia, te rau o titapu (M. 258). Rau o titapu, a plume of feathers of the white heron. Rau piopio, rau o piopio, a plume of feathers of the moa; possibly originally the name of some particular plume. Ko ana rau piopio ko te Kowhakararo, he mea i motu mai i te waha o te ika (S.).

whakarau, v.t. Cause to germinate; a method of treating gourd seeds by soaking them in water and applying gentle heat. Whakarau nikau, a pattern in plaiting mats, etc.

raurau, n. 1. Foliage. Ki kona te raurau tupu noa mai ai (S. 55).

2. Thatch. Taku titiro atu ki te raurau o te whare (S. 99).

3. A divination rite in which leaves were used. He raurau tenei mo te riri. ‖ J. ix, 192.

Rau (ii). 1. num. Hundred. E waru rau topu nga tangata o taua pa. Rau ma whitu is used to indicate an army or large body of men, irrespective of the actual number. Takoto ana te rau ma whitu i roto i te hangi (T. 90).

2. n. Multitude, number. Tera aku rongo te mauria atu ra e nga rau e maha (M. 51). Te tau a te rau ka wehe i a au (M. 52).

3. pron. Another. Ma Pehiroa koe, mana koe e rauhi, ma rau o tangata mana koe e whakataki (S.). Ehara, e te hoa, he utanga kapu au, na rau iwi, na rau o tangata (M.M. 167). Kei rau o whenua e haere ana. ‖ raurangi.

whakarau, v.t. Multiply. Tenei te he, kei nga tangata ora, nana i whakarau te korero mona.

Rau (iii). 1. v.t. Catch, as in a net. Kua riro a Koro ki te rau inanga.

2. Entangle, engage. Kaore to aroha i rau i a au (M. 328).

3. Gather into a basket, etc. Katahi ka haoa nga inanga, ka mate ki roto ki te kupenga, ka raua ki roto ki te karaha.

4. a. Embarrassed, entangled, confused. Katahi nei hoki ka rau aku mahara (M. 39). Kauaka ra nge au hei rorea rautia ki te korero (M. 113). ‖ raumahara.

5. n. Receptacle. Ko te turuturu o te kākā, he mea whakaawa, hai rau kai mana.

Rau (iv). Project, extend. Ka rau Omere ki waho.

whakarau. 1. v.t. Take captive.

2. Lead away. Ka tae mai ratou katoa, ka haere mai, ka tae mai ki te wahine ra, ka whakaraua ki te tuaahu, ka hoatu nga atua (T. 85).

3. Confuse, bring to confusion, as in the expression whakarau kakai. ‖ kakai.

4. n. Captive.

5. Captivity. Kihai i roa e noho ana i roto i te whakarau, ka whanau te tamaiti ra.

6. a. In the expression toki whakarau, the adze used for finishing off a canoe. Ko te toki whakamutunga tera te toki whakarau.—“Kei te pehea tona waka?” “E, kua oti, kua whakarau te toki.”

rarau. 1. v.t. Lay hold of, grasp, handle. Rarau he aka matua iwi (M. 274). Tutu aku tara, rarau aku peke (Ika, 136). Kahore e rarau o ringaringa ki ro oneone.

2. v.i. Settle down, remain, take root. To hē, e te kara nei, ki te rarau iho koe ki te whenua (W.M. vii, 111). He tamaiti oti koe? E kore koe e rarau ki raro?

3. a. In captivity. Kei te noho rarau raua e noho nei.

4. n. Root.

whakararau, n. 1. An incantation to keep things firm and together in spite of counter-spells. Ka haere mai nga tangata ki te hakari, ka uea e ratau nga kai o te hakari kia mate, kia kore atu … kua rongo te tangata nana te hakari kua tu ki te whakararau, hai patu i tera. He whakararau tenei: “Puritia, puritia a uta, puritia a tai”.

2. —— Te angiangi matangi, te whakararau o te rangi (S.).

raurau, n. Receptacle, basket. Kaore he ipu hei raurau wai, me rau ki roto ki te kete.

whakaraurau, v.t. Distribute food into baskets for serving. E ai te tokanga whakaraurau, kai atu, whakairi atu (M. 291).

rou (ii), rourou.

Rāua, pron. 3rd pers. dual. 1. They two, them two. Ka whakaae to raua whaea, ka piki raua ki runga ki te tuanui o te whare (T. 46).

2. When two persons are mentioned together raua is used after the first named to introduce the second, and is not translated. Ka haere a Te Kahureremoa raua ko tana

329

taurekareka (T. 144). Ka mate a Hou raua ko Whakaturia (T. 67). Hoatu hei kotutu wai rearea ma te Waru, kia inu raua ko tana kotiro (S.).

3. Used in addressing two persons at once. E Tama raua ko Maka!

Note.—Raua apparently = rārua. ‖ (iii).

Rauaka = rauwaka.

Rauangi. 1. a. Thin, fine, tender. Kia tokia to kiri e te anu matao, to kiri rauangi (S.).

2. n. Finely divided strands of flax for making nets.

Rauaruhe, n. Fronds of Pteridium aquilinum var. esculentum, bracken. Para rauaruhe, brown growth of kumara leaves.

Rauawa, n. Attached sides of a canoe. Rahunga atu kei nga waka; ehara, to kau ana ko nga rauawa anake; takoto humuhumu kau ana ko nga tiwai anake (T. 171).

Rauha, rauhea, v. Said of a woman distracted by longing for a husband or for a lover. E to e te ra, e ahua te whakangaro … kia rauha noa te wahine i tona mau, i tona karangaranga, e (S.).

Rauhamoa, n. An extinct bird, possibly fabulous. Kotahi te manu nui i kite ai o matou tupuna, he rauhamoa (W.M. viii, 155).

Rauhanga. 1. a. Cunning, deceitful, resourceful. Mokai, e whae, te ata rauhanga i taku hinenga (M. 403).

2. n. Wiles. Wareware ana hoki o ngakau atua, o rauhanga nei (M. 369).

tinihanga, hangarau.

Rauhi, v.t. 1. Place together, collect.

2. Bring. Hua noa hoki au i rauhi mai ai, mohou, e hine, kia kite ora koe i o tupuna (S.).

3. Catch, hold. Te matua i te whare, me rauhi mai e te ringa (M. 124).

4. Take care of, tend, foster, protect.

rauhitanga, n. Place of gathering. Ka hoki ano a Manaia ki te rauhitanga o te tangata, ara ki Hawaiki.

Rauhuia, n. Linum monogynum, a plant.

Rauhuka, n. A term applied to leaves of the ti (Cordyline) when prepared for bird snares. E takoto tinana ana te ti, e kiia ana he ti, no te haehaetanga kia ririki, ka huaina te ingoa he rauhuka. ‖ J. vi, 51.

Rauihi. —— Tane koia, Tane rauihi; Tane mama, Tane hikitia (P.).

Rauika, n. Heap, assembly.

whakarauika, v.t. Heap up, assemble, gather together. Ka hinga te awhato i whakarauikatia ki waenga (S. ii, 83). Whakarauikatia te ropu tane i roto Te Waiiti (M. 405). ‖ whakaika.

Rauiri = rauwiri.

Rauiti, a. Small, fine, thin. Ka titiro au to kiri rauiti, to mata i haea ki te toroa a tai (M. 69). Ma o matua ra, mana e karawhiu to mata rauiti (S, ii, 29).

Raukai, n. Leaves of which baskets are made for cooked food. E tika atu nga wahine ki te tiki harakeke hai raukai ma te manuhiri, ara hei popoti, hei kopae, hei rourou, hei waikawa.

Raukakai, n. The sacrifice of a human victim at the opening of a house. He raukakai ka tukua hei tohi i te whare me ka oti.—Ka mate a Tuwhakararo i te iwi nona te whare hei raukakai (J. vii, 38). ‖ rakai.

Raukaraka, n. 1. A kind of greenstone. ‖ Tr. xxiv, 518.

2. A variety of potato.

Raukatauri, n. 1. The cocoon of Oeceticus omnivorus, found hanging on branches of trees and shrubs, which is called also pu a Raukatauri.

2. Asplenium flaccidum, a fern, which is also called nga makawe a Raukatauri.

Raukawa, n. 1. An aromatic plant used as a scent; Nothopanax edgerleyi. Tou kiri whakawahi ki te hinu raukawa (S.).

2. The scent from same. I tahekea iho he raukawa kei taku tinana (M. 204).

Raukeke, v.t. Pull about recklessly. Raukeke noa te tamaiti nei; e kore e takoto to mea.

Raukena, n. One whose father is not known. Ka rangona i kona te ingoa o tana tamaiti, ko Kahu-kaka-nui-a-Manaia, ko te tama i tohia ki te tohi raukena (T. 123). (It had been stated on p. 119 that Manaia did not know that Kahu-kaka-nui was his son.)

Raukopi. —— Mataotao ana ko te tau o te ate, te raukopi mai (J. lviii, 364).

Raukoti, v.t. Mishandle, meddle with. He raukoti nana i taua pu i mate ai.

Raukūmara, n. Senecio perdicioides, a plant.

Raukura, n. 1. Feather, plume. Homai he hinu kia herua au, he raukura hoki hei tiatia moku (T. 65).

2. A fish; probably the same as kanae raukura, a variety of Mugil cephalus (mullet) taken in fresh water.

Raumaewa, v.i. Wander, sway to and fro. No taku ringa ra te raumaewa noa ki te muka a Taro (M. 397). Aku rongo kino he raumaewa noa (S. 49). ‖ maewa.

Raumahara, a. Perplexed. Ao noa e tatangi ana, po noa, me te raumahara nga ngakau (Pi. 175, 5). Kia au iho ai taku noho ki raro ra, he raumaharatanga e te ngakau (M. 123). ‖ rau (iii).

Raumahehe, n. A variety of kokopa; a freshwater fish. = maehe.

Raumahoe, n. A term applied to paua prepared by soaking in fresh water.

Raumānawa, n. A variety of kumara.

Raumanga, n. Phymatodes diversifolium, a fern. = paraharaha, kowaowao, maratata.

330

Raumanga, n. A platform for storing food. = timanga.

Raumangu, n. Selliera radicans, a small plant.

Raumarie, raumarire, n. Usacaranx lutescens, trevally, a sea-fish. = araara.

Raumaroke, a. Dry. Ka raumaroke i te ra e whiti (S. ii, 71).

Raumata, n. Mesh of a net.

Raumataki, n. A variety of kumara.

Raumati, n. Summer. Take raumati, whakapiri ngahuru (P.). Tenei au kei te ruhi noa, kei te ngenge noa, ta te raumati hanga (M. 74).

Raumoa, n. 1. A fine variety of flax. (Tar.)

2. Spinifex hirsutus, a plant.

3. Ridges in carving dividing the rows of pakati, or dog's teeth.

Raumutu, n. The top edge of the rauawa of a canoe.

Raunui (i), raununui, a. Broad. To kiri rauwhero, to mata raunui (S. ii, 27). Kia pehea te raununui o nga pou?

Raunui (ii), n. A variety of eel.

Raungaiti, a. Compact, in small compass, contracted, compressed. Ko tetahi pai e raungaiti ana aua take (W.M. xii, 227). Ka haramai tenei ka tauwehe, ka raungaiti au (S.). ‖ puhangaiti.

Raungawari, a. Supple, active. E Oho e, kia raungawari (P. 6).

Rauoa = rauawa. ‖ oa.

Rauora, whakarauora, v.t. Save alive. Ka patua, ka mate a Hema; ko te wahine i rauorangia (Tr. vii, 42). Ehara a Te Puhi he whakarauoratanga na Parera i te parekura (M. 405). Ko te paihi i whakarauorangia (Tr. vii, 45). ‖ rau (iii).

Raupā, a. Chapped, cracked, of the skin. Ka mate oku waewae i te raupa. He ringa raupā, one doing divers kinds of work. ‖ raupapa.

Raupaka, n. 1. Leaf of taro.

2. —— Ka kainga te ika; ko te tapora whakairia hei raupaka (Tr. vii, 47). (Wohlers does not translate the passage, but implies that the transaction was part of certain rites in connection with the canoe.) = raupanga.

Raupanga, n. Offering, sacrifice.

Raupapa. 1. a. Put in order, ordered completed. Kaore ano i raupapa noa i a au te wahi i ki mai koe ki a au kia mahia.—Kia ata raupapa te takoto o nga mahara.

2. Tranquil, quiet, undisturbed. Kei to noho pai noa iho matou, kei te raupapa noa iho.

3. Healed, cicatriced, dried up, of a sore or wound. Ka eke i te whai a te raupapa.

4. n. Flat ground, level surface.

whakaraupapa, v.i. Remain tranquil. Kai te whakaraupapa noa iho te iwi nei na.

kupapa.

Raupara, a. Shallow, applied to the shell of the paua, etc.; but paua raupara appears to be used for a large oyster shell.

Rauparaha, n. Calystegia sepium, a creeper used as food.

Raupatu. 1. v.t. Conquer, overcome. Katahi te aroha ka hoki mai ka raupatu (S. ii, 36).

2. n. Conquest.

3. Quarrel, fight.

Raupeka (i). 1. n. Doubt, perplexity. Ko nga raupeka tenei o toku ngakau.

2. a. Distressed, perplexed. Matararanga mai au ki raro nei raupeka ai e aku mahara (S. 87).

3. v.i. Droop. Ka raupeka noa nga harakeke tukura i waho o Maunganamu.

whakaraupeka, v.t. Weigh doubtfully, turn over again and again the thoughts. Ko au ki raro nei ka whakaraupeka i aku mahara (M. 145).

Raupeka (ii), n. Earina suaveolens, a plant.

Raupeti, n. Solanum nigrum, a plant. = remuroa.

Raupī. v.t. 1. Cover up. Raupitia ra ki te rau koromiko, ki te rau angiangi (M. 406).

2. Cherish tenderly, take care of.

Raupine, v.t. Draw together with a cord; so repair. He pakaru a waka, e taea te raupine mai (M. 100). ‖ pipine.

Raupiu, n. A species of tree-fern.

Raupo, n. Typha angustifolia, bulrush. He aha ra he kai ma te tuna o te raupo? (M. 79).

whakaraupo, n. A detail in carving; called also rauponga.

Rauponga, n. A pattern of carving, consisting of bold spirals; also pattern of dog-tooth notches (pakati) alternating with parallel grooves (haehae).

Raupotaranga, n. A plant (Xeronema callistemon) found on islets off Whangarei.

Rauraha, a. 1. Spread out, expanded, scattered about.

2. Applied to the kowhai (Sophora) when bursting into bloom. Ka raurahatia te kowhai.

rauroha, roraha.

Raurākau, raurēkau, n. 1. Brachyglottis repanda; a shrub. He maro aute to koutou, he maro raurekau (M. 412). = pukapuka, rangiora.

2. Coprosma australis, a shrub. = kanono, kapukiore, karamu, kueo, kawariki, papauma, patutiketike, tapatapauma.

whakaraurākau, whakaraurēkau, v.i. Scatter and join again in retreat to evade pursuers.

Raurangi, l.n. Another time, another day, past or future. Kua ata whakaritea hoki e raua i raurangi ra te wa hei haerenga mai mo Hine-moa ki a ia (T. 131). Tupore rangitahi, whakatakariri kei raurangi (P.). Waiho mo raurangi. ‖ rau (ii).

Raurarahi, a. Broad, expansive. Wai ka kite iho te raurarahitanga i te tinana? (M. 389).

Raureka, a. Deceitful. ‖ rauhanga.

331

Raurēkau, n. 1. = rangiora (Po.), raurākau.

2. Herbage, vegetation. (Ngi.)

Raurenga, n. Trichomanes reniforme; a fern used to scent oil. Pania tou kiri ki te wai raurenga; kia paoa te kakara o te hinu taramea (S.). = kopakopa.

Rauriki, n. Sonchus oleraceus, sow-thistle.

Rauroa. ——

whakarauroa, n. Chalcites lucidus, shining cuckoo. = pipiwharauroa.

Rauroha. 1. v.t. Spread about. Raurohatia nga witi.

2. v.i. Dwell, of the thoughts. Heoi rauroha tonu aku whakaaro i runga i taua taonga.

3. a. Extended, as the arms.

4. Spread out, scattered.

Raurōroa, n. Sonchus asper, a coarse kind of sow-thistle.

Rauru. 1. n. A plait of three or more strands producing a flat cord.

2. The end of the umbilical cord attached to the mother. Rauru motu, a stunted, puny child. Ka pono ki te tau hore te rauru motu, aue, te ika, e (S.).

3. A spiral pattern in carving, called after Rauru-kitahi, the reputed inventor of carving. = rouru.

4. pt. Satisfied. Hikaia ki runga, kihai i whiwhi; hikaia ki raro, ka whiwhi, ka rawe, ka rauru (P.).

Rautahi. 1. a. Undisturbed, at rest. Ka pa ianei ko taku rautahitanga, ka tupu tenei he whakamaunga (S. 90). ‖ rarau, rau (iii).

2. n. Childless man or woman.

3. Carex ternaria, a plant.

Rautami, v.t. 1. Glean a root crop. Ka rautamitia, e, ka toenga kaitia (M. 416).

2. Leave smaller tubers of a root crop in the ground when the main crop is lifted. = rauwai.

Rautangi, n. A preparation of scented oils. Ano ka rongo tana whaea i tana ui ki te hinu rautangi, ka mea atu taua whaea ona ra ki tetahi wahine hoahoa ano ona, kia mahia e raua he rautangi ma Ponga (W. iv, 115). One of the ingredients mentioned in the passage is akerautangi.

Rautao. 1. n. Leaves for enveloping food in an earth oven. E tuwhera ana nga hangi, e pae ana nga rautao nga wahie, nga kowhatu (T. 90).

2. v.t. Envelop food with leaves in an earth oven. Ka taona taua ika nei ki te umu, ka rautaongia ki te koromiko (T. 36).

retao.

3. n. Blechnum capense. = korokio.

Rautara, n. Third leaf of a seedling gourd, after the cotyledons.

Rautawa, n. A pattern of ornamental painting.

Rautāwhiri, n. Pittosporum tenuifolium, a tree. = kohuhu, tawhiri, tawhiwhi.

Rautini, n. Senecio huntil, a shrub.

Rautipu = rautupu.

Rautū, a. Sharp, applied to the keel of a canoe. He rautu te tarei o te waka.

Rautuku, n. A fern.

Rautupu (i), rautipu, v.t. Retaliate, kill in revenge. E kore to mate e wawe te rautupu (Your death will not be speedily avenged) (M. 33).

Rautupu (ii), n. A thunderstorm of a certain kind, or the personification thereof. Ko rautupu, he whaitiri ano tenei.—Ko Whaitiri-pakapaka, ko te Aputahi, ko Urukaraerae, ko Rautupu, ko nga take tena o te hau, o te ua. = ruatapu.

Raututu, n. A species of flat-fish.

Rauuira, n. Lightning. Ka hiko te rauuira o Tu (S.).

Rauuru, n. Hair of the head.

Rauwai, v.t. Leave the smaller tubers of a root crop in the ground for future use after the main crop has been exhausted. = rautami.

Rauwaka, rauaka, n. The portion of ground in a large cultivation marked off for each person.

whakarauwaka, v.t. Lay off in beds or divisions.

Rauwawa = rauawa.

Rauwehi, n. —— Ko au te rauwehi o te whare tainga kawa.

Rauwene, n. Object of censure or criticism. Taku titiro e, taku hono tatahi, ka wehe koe i ahau, te mu a te tini, te rauwene a te mano. = wenerau. ‖ hawene.

Rauwiri, rauiri (i). 1. v.t. Interlace with twigs. Me rauwiri te taiepa nei ki te manuka.

2. n. Fence interlaced with twigs.

3. Eel weir.

4. Leptospermum ericoides, a tree, and L. scoparium, a shrub.

Rauwiri, rauiri (ii). 1. v.t. Clear up, set in order a cultivation.

2. v.i. Be cast away, be thrown in a heap. Ka whanatu, ka haere hei karoro tipi one, hei tawhaowhao paenga tai, ka rauwiri rawa kei te ngutuawa (S.). Ka tae te rongo o te riri o Tamatea, me te rauiritanga noatanga iho o nga taonga o tona matua (J. xiv, 70).

whakarauiri, v.t. Clean up a kumara plantation, making heaps of the refuse. Kai te whakarauiri katoa te wahine i tona paenga kumara.

Rauwhai. —— Ka tika te rauwhaitanga o te ika a Te Paua (N.M. iii, 221).

Rauwhare, n. Thatch. Ko nga rauwhare me nga wawa i rukea ki roto i te awa (J. xix, 200).

Rauwhero, a. Ruddy, brown. To kiri rauwhero ka whara kei muri (M. 179).

Rāwa = rāoa.

Rawa (i), n. 1. Goods, property. Ko te whiwhi i te taonga, i te rawa ranei o te pa horo (M. lxxxi). Rawa-kore (often written as one word),

332

destitute, without property. E raro rawakore, e runga tinihanga (P.).

2. Ground, cause, object. He aha te rawa o taua haere?—Te ai he rawa i patua ai te tangata nei.

3. Ground of quarrel, dispute. Ko te take o tera rawa, he tahā manu.—Ehara i te mea he rawa kino taku mo Wi Pere.

4. Advantage, benefit. He aha te rawa o te kaiwhariki?

Rawa (ii). 1. ad. intensive. Quite, very, very much, at all. Ka nui rawa te whakama o Paoa (T. 187). Ao rawa ake te ata (P. 101). Huihui rawa ratou, e whitu tekau (T. 142). Kihai rawa ia i ki atu ki a ia (T. 165). Kua mate, kahore i mate rawa (T. 45). Ka haere mai, a puta rawa atu i Taupo (T. 184). Haehae rawa iho ki roto i te puku nui (They cut right in to the stomach) (T. 152). Mo apopo rawa taua ka haere (We will not go till tomorrow). Ko hea rawa koe? (Whither exactly are you going?)

2. To form superlatives of adjectives. Ko te kahakaha i roto, ko te kopu i roto rawa (T. 138).

3. Intently, carefully, finally, permanently. Titiro rawa mai e tu ana te kai (T. 142). Ka haha a Tutanekai i nga pareparenga o te waiariki, rapu rawa atu (T. 133). Whakarongo rawa atu ki te ngē (T. 93). Kite rawa ake, ahua ke ana te titiro ki nga tuakana (When at last they saw him again) (T. 99). Whanau rawa mai, he wahine (When at last the child was born it was a girl) (T. 48). Ka whakatika mai te tangata ra me tona hapu, noho rawa mai i Tauranga (T. 81). A, whawhai rawa ake nei a Tama raua ko Kahu-matamomoe (T. 78). In some cases it denotes coincidence of circumstance. Mo te whai rawa ake i a tatou, e kore e taea (T. 169). Tahuri rawa iho ki raro i te waka, e noho ana te hokowhitu o Rua i raro (T. 76).

4. Really, indeed. He mahi rawa tena?

5. a. Numerous. E rawa ana nga tangata.

whakarawa, v.t. Increase.

whakarawarawa, a. Violent. Ka rongo te hau whakarawarawa, ka rongo te uru e pu mai ra i tenei popoki (S.).

Rawa (iii), rarawa, n. Swamp. Ka heke iho he kokinga i te rawa (S. ii, 45).

Rawa (iv), a. Close.

whakarawa. 1. v.t. Fasten with a latch or bolt. Whakarawatia te tatau.

2. n. Latch, bolt. (Ngi.)

rawe.

Rawahanga, a. Mischievous. Ka ki atu te tuahine, “Maui rawahanga!” (Tr. vii, 41).

rauhanga, tinihanga.

Rāwahi, l.n. 1. The other side of a sea, river, etc.; not of a mountain or elevated obstacle. Ehara rapea, e tama, i konei, no rawahi mai ano (M. 298).

2. n. Shore, bank, side, on either side. E tu koe ki tenei rawahi, ka karanga, a, ka o mai (T. 116).

Rawaho. 1. n. Wind from seaward. Ka whiti te rawaho, na kua tae mai te kakara ki te ihu o Tinirau (Tr. vii, 52).

2. a. From outside, outlandish. Patu rawaho, murder. Ki to tatou tikanga he upoko taua, he patu rawaho, he kohuru kino, kino rawa.

Rāwai (i). ——

whakarāwai, v.t. Sneer at, disparage, abuse. E whakarawaitia ana te kakahu.—Nau te tuatahi ki te whakarawai kau ki te tinana (M. 151).

Rāwai (ii), n. A large variety of kokopu found at Taupo.

Rawaka, a. Abundant, sufficient. E kore e rawaka nga kai.—Kauaka e kotahi tangata tuku korero atu ki a koutou, engari kia tokomaha ka pai, kia rawaka ai nga korero.

whakarawaka, n. In the expression kiko

whakarawaka, lazy fellow, vagabond.

roaka.

Rāwakiwaki. 1. n. Hopeless grief, regretful longing. Ko tenei waiata hai whakangaro i te rawakiwaki mo nga mea i mate, koia i kiia ai he takitaki.

2. v.t. Depress, cause to give way to grief. Kaua e rawakiwaki i a koe.

Rawakore. ‖ rawa (i).

Rāwaru, n. 1. Parapercis colias, rock cod. = pakirikiri, patutuki.

2. A fresh water fish.

3. In the expression rawaru pounaho, used as a term of endearment or compliment.

Rawe. 1. a. Close, tight. Kia rawe to pa i te tatau.

2. Suitable, becoming. E kore te matau e rawe ki te moana takai ai, engari ano i uta (P.). Ka rawe tou kakahu.

3. Excellent. Mahue rawa tau mea te rawe!

4. Suited, furnished. He kotuku te manu kihai i rawe i te koiraira (M. 277). Hikaia ki runga, kihai i whiwhi; hikaia ki raro, ka whiwhi, ka rawe, ka rauru (P.).

5. Sufficient, enough. E rawe au? (Are yours enough?)

6. Apt, clever. He tangata rawe ki te korero.

7. v.t. Wrap round, tie round. Homai taku maro kia rawea (T. 97). I rawea e ia te pueru hei kaka mona.

whakarawe. 1. v.t. Close, fasten up. Whakarawea nga kete kumara.

2. a. Effecting a union. In the expression rakau whakarawe, a weapon sent to a neighbouring tribe as an invitation to join a war party. Na Waikato te rakau whakarawe mo te mahi ki Wairau.

3. n. Fitting, furnishing. Me nga torowhiti, me nga korewa, me ara atu whakarawe o te waka pairi.

333

rarawe. 1. a. Easy, attainable. E kore e rarawe tenei e au.

2. Abundant. Kei te rarawe nga kai o te rua.

3. n. Circuit, boundary. Kei te rarawe o te rangi (J. ix, 206).

4. v.t. Clasp tightly. I rarawe taku ringa i te piharoa (M. 266). Kia tawhiwhi, kia rarawe (S.).

whakararawe, v.t. Make abundant, provide in profusion. Me uta nga patu, me uta nga tao, o mahi ra, e, i whakararawetia ki to iwi (M. 124).

Rawehoi, raweoi. 1. v.t. Hoax, impose upon, by means of a spell. Ko te oranga i te mate turoro, i te whaiwhaia, i te makutu, i te hangarau, i te taurarua, i te rawehoi, i te kanakana (M. lxxxi):

2. n. Strife, disturbance. Katahi te tangata whakatupu rawehoi.

Raweke. 1. v.t. Prepare, dress, manipulate, fashion. Ka toi au ki Hawaiki ki te kai ra i rari noa mai te raweketia e te ringaringa (M. 87). He tangata a Irawaru i mua, na Maui i raweke ke ia, ka kuri.—Ko te raweke i mohio, ko te hapai kahore (They knew how to make [weapons], but not how to use them).

2. Meddle with, disturb, interfere with. Ki te raweke koutou i a au, whakahokia ta koutou otaota ma to korua papa (S. ii, 226). I raweketia te wahine a Popoia.

3. a. Meddlesome, mischievous. He nui aua mahi raweke a Maui.

4. Busy. He tangata ringa raweke.

5. Capable. He tangata raweke rawa, a term applied to a chief.

Rawemākoi, a. Naughty. (R.) ‖ makoi.

Raweoi = rawehoi.

Rawetutuku, a. Permanent, settled, immovable. Ki kona koe ka rawetutuku iho, e kore muri e hokia (W.M. xii, 182).

Rawha. ——

rawharawha, v.t. Shake.

Rawhaki, a. Massed, heaped up. Aku whakamau atu i konei, e, ki te ao tonga e rawhaki ra, ra runga tonu mai o te hiapo (S. ii, 39).

whakarawhaki, v.i. Swell up, rise in masses. Ehara koe, e tama, he tau whakahiapo e whakarawhaki ana nga tai o te rae (M. 317).

Rawhara, n. Sail for a canoe. Ka whakaarahia te whakawhiti rawhara (M.M. 185). Me he rawhara te turakina ki te moana hei tauranga waka (M. ci). In the Easy Cape district the word is used only of a sail of fine dressed flax ornamented with puhi kereru and anga pipi, reserved for the use of a chief, and used by him as a pillow when on shore. ‖ (i).

Rawhi, rarawhi, v.t. 1. Grasp, seize. Ka rawhia reretia te karukaru puru o tona whare hei paki putanga mona (T. 13).

2. Hold firmly. Tera te pakiaka o te koareare te rarawhi ra.

3. Encompass, surround.

rawhi, n. 1. Basket. Ko etahi rawhi ka pau ma nga whakaeke (T. 185).

2. A spear used for killing pigeons. ‖ Tr. xliii, 604.

Rāwhiti, n. East; lit. sun-rising. I haere mai maua i te rawhiti i te putanga mai o te ra (T. 185).

, int. See! Re! E kore ahau e mohio ki a ia.

Rea (i). 1. v.i. Spring up, grow. He rakau tupu hou, he rakau rea hou kei te maioio (M. 110).

2. Multiply.

3. a. Numerous, innumerable, of an indefinitely large number. Whanaua kia mano, whanaua kia rea (M. 388). Tuaono, tuawhitu, tuarea.

rearea. 1. n. Fresh spring growth of vegetation. Me te rearea, an expression of admiration: How beautiful! Ano taua whakapakoko nei, me te rearea!

2. Leaves of korau and other greens used as food.

3. a. —— Hoatu hei kotutu wai rearea ma Te Waru, kia inu raua ko tana kotiro (S.).

4. v.i. Swarm. Te iwi e rearea mai nei.

marea.

Rea (ii), v.i. Murmur, make a low sound. Kaua te ki, kaua te rea (T. 43). Te tupua te ki, te tupua te rea (M. 210). ‖ Uv., Ni., lea, speak.

rearea, n. Anthornis melanura, bell-bird. = korimako.

Rea (iii), n. Neck or entrance of an eel pot (hinaki).

Rea (iv), n. Steep, slope. Te hau kei te tihi, kei te rea (S.).

Rehareha, a. Floating, dangling.

Rehe (i). 1. n. Wrinkle, fold in the skin. Kotia i te rehe o te kaki o Waipuapua (M. 199).

2. Tattoo marks over the eyebrows.

3. A small variety of Prototroctes oxyrhyncus (grayling).

4. Expert, neat-handed deft person. Ou mahi a te rehe!—He maikuku tona tukunga iho he rehe, na te rehe.

5. a. Wrinkled. Ka rehe te kiri.

6. Wizened, stunted, puny. Mehemea ka kotia te mahunga o te wahine e rapou ana, ka rehe te tamaiti.

reherehe, n. Buttocks. No muri nei, e pa ma, i taia ki aku reherehe (M. 127).

Rehe (ii), ad. intensive used with certain adjectives, as parau rehe, kuware, rehe, piro rehe, etc.

Rehea, v.i. Be balked, be baffled. Katahi nei pea au ka rehea (T. 15).

Rehia (i). 1. Pleasure, amusement, enjoyment, play. Naku koe i tuku atu i te mataraharaha, i te rehia, i te harakoa (M. 352). Kei te rehia, e teka ana, e ku ana, e whai ana (W. iii, 7). He rehia aha tau ki te haere ki tera tu mahi? Nga mahi a te rehia, the pursuit of pleasure.

334

2. a. Pleasant, enjoyable. Nga mahi rehia o te ao.

3. Pleased, gratified. Ka hoki mai ki to ratou kainga, ki Aotearoa, no reira ka rehia ki te hoe mai i o ratou waka.

Rehia (ii), n. A species of seaweed. = rimu rehia.

Reho, a. Bad. Ka haere ki te reho.

rehoreho, rereho, n. Maurea tigris, a univalve mollusc. = maurea, matangongore.

Rehu (i). 1. n. Haze, mist, spray, fine dust. Ka ngaro ia i te rehu tai (M. 330). Kei uhia koe e te rehu o te moana (M. 212). Kua kapi te moana i te rehu o te ua. Rehu marino, haze on a calm summer day.

2. a. Covered with fine dust. Ka rehua te kauati ki te pungarehu ka tu.

3. Dimly seen. E Rangi, ki a koe e rehu nei a te kamo (M. 397). He ata ra i rehu mai (S. 15).

4. Bedimmed, seeing dimly. Ko aku mata i rehu (M. 24).

5. v.i. Pass out of sight. E to, e te ra, e wawe te rehu atu (M. 103). E to, e te ra, rehu ki te rua (S.).

6. v.t. Bedim, obscure. I au ra e rehua mai nei e te umu o te kai (M. 230). Takiri tu i te tau o te ate i rehua ai au (M. 182).

7. Render drowsy or unconscious. Ka mutu ratou, ka rehua a Kae ki te moe (Tr. vii, 52). Me ko wai te atua i rehua ai koe, ko te anu? (S. ii, 85).

whakarehu, v.t. 1. See in a dream, dream. Naku te whakarehu ko Te Paerikiriki; oho ake ki te ao, he ata ra i rehu mai (S. 15). Ko te tinana te whakarehunga iho, whiti rere ki te ao (M. 150).

2. Cause to set, of the sun. E to, e te ra, ki whakarehua iho (S.).

rerehu, v.i. Become indistinct, fade from sight. E ata rerehu ana te hiwi ki Rangitoto (M. 220).

Rērehu, n. A star. ? = Rehua.

rehurehu. 1. a. Indistinctly seen. Tera nga rae rehurehu ana mai (M. 188).

2. v.i. Decline, set. E to e te ra rehurehu ki te rua (Sh.T. 180). Ka rehurehu te ra, e kore tatou e tae.

3. n. Moth. Ka puta te rehurehu, ka rere te tiwakawaka (M. 251). = purehurehu.

whakarehurehu. 1. v.t. Bedim. He wai kei aku kamo whakarehurehu ai ki te tane (S.).

2. v.i. Be indistinctly seen. Whakarehurehu ana te maunga ra.

Rehu (ii). 1. n. Flute.

2. v.t. Play the flute.

3. Sing, chaunt.

whakarehu, v.t. Give a relish to, flavour. He nui te kai maori, ko te mea hei whakarehu e iti ana.

Rehu (iii). 1. n. Flint. Ko aua kohatu, te ahua he rehu tetahi (W.W. 5).

2. A heavy black stone used for making implements. He rehu te kowhatu i taona ai a Tupurupuru.

3. v.t. Chip, split off in chips. Erangi te kowhatu, ka rehua, ka ngawhara. Rehu ahi, strike sparks from flint.

whakarehu. 1. v.t. Feint with a weapon.

2. n. The point from the popotahi guard with the taiaha.

Rehua, n. Antares; the star which was regarded as the sign of summer. Ko Rehua whakaruhi tangata (P.). Ko te purapura e whai atu ana i muri i te tuara o Rehua, ko te mara tena e tere tonu te whai hua mai.

Rehuwhāereere, n. Afterbirth.

Rei (i), n. 1. Tusk, large tooth, ivory. He rei nga niho, he paraoa nga kauae (P.). Niho rei, eye-tooth. Rei-puta, a boar with tusks.

2. Anything made of ivory. ‖ au (i).

3. Cherished possession, jewel. Taku rei ka whati (M. 295). Hei moenga mo aku rei taku kete (T. 88).

4. The bone between the eye and ear, which is supposed to be much depressed in the skull of a chief.

whakarei. 1. v.t. Ornament. Whakarei hoki te whitau, whakarei hoki te rakau (S.).

2. n. Carved work at bow and stern of a canoe. Titiro, tahuri, karapa ki muri, ki mua, ki te manaia, ki te whakarei o te waka na (W.M. xii, 202).

3. A canoe with elaborately carved figurehead, bust and arms; called also waka whakarei. Taku waka whakarei tena ka paea ki roto te Houhou (M. 238).

whakareia, a. Used in the expression pitau whakareia, figurehead of a canoe elaborately carved and with deflected arms. ‖ pitau.

Rei (ii), v.i. Leap, rush, run. He kuri iana, e rei ana ki te toenga ?—Kia rei nui au nga utu e rau o Tararua i runga, ki aku tau e rua (M. 35).

reia, pass. of v. above. 1. Be rushed upon. E tau kau ana (te taha) ki roto i te wai, inamata e reia ana e te taniwha ra (T. 110).

2. Without a subject expressed, a rush was made. Katahi ka reia e Te Tiwai, a, i a ia te tatao (W. iv, 95). Reia tonutia ana, whati ana a Waikato (K.M. '63, 3, 13).

3. Be run after. Ka reia taua wahine e nga tane o reira (T. 148). He pai tane e kore e reia, he kino wahine ka reia (P.).

4. Be run or sailed over. Ka roa tenei wahi e reia nei e tenei waka (T. 71). Penei e reia nga puke tu mai o Tarakeho i runga (M. 271).

reinga, n. 1. Leap, rush. He pou reinga riri (M. 214).

2. Place of leaping; so of the place whence spirits of the departed took their final leap:

335

abode of departed spirits. Toku kainga ehara i konei, engari toku kainga kei raro kei te Reinga (S. 26).

whakarei, v.t. Throw, cast away. Na kei te whakareia noatia nga ika e te moana (Tr. vii, 53). Whakareia atu nga kai nei ki te moana, ka tahuri tatou.

whakareinga, n. 1. Part of an eel weir, consisting of a frame with twigs or ferns wattled into it, which was pegged down between the tuki and paihau to prevent the bottom from scouring out.

2. An offering to the atua in connection with a new canoe. He whakareinga rimu ki Opou ra ia (M. 96).

Rei (iii), n. Breast, chest.

Rei (iv), n. Boundary. (Tar.)

Rei (v). 1. n. Swampy ground, peat.

2. a. Wet, sodden. Kua rei te whare i te wai.

Rei (vi), rerei, ad. There. E noi mai rerei. It is not certain that the simple form is used, but possibly it occurs in the passage, Rei ka puta kei waho (M. 327). ‖ reira.

Reiputa. ‖ rei (i).

Reira, l.n. (‖ F.L. § 8). That place, time, or circumstance before mentioned. Used in combination with a preposition, i reira, there, then, thence; ki reira, thither; na reira, therefore (past); no reira, thence, thereby; kei reira, thereupon; ma reira, therefore (future); etc. Noho rawa atu i Arahura, ka tuturu te noho i reira (T. 68). I reira ka tango tetahi ki te torino (T. 131). A hoki ana ratou i reira (T. 184). Tenei ra to maua nei kainga, haere mai taua ki reira (T. 165). Na reira i tika ai ta ratou heke (T. 68). No reira i mohiotia ai he tangata makutu enei (T. 174). Ka kata; kei reira tetehi ka mea atu, “Ka kata Kae” (T. 37).

Note.—Many of the above combinations admit of other renderings, according to the context.

‖ rei (vi).

Reka. 1. a. Sweet, palatable. Me i paka te kai nei, ka reka.

2. Pleasant, agreeable. Reka tonu nga korero. Rekanga kanohi, a dream.

3. Sound, healed of a wound. Mahu reka ko toku kiri (M. 286).

4. n. Sweetness. Ka kai a Kae, ka rongo i te reka (T. 36).

whakareka. 1. v.t. Heal, render sound. Hei whakareka mo to kiri. ‖ reka, 3.

2. n. A party to invite and escort visitors to a feast. He tingahuru pea taua ope whakareka.

rekareka. 1. a. Pleasant.

2. Tickling, itching.

3. Delighted.

4. Healed, sound. Taku kiri ka rekareka (M. 43). Whaia te whai kia rekareka (M. 286). Possibly the idea in these cases, and in the similar ones above, is that of the tingling experienced in a wound when healing.

5. n. Sweetness, attractiveness. Ka rongo a Hinemoa ki te rekareka mai o te tangi o nga pu a Tutanekai raua ko tona hoa (T. 130).

Reke (i), n. 1. Knob; so butt, back, poll, of a weapon. Ka te wero iara ki te reke taiaha (M. 180). Katahi ka whatiia e ia te reke o tona taiaha ki runga, ka ho nga awe ki runga ki te takaki (J. xx, 22).

2. A mode of dressing the hair in a knot.

3. Thrust with a stick.

whakareke, v.t. Kick, spurn. Ko te ki hoki au a te tangata i whakarekea e aku waewae (S. 89).

whakarekenga, n. Mark made by stamping on the ground. Ka haere a Ngatoro, ka kite i te whakarekenga, ka kerikeri (J. ii, 224).

rekereke, n. Heel.

whakarekereke, v.t. Plunder, treat with violence.

Reke (ii), n. 1. Pin of human bone used to fasten the hair in a putiki. Tenei ou reke, maku e ruru ki te putea takoto ai (S.).

2. Fish-hook. Te ngohi mau reke (M. 241).

Reko. 1. a. White, of hair, feathers, etc. Kua reko te mahunga. He kaka reko, a parrot of light plumage.

2. n. A white dogskin cape.

3. A variety of eel.

whakareko, v.t. Treat with contempt. He whakareko tau i a au.

rekoreko. 1. a. Dazzled.

2. n. Selliera radicans, a plant. = remuremu.

Remu, n. 1. Posteriors.

2. Tail feathers of a bird. Kia tiaia koe te remu o titapu (S.). Titi taku rangi te remu o te toroa (M. 61). Kia turupoutia te remu o te huia (M. 46).

3. Lower end of anything. Ko nga remu o nga riwai hei kai ma matou.

4. The space in a canoe forward of the thwart farthest aft. Ki tua mai o